“كىشى ارال” قاشان كۇش الار؟

ارىگە وي جۇگىرتسەك  اق باس تول­قىندارى جارىسا جۇيتكىپ, جاعانى ۇرعىلاپ جاتاتىن ارال تەڭىزىنىڭ كەشەگى كەلبەتى كوز الدىمىزدا كول­بەڭدەي تۇرا قالادى. سوناۋ 1970 جىلدارى دالانىڭ ءسانىن, ادامنىڭ ءارىن كىرگىزگەن ارال تەڭىزى ساعىمداي جوعالىپ قۇردىمعا كەتە باردى. بالىق شارۋاشىلىعى كا­سىپورىن­دارى بىرىنەن سوڭ ءبىرى جا­بىلىپ, كەمە جولى قاتىناس­تارى توقتاي باستادى. كەمە جوندەۋ زاۋىتىنىڭ دا كۇنى ءوتىپ, كوپتەگەن الىپ كەمەلەر تەڭىز جاعالاۋىندا قايراڭداپ قالىپ جاتتى. –اشىعىن ايتسام, – دەيدى مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, بايىرعى بالىقشى نارعالي دە­مەۋوۆ, – كەتكەن تەڭىزدىڭ قايتىپ كەلۋىنە ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ تىكەلەي سەپتىگى ءتيدى. سول ءۇشىن دە ەلباسىمىزعا ايتار جۇرەكجاردى العىسىمىز شەكسىز. كىشى ارالىمىز كەلە جاتىر, بىزگە بۇدان ارتىق باقىت جوق. ءيا, ايتسا ايتقانداي, كىشى ارالىمىز كەلىپ, كوك تەڭىزدىڭ اق باس تولقىندارى جاعالاۋدى سۇيەر شاققا دا ساناۋلى عانا ۋاقىت قالعان سىڭايلى. وسى كۇندەرى كەزىندە قۇردىمعا كەتكەن سارى سازاندار مەن اق تىراندار كىشى تەڭىزدىڭ توسكەيىن تىلگىلەي ءجۇزىپ جۇرسە, اق شاعالالار شاڭقىلداي ۇشا باستادى. ەلباسىمىزدىڭ باستى نازا­رىن­دا تۇرعان ساراتس جوباسى باستاۋ الىپ, كوكارال بوگەتى سالىندى. كوكارال بوگەتى قالاي سالىنا باستا­دى, سولاي كىشى تەڭىز تولىسىپ, اق سورعا اينالعان الىپ ايماق سۋمەن سۋسىندادى. ساراتس جوباسىنىڭ 1-كەزە­گىندە سولتۇستىك ارال تەڭىزىنىڭ دەڭگەيى 38 مەتردەن 42 مەترگە دەيىن كوتەرىلىپ, بۇرىن ارال قالا­سىنان 120 شاقى­رىمعا قاشىقتاپ كەتكەن تەڭىز جاعالاۋى 70 شاقى­رىمعا جاقىنداۋى ءتيىس بولاتىن. دەسە دە, بۇگىنگى كۇنى كوكارال بوگەتىنىڭ الدىنداعى سۋ دەڭگەيىن 41,3 مەترگە كوتەرگەننىڭ وزىندە تەڭىز جاعالاۋى ارال قالاسىنا جوبادا كورسەتىلگەن 70 شاقىرىم­نىڭ ورنىنا 18 شاقىرىمعا جا­قىنداپ وتىر. ونى 42 مەتر دەڭگەيىنە كوتەرگەن جاعدايدا ودان دا جاقىندار ەدى. مامانداردىڭ پايىمداۋىنشا, 46 مەترگە كوتەر­گەندە كىشى ارال تو­لى­سىپ تا بولعان بولار ەدى. سولتۇستىك ارال تەڭىزى ساراتس جوباسى بويىن­شا 6-7 جىلدا تولادى دەپ بولجان­عانمەن, ول 1,5-2 جىلدا تولىپ, ونى ايتا­سىز, اعىمداعى جىلى ۇلكەن كولەم­دەگى تازا سۋ ۇلكەن تەڭىزگە اعىپ, ىسىراپ بولۋدا. ءبىر عانا مىسال. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ وزىندە ۇلكەن تەڭىزگە 2206 ملن. تەكشە مەتر تازا سۋ اعىپ كەتكەن. بۇل جاعداي سىر ايماعى تۇرعىن­دارىن سەلت ەتكىزبەي قالعان جوق. سودان دا وبلىس اكىمى بولاتبەك قۋاندىقوۆتىڭ توراعالى­عى­مەن ساراتس-2 جوباسىنىڭ 2-ءشى كەزەگى بويىنشا اتقارىلۋى ءتيىس جۇمىس­تار­دى قايتا ساراپتاۋدان وتكىزۋ ماقساتىندا سۋ شارۋاشى­لىعى ما­ماندارى مەن ەكولوگتار, قوعامدىق ۇيىم وكىلدەرى قاتىسقان كەڭەس وتكىزىلدى. ساراتس-2 جوباسىنا بەتبۇرىس جاسالعان شاقتا, ياعني 2009-2010 جىلدارى سۋ تاپشىلىعى بولاتىنى تۋرالى ماسەلە كوتەرىلگەن بولاتىن. دەسە دە, بولجامدار تەرىسكە شىعىپ وتىر. ناقتىلاي ايتار بولساق, بۇگىندە شاردارادان تومەنگە قاراي 1400 تەكشە مەتر سۋ كەلۋدە. مۇنداي مولشىلىق قايدان كەلىپ جاتىر؟ ايتالىق, ەلباسى باستاماسىمەن سالىنعان كوكساراي سۋ رەتتەگىشى ءاۋ باستا “ساراتس-2” جوباسىندا قاراستىرىلماعان ەدى. ۋاقىت وتە كەلە جوعارىداعى جوبا وسىنداي تيىمدىلىگى دالەلدەنگەن ءىرى-ءىرى وزگەرىستەرمەن تولىعىپ جاتىر. ءسوز رەتى كەلگەندە كوكساراي سۋ رەتتەگىشىنىڭ سىر ايماعىنا اكەلىپ وتىرعان وراسان بايلىعىن دا ايتا كەتپەسەك بولماس. ەلباسىنىڭ تىكەلەي نۇسقاۋىمەن كوكساراي سۋ رەتتەگىشى قۇرىلىسى وتكەن جىلى باستالىپ, اعىمداعى جىلى پايدالانۋعا بەرىلدى. بۇل قۇرىلىس ارقىلى كىشى ارالعا تازا سۋدىڭ تولاسسىز بارۋىنا جول اشىلدى. مامانداردىڭ پايىم­داۋىن­شا, كوكساراي سۋ رەتتەگىشىنە 3 ملرد. تەكشە مەتر سۋ سىيعىزىلماق. دەمەك, كىشى ارالدى قايتىپ الىپ كەلۋگە بىردەن-ءبىر سەبەبى تيمەك. سونداي-اق قىزىلوردا وبلىسى جىل سايىن سۋ باسىپ قالۋ قاۋپىنەن ءبىرجولاتا ارىلماق. ەڭ باستىسى, كوكسارايعا كوكتەمدە ارناداعى ار­تىق سۋدى جيناپ, الا جازداي اياقسۋ­دان تاپشىلىق كورەتىن سىر ديقان­دارىن قاجەتتى مولشەردە قامتاما­سىز ەتۋگە مۇمكىندىك تە تۋىپ وتىر. – ەلباسىنىڭ باتىل باس­تاماسى­مەن قولعا الىنىپ, الەمدىك قاۋىمداستىقتان “عاسىر عالاماتى” دەگەن باعا العان ساراتس جوباسى­نىڭ ەكىنشى كەزەگىندە سولتۇستىك ارال تەڭىزىنىڭ سارىشىعاناق بۇعازىندا قۇرىلىستار كەشەنىن سالۋ ۇسىنىلعان بولاتىن,– دەيدى وبلىس اكىمى ب.قۋاندىقوۆ.  – ونىڭ ورنىنا كوكارال بوگەتىنىڭ الدىنا جينالاتىن سۋ دەڭگەيىن بالتىق جۇيەسى بويىنشا 50 مەتر دەڭگەيىنە كوتەرۋ جۇمىستارىن ەنگى­زۋدى جان-جاقتى زەرتتەۋ قاجەتتىگىن سەناتتا وتكەن دوڭگەلەك ۇستەلدە, ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى قابىلداۋىندا تول­عاقتى ماسەلە ەتىپ كوتەردىم. وسى تولعاقتى ماسەلەگە باي­لانىستى ساراتس-2 جوباسى بويىنشا اتقارىلار جۇمىستاردى زەرتتەۋ جانە كوكارال بوگەتىنىڭ الدىنا جينالاتىن سۋدى 50 مەتر دەڭگەيگە دەيىن كوتەرۋ ماسەلەسىن ساراپتاۋ ءۇشىن جۇمىس توبى قۇ­رىلىپ, بۇگىندە شۇعىل ىسكە كىرىسىپ تە كەتتى. جوبانىڭ 2-كەزەگىنىڭ تەحنيكا­لىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەسىن ازىرلەۋدى نيدەرلاندى ەلىنىڭ ءArcadىs Euroconsult, دانيانىڭ ءDHى Water & ءEnvىronment, ۇلىبريتانيانىڭ Jacobs-ءBadtىe كومپانيالارى جانە “قازگيپروۆودحوز” ينستيتۋتى قولعا الدى. جوبا بويىنشا سارىشى­عا­ناق بۇعازىندا سالىناتىن قۇرى­لىستار كەشەنى قۇرامىنا ۇزىندىعى 10,3 شاقىرىم, ورتاشا بيىكتىگى 7,4 مەتر بولاتىن بوگەت, سەكونتىنە 50 تەكشە مەتر سۋ وتكىزەتىن ۇزىندىعى 46 شاقىرىم بولاتىن كانال سالۋ. ارال قالاسىنداعى كەمە پورتىنا دەيىن باراتىن ۇزىندىعى 25 شاقىرىم كانال سالۋ, 40 شاقىرىم 35 كۆ.ەلەكتر جۇيەسىن جۇرگىزۋ, سۋ وتكىزگىشتىگى سەكونتىنە 50 تەكشە مەتر بولاتىن 3 سۋ قۇرىلىستارىن سالۋ, بوگەتتەن ارال قالاسىنا دەيىن 50 شاقىرىم جانە ۇزىندىعى 46 شاقىرىم قىزمەتتىك جولدار سالۋ قاراستىرىلعان. سونىمەن كىشى ارال كەلە مە, جوق الدە؟.. كوپشىلىك كوكەيىندە ءجۇر­گەن وسى ساۋىلعا “كىشى ارال كەلەدى” دەپ نۇكتە قويۋعا ابدەن بولادى. جوعارىدا ايتقانداي, ساراتس-1 جوباسى نەگىزىندە قىرۋار جۇمىستار اتقارىلىپ, قايتقان تەڭىزدىڭ قايتىپ كەلۋىنە بەتبۇرىس جاسالسا, ساراتس-2 جوباسى باستاۋ الىپ, كىشى ارالدى الىپ كەلەدى. كىشى ارال كەلە جاتىر... ەركىن ءابىل, قىزىلوردا. قىمىز جالپىحالىقتىق سۋسىنعا اينالۋى ءتيىس سەمەيلىك تانىمال كاسىپكەر تولەۋعازى يمانعاليەۆ 1991 جىلدان بەرى قۇرىلىس جۇمىسىن جۇرگىزەتىن “ساۋلە” جشس-ءىنىڭ باس ديرەكتورى. ول “اساۋ بوتتلەر” سەرىكتەستىگىن قۇرىپ تاماق ونىمدەرىن وندىرۋمەن دە شۇعىلدانۋدا. حالقىمىزدىڭ قادىرلى سۋسىنىن زامان تالابىنا ساي ساۋدا اينالىمىنا شىعارۋ وتە نازىك شارۋا بولعاندىقتان ونى ەكىنىڭ ءبىرى قولعا الا بەرمەيدى. سول سەبەپتى بۇگىندە قۇتىعا قۇيىلعان قىمىزدى قازاقستاننىڭ بەس قالاسىنا شىعارىپ وتىرعان تولەۋعازى يمانعاليەۆتان وسى ءبىر كۇردەلى كاسىپ جونىندە اڭگىمەلەپ بەرۋىن سۇرادىق. – شادىر مىنەزدى جىلقىداي ىڭعايعا كونە بەرمەيتىن قىمىزدى زامانا كوشىنە ىلەستىرۋ قانشا­لىقتى مۇمكىن بولىپ جاتىر؟ –راسىندا, قىمىزدى ءوندىرۋ جۇمىسى قانشالىقتى كۇردەلى بولسا, ارنايى قۇتىعا قۇيىلعان قىمىزداردى ساۋدا اينالىمىنا ەنگىزىپ جىبەرۋ دە وڭاي شارۋا ەمەس ەكەن. ويتكەنى, قىمىز باسقا ءونىم تۇرلەرى سەكىلدى بۇرىن ساۋدا اينالىمىنا ەنبەگەن ءارى بيزنەس تۇرعىسىنان زەرتتەلمەگەن. تىڭنان تۇرەن سالۋ قاشاندا قيىن. ءبىز دە باسىندا قىمىزدى قۇتىعا قۇياتىن قوندىرعى اكەلەمىز دە, شەتىنەن ساتا بەرەمىز دەپ ويلادىق قوي. ءسويت­سەك, ولاي ەمەس ەكەن. مامىر ايىندا قىمىزبەن شۇعىلدان­عانىمىزعا تۋرا ءبىر جىل بولدى. وسى ءبىر جىلدا ساۋدا ورىندارىن­دا قىمىزدىڭ ورىن الۋ مۇمكىن­دىكتەرىن قولدان كەلگەنشە زەرتتەپ, جىبەرگەن كەمشىلىكتەرىمىزدى قال­پىنا كەلتىردىك. ناتيجەسىندە ءبىز ءوندىرىپ وتىرعان “شىڭعىستاۋ” قىمىزى ەلىمىزدىڭ قاراعاندى, ەكى­باستۇز, كەرەكۋ, وسكەمەن, سەمەي قالالارىندا ساتىلادى. –جاڭا جىبەرگەن كەمشىلىك­تەرىمىزدى قالپىنا كەلتىردىك دەپ قالدىڭىز. ول قانداي ماسەلە؟ ء–بىزدىڭ جىبەرگەن اعاتتىعىمىز – قىمىزدىڭ ساۋدا اينالىمىن-داعى سۇرانىسىن ناقتى انىقتاپ الماي, ءۇستى-ۇستىنە وندىرە بەرۋدە بولدى. ساۋمالدىڭ ءار ءليترىن 100 تەڭگەدەن ساتىپ الىپ وتىرعان-دىق­تان, ءونىمنىڭ وتىڭكىرەمەي تۇ-رىپ قالۋى شارۋامىزدى قيىندا-تىپ جىبەردى. سوعان قاراماستان ونىڭ سەبەپ-سالدارىن ىزدەدىك. ماركەتينگ ماماندار ىزدەدىك. ءاۋ باستا قىمىزدىڭ وتە قويماۋى ءونىمنىڭ كەمشىلىگىنەن ەمەس, ءونىم جارناماسىنىڭ, ناسيحات جۇمىسى-نىڭ السىزدىگىنەن ەكەن. العاشقى قارقىنمەن قىمىزدى 3 ايدا 90 تونناعا دەيىن ءوندىرىپ جىبەردىك قوي. باستاپقى ءونىمنىڭ ءوتىمى باياۋ قوزعالعاندا “قالاي بولادى ەكەن؟” دەپ ابىرجىپ قالعان كەز بولعانىن جاسىرمايمىن. ءبىز اۋەلدە قىمىز­دى وڭدەيمىز, دۇكەندەرگە شىعا-رامىز, سودان سوڭ بولدى دەپ ويلادىق. ولاي ويلاعان سەبەبىمىز – ازىق-ت ۇلىك بيزنەسىندە شيكىزات­تى بىرەۋ شىعارادى, كەلەسى بىرەۋ وڭدەيدى, تاعى بىرەۋى ساتادى. ءبىز سونىڭ وڭدەۋى مەن ساتۋىن تاڭ­دادىق. ويتكەنى, ءوز الدىمىزعا جىلقى شارۋاشىلىعىن اشۋ ءبىراز ۋاقىتتى, كوپ قاراجاتتى تالاپ ەتەتىن بولدى. ساۋمالداي ساتىپ الۋعا توقتادىق. ءونىمىمىزدىڭ ءوتىمى نەعۇرلىم ۇلعايعان سايىن سوعۇر­لىم ساۋمالعا سۇرانىس بولادى, سول ارقىلى جىلقى مالىنىڭ كوبەيۋىنە سەپتىگىمىزدى تيگىزەمىز دەپ ەسەپتەدىك. ءومىردىڭ زاڭدىلىعى سول  ءبارى  بىردەن بولمايدى. قازىر قىمىزعا سۇرانىستى ارتتىرۋدىڭ بارلىق مۇمكىندىكتەرىن قاراس­تىرىپ جاتىرمىز. –تولەۋعازى سەيىتقازى ۇلى, ۇلتتىق تاعامىمىزدى رىنوكتىڭ ۇلى دۇبىرىنە ىلەستىرسەم, ونىڭ كەرەمەت سۋسىن ەكەندىگىن ايگىلەسەم دەگەن قادامىڭىزعا بيلىك تارا­پىنان, ءتيىستى مەكەمەلەر تاراپىنان قولداۋ بايقالدى ما؟ – بۇل كوتەرىپ وتىرعان ماسە­لەڭىز وتە ورىندى. دەسە دە, ءبىزدىڭ مەملەكەت نارىقتىق ەكونوميكا زاڭدىلىقتارىمەن ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىن ەسكەرۋىمىز كەرەك. نارىقتىق ەكونوميكا تالابىندا كاسىپكەر ءوزى مەڭگەرە الاتىن بيز­نەسپەن عانا شۇعىلدانۋى كەرەك. نارىقتا “اناۋ ماعان كومەك­تەس­پەدى” دەگەن وكپە جۇرمەيدى.  سوعان قاراماستان مەملەكەت تاراپىنان شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋعا ارنالعان باعدار­لامالار بارشىلىق. قىمىزدىڭ بۇرىن-سوڭدى تەح­نو­لوگيا ءۇر­دىسىمەن ۇندەسىپ كورمە­گەنىن كولدەنەڭ تارتىپ ءبىز ەشكىمدى مازالاعان ەمەسپىز. ءبىر جىل ءىشىن­دە ءوز كۇشىمىزبەن تى­رىسىپ كەلە جاتساق تا, بىرقاتار كومەك­تىڭ كەرەك ەكەنىن سەزىندىك. اسىرەسە قا­لالىق, وب­لىس­­تىق, رەسپۋب­ليكا­لىق دەڭ­گەيدە اق­پاراتتىق, جارنا­مالىق قول­داۋدىڭ قاجەت ەكەندىگى ءبى­رىنشى كە­زەكتە تۇر.  وسى تۇر­عىدان ءبىز ال­داعى ۋا­قىتتا ۇلكەن-ۇلكەن اقپارات ورتا­لىقتا­رى­نىڭ باس­شىلىعىنا, مينيس­تر­لىكتەرگە ۇسىنىس جاساپ, جارناما جاعىنان پاتريوتتىق تانىتۋلارىن سۇراماقپىز. ءبىزدىڭ كوز جەتكىزگەنىمىز – جارناما ماسەلەسى تيىسىنشە قولعا الىنسا, قىمىز جالپىحالىقتىق سۋسىنعا اينالعالى تۇر. ال, قى­مىزدىڭ جالپىحالىقتىق سۋسىنعا اينالۋى ءبىرىنشى كەزەكتە اۋىل شارۋاشىلىعىنا سەرپىلىس اكەلەدى. اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ سەرپىلۋى اۋىلدىڭ تۇلەۋىنە مول سەپتىگىن تيگىزەتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. – الگىندە “قىمىزدىڭ جال­پىحالىقتىق سۋسىنعا اينالۋعا مۇمكىندىگى مول” دەگەنىڭىزدىڭ بەلگىلى ءبىر سەبەپتەرى بار شىعار؟ – ارينە, ەگەر ءبىز قىمىزدىڭ شيپالى سۋسىن ەكەنىن, ونىڭ ادام اعزاسىنا بەرەتىن قۋاتىن دايەكتى جەتكىزە الساق, ول مىندەتتى تۇردە جالپىحالىقتىق سۋسىنعا اينا­لادى. بىلتىر استانادا ۇلت­تىق تاعامداردىڭ رەس­پۋبليكالىق باي­قاۋىنا قاتىستىق. ءبىزدىڭ “شىڭ­عىستاۋ” قىمىزى ەكىنشى ورىن الدى. سوندا جانە سەمەيدە قىمىزدىڭ دەگۋستاتسيا شا­را­لارىن وتكىزدىك. با­ي­قا­عانىم, قىمىز ءىش­ۋشىلەردىڭ ىشىندە وزگە ۇلت وكىل­دەرى كوپ قىزىعۋشىلىق تانىت­تى. مىسال كەلتىرە كەتسەك, ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىڭ وكىلدەرى قىمىز-دى العاش  جۇتقاندا اشىرقانىپ ءارى ونىسىن اينالاسىنا بايقاتىپ تۇرادى. ال, ورىستار قىمىز ىشكەندە بالەندەي اشىرقانبايدى ەكەن. سونىمەن بىرگە تاعى ءبىر مىسال, تمد بو­يىنشا قىمىزدى ەڭ كوپ پا­ي­دا­لاناتىن جەر – ماسكەۋ قالاسى. سەن­سەڭىز, ماسكەۋ تۇرعىندارى تاۋلىگىنە 15 توننا قىمىز ىشەدى ەكەن. رەسەيدىڭ ورتا­لىق قالاسىنا قىمىز نەگىزىنەن باشقۇرتستاننان جانە قىرعىز­ستاننان تاسىمال­دانادى. ارينە, ماسكەۋ ماڭىندا دا قىمىز دايىنداۋمەن شۇعىل­دا­ناتىندار از ەمەس كورىنەدى. قى­مىزدىڭ جالپى­حالىقتىق سۋسىنعا اينالۋىنا تولىق مۇمكىندىگى بار دەۋىمىزگە, مىنە, وسىنداي دەرەكتەر نەگىز بولا الادى. – “شىڭ­عىستاۋ” قىمىزىن ءبىر جىل­دىڭ ىشىندە ەلىمىزدىڭ 5 قالا­سىندا ساتىلاتىن دارەجەگە جەتكىزىپسىزدەر. ونىمدەرىڭىزدى تارا­تۋدى وسى اۋقىمدا شەكتەيسىزدەر مە, الدە كەڭەيتە تۇسەسىزدەر مە؟ ء–دال قالاي بولاتىنىن ۋاقىت كورسەتەر. دەسە دە, العا قويعان ماقساتىمىز جوق ەمەس. ارتتا قال­عان ءبىر جىل ءبىزدى قىمىز بيزنەسى­نىڭ قىر-سىرىنا ۇيرەتتى. العا­شىندا بار كۇشىمىزدى قىمىزدى قۇتىعا جابۋعا جۇمسادىق دەدىم عوي. ءبىز شىعارا بەرسەك, باسقا كا­سىپكەرلەر كوتەرمە باعامەن اكەتە بەرەدى دەگەن دامەمىز دالادا قالدى. ەرىكسىز ساتۋ ماسەلەسىمەن شۇعىلداندىق. ءبى­رىنشى كەزەڭدە ساۋدا اينالىمىنا ايىنا 1 توننا قىمىزدى ارەڭ وتكىزسەك, قازىر ءبىر ايدا 8 توننا قىمىز ەركىن وتەتىن بولدى. قازىر قازاقستاننىڭ 5 قالاسىندا ساۋدا نۇكتەلەرىن تۇراقتاندىردىق. ەندى رەسەيگە شىعارماق ويىمىز بار. كورشىلەس ەكى قالادان ارىپتەستەر ىزدەس­تىرۋدەمىز. بۇيىرسا رەسەيدەگى العاشقى ساتىلىمدى ومبى قالا­سىنان باستاماقپىز. رەسەيگە جول سالۋعا سەنىمدى بولعان سەبەبىمىز – ول جاقتا قىمىزدى شاحتەرلارعا ارناۋلى ءسۇت رەتىندە بەرۋگە رۇقسات ەتىلگەن. – ءسىزدىڭ اڭگىمەڭىز بۇل شارۋا­نىڭ دامۋ ۇستىندەگى كاسىپ ەكەنىن اڭعارتىپ تۇر. جالپى, قىمىز وندىرۋمەن قاتار قالا ىشىنەن ۇلكەندى-كىشىلى قىمىزحانالار اشۋدى ويلاستىرىپ كوردىڭىزدەر مە؟ –قىمىز ءوندىرۋدى دامىتۋ مەن قىمىزحانا اشۋ ەكەۋى ەكى ماسەلە. قىمىز ءوندىرۋدى دامىتۋعا قاتىستى ايتپاعىم – ءبىر جىلدان بەرى ءبىزدىڭ قىمىز ءبىر ليترلىك ىدىسقا عانا قۇيىلۋدا. الداعى ۋاقىتتا بۇل ىدىس ءتۇرىن 300 گرامنان 5 ليترگە دەيىن وزگەرتپەكپىز. دامىتۋ دەمەكشى, قىمىزىمىزدىڭ تاراتۋ شەڭبەرىن شەتەلمەن بايلانىستى­رامىز با دەگەن دە نيەتىمىز بار. بىلتىر قىتايعا ءىز سالىپ, ءبىر مارتە 10 توننا قىمىز جونەلتتىك. بيىل رەسەيمەن بايلانىس ورنا­تىپ جاتىرمىز. ال, قىمىزحاناعا كەلسەك, ول ءبىزدىڭ ويىمىزدا بولعانىمەن, وعان ازىرگە كۇش جەتكىلىكسىز. – قىمىز ۇلتتىق سۋسىن دەگەن­دە, ونىڭ ارعى جاعىندا ۇلتتىق نامىس جاتادى. سول ۇلتتىق نامى­سىمىزعا سىن سەكىلدى قازاق قىمى­زىنىڭ زامانا كوشىنە ىلەسپەك قادامى بولاشاقتا قانشالىقتى پارمەندى بولادى دەپ ەسەپتەيسىز؟ – ەگەر قىمىزعا ۇلتتىق نامىس رەتىندە قاراعىمىز كەلسە, ونىڭ كەڭ تارالۋىنا اركىم ءوز ءمۇم­كىن­دىگىنشە اتسالىسۋى كەرەك. اسىرەسە عالىمدارىمىز, دارىگەر-مامان­دا­رىمىز قىمىزدىڭ ادام دەن­ساۋ­لىعىنا پايداسى مەن ەمدىك ق­ا­سيەتتەرىن كوبىرەك نا­سيحاتتاسا. نا­سيحات, اقپارات, جارناما جۇمىس­تارى نەعۇرلىم جان-جاقتى جۇرگىزىلمەي, قىمىزدىڭ ۇلتتىق دەڭ­گەيگە كوتەرىلۋى كۇماندى. سون­دىقتان قازاق قىمى­زى قاناتىن كەڭگە جايسىن دەسەك, حالقىمىز­دىڭ قاستەرلى سۋسىنىن باسقا جۇرتقا مويىن­داتۋدىڭ ءتۇرلى امالدارىن قاراس­تىرۋىمىز قاجەت. – وسى ورايدا سۇرانىپ تۇرعان ءبىر سۇراق, قىمىز ونىمىنە مەملە­كەتتىك تاپسىرىستار قاراستىرىلعان با؟ بۇرىن تۋبەركۋلەز اۋرۋحا­نالا­رىندا قىمىز بەرىلەتىن دەگەندەي… –ول ءداستۇر كەيىنگى جىلدارى ءۇزىلىپ قالعان سەكىلدى. ءبىز بىلتىر اۋىل شارۋاشىلىعى, دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىكتەرىنەن باستاپ وبلىستىق, قالالىق دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارمالارىنا, وبلىسقا قاراستى تۋبەركۋلەز اۋرۋحانالا-رىنىڭ بارلىعىنا قىمىز ونىمىنە تاپسىرىس بەرۋلەرىن سۇراپ ۇسى­نىس-حاتتار جولداعانبىز. ەش-قايسىسىنان حابار بولعان جوق. جالعىز-اق زىريان اۋداندىق اۋرۋ­حاناسىنان عانا تاپسىرىس بولدى. جاڭا جوعارىدا ايتتىم, قىمىز شاحتەرلەرگە ارنايى ءسۇت رەتىندە بەرىلەدى دەپ. سول سەكىلدى, قىمىزعا قورعانىس, سپورت جانە تۋ­ريزم سالاسى دا تاپسىرىس بە­رۋلەرىنە بولادى. مىسالى, قى­تاي­دا قىمىز سپورتشىلارعا تۇراقتى بەرىلەدى. ونىڭ ءبارىن ولار جان-جاقتى زەرتتەپ بارىپ قول­دانىپ وتىرعانى تۇسىنىكتى. – ءسوز سوڭىندا ءونىم ساپاسى تۋرالى جانە قولدىڭ قىمىزى مەن ءوندىرىس قىمىزىنىڭ ايىرماشى­لىعى تۋرالى ايتىپ بەرسەڭىز. ء–سىز ايتىپ وتىرعان ەكى قىمىز دا ءبىر ساۋمالدان جاسالا­تىندىقتان, اراسىندا كوپ ايىر-ماشىلىق جوق. ايىرماشىلىق – وندىرىستە ءبىر تەحنولوگيا, ءبىر ستان­دارتپەن جابدىقتالادى. قولدىڭ قىمىزىن اركىم ءوز ىڭعايى, ءوز تاجىريبەسى بويىنشا اشىتىپ دايىندايدى. سوندىقتان قولدىڭ قىمىزىنىڭ ءوزى ءبىر-بىرىنە ۇقساي بەرمەيدى. سانيتارلىق جاعدايلارى دا بىرىڭعاي بولا بەرمەۋى مۇمكىن. ساقتالۋ مەرزىمى دە قىسقا. ءوندى­رىستە جاسالاتىن قىمىز ءبىر تەح-نولوگيا تارتىبىنە باعىناتىن­دىقتان, قولدىڭ قىمىزىنان ءسال قىشقىلداۋ كەلەدى. بۇل جەردە ءمان بەرەتىن نارسە ونىڭ پايدالانۋ تارتىبىندە. قىمىز باسقا سۋسىندار سەكىلدى ساتىپ العان بەتتە تىعى­نىن اشىپ ىشە سالۋعا كەلمەيدى. قىمىز ەجەلدەن كوبىرەك ساپىرۋدى تالاپ ەتەدى. نەعۇرلىم كوپ ساپىرعان سايىن “اشۋى” تارقاي تۇسەدى. قىشقىلدىعىنا كەلسەك, قىمىز – نەگىزى قىشقىل­دىعىمەن قىمىز. قىشقىلدىقتى ۇنات­پا­عاندار بولسا, قىمىزعا بال, قاي­ماق, مەيىز, قانت قوسىپ جۇم­سار­تىپ ىشۋلەرىنە بولادى. كەلەشەكتە بال قوسىلعان قىمىزدى  وندىرەمىز بە دەگەن ءۇمى­تىمىز دە جوق ەمەس. ءبىز­دىڭ قىمىزدى الماتىداعى ۇلتتىق تاماقتانۋ اكادەمياسى ءوز زەرت­حا­ناسىنان وتكىزىپ, ەڭ ساپالى قىمىز رەتىندە باعالاپ وتىر. وسى اكا­دەميا ماماندارىنىڭ ايتۋىنا قاراعان-دا, ەڭ قۇنارلى قىمىز ارقا جەرىنىكى. سونىمەن قاتار سە­مەي قىمىزىن دا ايرىقشا باعالايدى. –اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەندەر  قايرات زەكەن ۇلى, داۋلەت سەيسەن ۇلى. تۇركىمەن رىنوگىنا ۇمتىلىس ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 26-27 مامىرى ارالىعىندا وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردى مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ كورسەتۋ شەڭبەرىندە “KAZNEX ءىNVEST” ەكسپورت جانە ينۆەستيتسيالار جونىندەگى ۇلتتىق اگەنتتىگى” اق ەكىجاقتى ساۋدانى جانداندىرۋ ميسسياسىمەن تۇركىمەنستانعا بارىپ قايتتى. بۇل شاراعا اتالمىش ەلدىڭ ساۋدا-ونەركاسىپ پالاتاسى دا قولداۋ كورسەتتى. مۇنداي ماقسات ءۇشىن تۇركىمەنستان ەلىنىڭ تاڭدالۋى كەزدەيسوق ەمەس. ويتكەنى قازاقستاندىق بيزنەس وكىلدەرىنىڭ بۇل ەلگە قىزىعۋشىلىعى ايتارلىقتاي. وعان قوسا, قازاقستان تۇركىمەنستانعا تاۋار اكەلەتىن نەگىزگى تاۋار جەتكىزۋشىلەردىڭ ىشىندە 6-ورىندى الادى. ەكى ەلدىڭ ىشكى ساۋدا اينالىمىنداعى ونىمدەردىڭ نەگىزگى سالاسىن ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى,  ماشينە, جابدىقتار, كولىك قۇرالدارى, مەتالل, مينەرالدى ونىمدەر, قۇرىلىس ماتەريالدارى, حيميالىق ونىمدەر قۇرايدى. قازاقستاندىق دەلەگاتسيا قۇرامىندا قازاقستاندىق ەكونوميكا سەكتورى, اۋىل شارۋاشىلىعى, تاعام, جەڭىل, مۇناي-گاز, ماشينە جاساۋ, قۇرىلىس ونەركاسىپتەرى سالاسىنان 30-دان استام كاسىپكەرلەر قاتىستى. بۇل ساپار قورىتىندىسى بويىنشا قازاقستاندىق 15 كومپانيا ءوز ونىمدەرىن تۇركىمەنستان رىنوگىنا شىعارۋعا كەلىستى. بۇل ەلدە ۇن, جارما, كونديتەر بۇيىمدارى ۇلكەن سۇرانىسقا يە. بيزنەس-فورۋمنىڭ جۇمىسى مەن ەكىجاقتى كەلىسسوزدەر ناتيجەسىندە ۇن, كونديتەرلىك بۇيىمدار, ءسۇت ونىمدەرى, مەتالل قۇبىرلار جەتكىزۋگە بايلانىستى قۇنى 7 ملن. دوللاردى قۇرايتىن 4 كەلىسىم-شارتقا قول قويىلدى. “KAZNEX ءىNVEST” اق-تىڭ باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى مەيىرجان مايكەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, تۇركىمەنستان ەلىنە جاسالعان ساپار قورىتىندىسى ۇلكەن ءۇمىت كۇتتىرەدى.  بۇل ەل قازاقستان تاۋارلارىن ورتالىق ازيا ەلدەرىنە شىعارۋدا سەرپىندى دامىپ كەلە جاتقان, ءارى بولاشاعى بار رىنوك بولىپ ەسەپتەلەدى. بۇگىندە تۇركىمەنستاندا وزدەرىندە وندىرىلمەيتىن ءوندىرىس ونىمدەرىنە دەگەن قاجەتتىلىك بايقالۋدا. تۇركىمەن كاسىپكەرلەرى وكىلدەرىنىڭ اتاپ وتۋىنشە, ەكى ەل اراسىنداعى ساۋدا ارىپتەستىگى وتە قاجەت جانە ماڭىزدى. اشحاباد ساپارى بيزنەس ءۇشىن سۇحبات الاڭىن ۇيىمداستىرۋدىڭ جاقسى ۇلگىسىن كورسەتتى. بۇل قۇرال – ەكسپورتتى كەڭەيتۋ شەڭبەرىندە اتقارىلار جۇمىستارعا تيىمدىلىك بەرەدى. “KAZNEX ءىNVEST” تۇركىمەن كومپانيالارىنىڭ وكىلدەرىن ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستاردى نىعايتا ءتۇسۋ ماقساتىمەن وسى ساپارعا جاۋاپ رەتىندە ەلىمىزگە كەلىپ قايتۋعا شاقىردى. ۆەنەرا تۇگەلباي. كوپ پىكىرىنىڭ كومەگى كوپ مەملەكەت باسشىسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ باستاماسى­مەن الداعى 1-2 شىلدەدە ءىىى استانالىق ەكونوميكالىق فورۋم وتەتىندىگى بەلگىلى. وندا الەمدىك ەكونوميكانىڭ داعدارىستان كەيىنگى دامۋ پروبلەمالارى, سونداي-اق مەملە­كەت-جەكە مەنشىك ارىپتەستىگى ماسەلەلەرى, يننوۆاتسيالىق ەكونوميكانىڭ دامۋى, ينۆەستيتسيا تارتۋ مۇمكىندىكتەرى تالقىلاۋدىڭ باستى تاقىرىپتارىنا اينالماق. بيىلعى وتكەلى وتىرعان ءىىى استانالىق ەكونوميكا­لىق فورۋم الەمدىك جەتەكشى عالىمداردى, شەتەلدىك جانە قازاقستاندىق بەدەلدى ىسكەر توپ وكىلدەرىن, مەملەكەتتىك قۇرىلىمداردى بىرىكتىرە وتىرىپ كەڭ كولەمدى ينتەللەكتۋالدى تۇعىرناماعا اينالعالى وتىر. وعان بۇۇ-نىڭ ەۋروپالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا­سىنىڭ ىقپالداستىق ءبولىمىنىڭ باسشىسى دجەفري گاميلتون, يزرايل ماتەماتيگى, “قاقتىعىس پروبلەمالارىن ءتۇسىنۋدى كەڭەيتۋ جانە ويىندار تەورياسى شەڭبەرىندە اناليز كومەگىمەن كووپەراتسيالاۋ” ءۇشىن 2005 جىلعى ەكونوميكا بويىنشا نوبەل سىيلى­عىنىڭ يەگەرى يسراەل روبەرت دجون اۋمانن, امەريكالىق ەكونو­ميست, “ماكروەكونوميكالىق ساياساتتا ۋاقىتارالىق الماسۋ ءاناليزى” ءۇشىن 2006 جىلعى ەكونوميكا بويىنشا نوبەل سىيلىعىنىڭ يەگەرى ەدمۋند فەلپستىڭ قاتىسۋى كۇتىلۋدە. اتالعان جيىن شەڭبەرىندە الەم مەملەكەت-جەكە مەنشىك ارىپتەستىگى ورتالىقتارىنىڭ كونفەرەنتسياسىن وتكىزۋ كوزدەلۋدە. وندا بۇگىنگى تاڭدا ينفراقۇرىلىم دامۋىنا جەكە مەنشىك ينۆەستيتسيالارىن تارتۋ, وسى سالانىڭ زاڭنامالىق بازاسىن جەتىلدىرۋ, ينستيتۋتتىق جۇيەنى كۇشەيتۋ, سونداي-اق مەملەكەت-جەكە مەنشىك ارىپتەستىگى جوبالارىنا مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماسەلەلەرى دە كۇن تارتىبىندە كوتەرىلمەك. الەمدىك ەكونوميكانىڭ داعدارىستان كەيىنگى كەزەڭدە ورنىقتى دامۋ تەتىگىن پىسىقتاۋ ماقساتىندا كونفەرەنتسيا باعدارلاماسى عىلىمي جانە پراكتيكالىق باعىتتاعى ءىس-شارالاردى دا قوسا قامتۋدى دا كوزدەپ وتىر. بۇل باسقوسۋدىڭ پرەزيدەنتتىڭ بيىلعى “جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ – قازاقستاننىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى” جولداۋىنىڭ شەڭبەرىندە “قازاقستاندىق مەملەكەت-جەكە مەنشىك ارىپتەستىگى ورتالىعى” اق ازىرلەپ جاتقان ء“مجما دامۋىنىڭ 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسى” جوباسىنىڭ جەتىك ءبىر ۇلگىدە ازىرلەنۋىنە تىڭ سەرپىن بەرەرى ءسوزسىز. فورۋم جۇمىسىنىڭ ءبىرىنشى كۇنىندە “الەمدەگى مەملەكەت-جەكە مەنشىك ارىپتەستىگى ورتالىقتارىنىڭ كونفەرەنتسياسى” تاقىرىبى تالقىلانىپ, پىكىرتالاسقا ءمجما ورتالىقتا­رىنىڭ, ورتالىق جانە جەرگىلىكتى ورگانداردىڭ وكىلدەرى قاتىسپاقشى. كونفەرەنتسيا سوڭىندا ءمجما حالىقارالىق ورتالىعىن قۇرۋ تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويۋ جوسپارلانىپ وتىر. قازاقستاننىڭ مەملەكەت-جەكە مەنشىك ارىپتەستىگى سالاسىندا جەتكەن جەتىستىكتەرى اۋىز تولتىرىپ ايتاتىنداي بولعانىمەن, جىلىنا 40-قا جۋىق ءمجما جوبالارىن ىسكە اسىراتىن جاپونيا, ۇلىبريتانيا, ءۇندىستان نەمەسە كورەيا دەڭگەيىنە جەتۋ ءۇشىن كوپ تاجىريبە الماسۋدىڭ پايداسى دا مول بولماق. ءابدىراحمان قىدىربەك,استانا. بورسىق – ورمان قورعاۋشىسى حالىقارالىق دەڭگەيدە قالىپتاسقان ءداستۇر بويىنشا ءار ەلدىڭ ءوز ورمان القاپتارىن ورتتەن قورعاۋ شارالارىن بىلدىرەتىن وزدەرىنە ءتان ەمبلەمالارى بار. ماسەلەن, رەسەيدە ول ايۋ بولسا, كانادادا – بوبر, يندونەزيادا – مايمىل, مەكسيكادا – ءشيبورى, ال اقش-تا كادىمگى قونجىق. وسى اتالعان اڭداردىڭ سۋرەتتەرى بەينەلەنگەن ەمبلەمالاردى ورمان وسكەن القاپتاردىڭ كوزگە كورىنەتىن تۇستارىنا ورناتىپ  قويۋ ارقىلى ول ەلدەر ءوز تۇرعىندارىنا جاسىل جەلەكتى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ, ولاردى ورتتەن قورعاۋ قاجەت ەكەنىن ەسكەرتەدى. وسى ماسەلەگە اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ  ورمان جانە اڭشىلىق شارۋاشىلىعى كوميتەتى دە سوڭعى كەزدەرى كوڭىل ءبولىپ, قازاق ەلىنە ءتان ەمبلەما ويلاپ تابۋ ءىسىن قولعا العان بولاتىن. اقىرى سول ءىستىڭ دە ورايى كەلگەن سىڭايلى. تاياۋدا اتالعان كوميتەتتىڭ ساراپتاما كوميسسياسى ۇسىنىلعان جۇمىستاردى قاراي كەلىپ, قازاقستان ەمبلەماسى رەتىندە بورسىقتىڭ الىنعانىن حابارلادى. ولاردىڭ ايتۋلارىنا قاراعاندا, بورسىق ەلىمىزدىڭ بۇكىل اۋماعىندا دەرلىك تارالعان. ورماندى دالا, دالا جانە شولەيتتى ايماقتاردا, سول سياقتى سەكسەۋىلدى جانە تاۋ بوكتەرىندەگى ورمانداردا  ءومىر سۇرەدى. سونىمەن بىرگە بورسىق زيانكەستەردى جويا وتىرىپ اۋىل شارۋاشىلىعىنا دا ەلەۋلى پايدا كەلتىرەدى. ونىڭ سىرتىندا تۇنگىلىك ەرەكشە بەلسەندىلىك تانىتاتىن اڭنىڭ وسى ءبىر ءتۇرى ەڭبەكقورلىقتىڭ دا سيمۆولى بولىپ ەسەپتەلەدى ەكەن. قازاقستاندىق ورمانشىلار تاڭداۋىنىڭ بورسىققا تۇسۋىنە دە ونىڭ وسىنداي ەرەكشەلىكتەرى سەبەپ بولسا كەرەك. ءسوز رەتىندە وسى ايتىلعاندارعا ءبىر عانا ويدى قوسا كەتكىمىز كەلەدى. ەمبلەمانىڭ اۋىزەكى اتاۋىن بورسىق دەپ بادىرايتپاي-اق مايتابان دەپ ەركەلەتە اتاساق جاراساتىن سياقتى. ونىڭ ۇستىنە حالىقتىڭ  جۇرگەن جەرىنە جاقسىلىق الا كەلەتىن ادامداردى كەيدە “ول ءبىر مايتابان عوي” دەپ ءىشتارتا اتايتىن ەجەلدەن كەلە جاتقان ءداستۇر دە بار. س.الماسوۆ. ورتالىق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ينتەرنەت-سايتتارى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى          www.government.kz ىشكى ىستەر مينيسترلىگى       www.mvd.kz قورعانىس مينيسترلىگى      www.mod.kz قورشاعان ورتانى قورعاۋ مينيسترلىگى         www.eco.gov.kz ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى       www.edu.gov.kz سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى               www.mfa.kz دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى      www.mz.gov.kz كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا مينيسترلىگى      www.mtk.gov.kz ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى               www.enbek.gov.kz قارجى مينيسترلىگى           www.ءmىnfىn.kz ەكونوميكا جانە بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋ مينيسترلىگى              www.ءmىnplan.kz ادىلەت مينيسترلىگى             www.ءmىnjust.kz توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگى   www.emer.kz مادەنيەت مينيسترلىگى      www.sana.gov.kz بايلانىس جانە اقپارات مينيسترلىگى                                                           www.bam.gov.kz اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى                www.ءmىnagrى.kz ەكونوميكالىق دامۋ جانە              www.ءmىnplan.kz ساۋدا مينيسترلىگى - تۋريزم جانە سپورت مينيسترلىگى    www.mts.gov.kz مۇناي جانە گاز مينيسترلىگى          www.memr.gov.kz ستاتيستيكا اگەنتتىگى                            www.stat.kz جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ اگەنتتىگى                                        www.auzr.kz