ەندى از كۇندە كەزىندە قازاقستان ماگنيتكاسى اتالىپ كەتكەن قاراعاندى مەتاللۋرگيا كومبيناتىنىڭ كەمەلدەنە باستاعان تىنىسىنا تىڭ كۇش بىتىرگەن ءبىرىنشى دومنا پەشىنىڭ ىسكە قوسىلعانىنا 50 جىل تولادى. ومىردە ەلدىك وزگەرىستەرگە ىقپال ەتەر ءبىر ساتتەر بولادى ەمەس پە؟! ونىڭ ەرەكشەلىگى نەدە دەگەندە, سول 1960 جىلدىڭ 3 شىلدەسىندە جاڭا دومنا كومەيىنەن شويىن سەلى سارقىراپ اققان شاق ارقىلى ەل ەكونوميكاسى ورلەۋىنە بەتبۇرىس جاسالعاندىعى بەلگىلى.
وسىناۋ وقيعانىڭ تەمىرتاۋلىقتار جۇرەگىنە ىستىق جانە ءبىر قىمبات سيپاتى بار. ءوز ورتالارىندا شىڭدالىپ وسكەن ەلباسىنىڭ قازاقستاندىق تۇڭعىش شويىن الۋشىلار قاتارىندا بولۋى ماقتانىش تۇتىلاتىندىعىن ءاردايىم سەزىنۋ دە, بايقاۋ دا قيىن ەمەس. پرەزيدەنتتىڭ ءوزى دە “ماگنيتكا تاريحى, تەمىرتاۋ تاريحى, ونىڭ ادامدارىنىڭ تاعدىرى مەنىڭ تاعدىرىمنىڭ اجىراماس بولىگى” , دەپ ءبىراز جىل تىنىس-تىرشىلىگى بىتە قايناسقان تەمىرتاۋلىقتارعا, مەتاللۋرگتەرگە دەگەن سەنىم مەن قۇرمەتتى جۇرەگىندە ماڭگىلىك ۇستايتىنىن سەزدىرگەن ەدى. مۇنىڭ سىرى نەدە ەكەن؟
“چەلوۆەك زامەچاتەلنىي”
“دۇرىس قاناتتانعان ءتۇزۋ ۇشار” دەيدى حالىق عيبراتى. جيىرما جاسار جالىن شاعىندا قانات قاتايتىپ, بيىككە سامعاتقان تەمىرتاۋعا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ سۇيىسپەنشىلىك سەزىمى اركەز ايقىن تانىلادى. ايماققا جۇمىس ساپارلارىندا الدىمەن مەتاللۋرگتەر شاھارىنا ات باسى بۇرىلىپ, بىردەن كەشەگى ەڭبەكتەس ارىپتەستەرمەن قاۋىشادى. شىركىن, ساعىنىشتى كەزدە-سۋلەر ىستىقتىعى قانداي دەسەڭىزشى. ەلباسىنىڭ كوبىن جازباي تانىپ, قۇشاق اشۋى, حال-جاعدايدى سۇراستىرىپ, ەمەن-جارقىن اڭگىمەگە تارتۋى ءبارىن ءبىر جاساتىپ تاستايدى. مۇندايدا ادەتتە سوسىن دومنا پەشىنە سوقپاي كەتىلمەيدى. كەيدە ساتىنە قاراي پرەزيدەنت باستاپ گورنوۆويلاردىڭ جۇمىس كيىمىن كيىپ الىپ, پەشتىڭ اۋزىن كوسەپ جىبەرىلىپ, استاۋشاعا قىپ-قىزىل شويىن بالقىماسى قۇيىلا جونەلگەن مەزەتتەگى جارقىراعان جۇزدەردى كورسەڭىز, قىزىقپاي, تولقىماي تۇرا المايسىز. كوز قارىتقان وت تابىنا شارپىلىپ, ساپ-سارالا شوق اعىنىن اتىلدىرىپ, الىپ وجاۋلار كەزەكپە-كەزەك شوپىلدەپ تولتىرىلاتىن سۇيىكتى كاسىپ ءلاززاتىنا بولەنۋ قاندايلىق قۋانىش ەكەنىن بىلەتىندەر تۇسىنەدى. سوعان ورتاقتاسۋعا, سونى بولىسۋگە ۋاقىت تابىلعان, ىڭعاي كورسەتىلگەن كوڭىلگە ريزالىق قايتا تابىسقانشا تارقامايدى. 1960 جىلدىڭ 3 شىلدەسىندە بولاشاق ەلباسىمەن بىرلەسىپ العاش شويىن اعىزعان شاق قاز قالپىندا كوز الدىعا كەلە قالعانداي بولادى.
ول تولىق مەتاللۋرگيالىق تسيكل باستاۋىنا ءىز سالىنعان كۇن ەدى. تەمىر كەنىنەن شويىن قورىتاتىن دومنا پەشىنىڭ ىسكە كىرىسۋى ارقىلى مارتەن نەمەسە كونۆەرتەردەن بولات بالقىتۋعا, بلومينگ جانە سليابينگ الۋعا, قاڭىلتىر جاسايتىن پروكات ستاندارىن قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك كەڭەيدى. بۇعان دەيىن دومنا ۇدەرىسى بولماعاندىقتان, مارتەندە بولات مەتالل سىنىقتارىنان قايىرا قورىتىلىپ كەلگەن بولاتىن. سوندىقتان مەتاللۋرگيالىق ءوندىرىس قۋاتىن ارتتىرۋ ءۇشىن دومنا بۋىنىن بەكىندىرۋ كوزدەلگەن-ءدى.
ونى سالۋ قولعا الىنۋمەن بىرگە ەرتەڭگى ءىرى ىسكە ساقاداي ساي جۇمىسشىلار قۇرامىن الدىن الا جاساقتاۋ جۇرگىزىلدى. قۇرىلىسى اياقتالۋعا جاقىن قالعاندا مۇنىڭ الدىندا دنەپرودزەرجينسك قالاسىنداعى تەحنيكالىق ۋچيليششەگە وقۋعا جىبەرىلگەن 72 قازاق جىگىتىنىڭ ماماندىق مەڭگەرىپ شىعۋى كۇتكەندەگىگە ءدوپ كەلگەن. شويىن الۋعا ىرىكتەلگەن بريگاداعا سولاردىڭ ىشىنەن گورنوۆوي بولىپ ورالعان نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءبىرىنشى كەزەكتە ەنگىزىلەدى.
ءبىز بۇل تاريحي وقيعا جايىندا ايگىلى مەتاللۋرگ تولەگەن ادام-يۋسۋپوۆتىڭ ەسكە الۋى بويىنشا بىلەتىنىمىزدەي, دومنانى ىسكە قوسۋ دايىندىعى 2 شىلدەدە باستالعان. الدىمەن الىپ وڭەشى كەسەك-كەسەك اعاش كەسىندىلەرىنە تولتىرىلىپ, لاۋلاي باستاعان بەتتە كوكستەلگەن كومىر توگىلىپ, اشۋتاستار سالىنىپ, وت دۇلەيىنىڭ قىزۋى ەرتەڭىندە 1300 گرادۋستان اسقاندا ۆاديم رومانوۆ اۋىسىمىنداعى اعا گورنوۆوي نيكولاي نابي-بۋللين پەش شۇمەگىنىڭ ەلەكتر بۇرعىسىن اشادى. سول ساتىندە ناۋالارعا وتتى سەل جوڭكىلە جونەلەدى. بۇل قازاقستاندىق تۇڭعىش شويىن ەدى. ارالارىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆ بار جاس گورنوۆويلار ودان ء“بىرىنشى قازاقستاندىق شويىن. شىلدە. 1960 ج.” دەگەن جازۋ جازىلعان كەسەكتەردى قولما-قول قۇيىپ, ەسكەرتكىش رەتىندە ساقتاۋعا الادى.
وسىدان كەيىن نۇرەكەڭ شويىن قۇيۋشى, گورنوۆوي, ديسپەتچەر بولىپ, توعىز جىل بويى دومنانىڭ ەكىنىڭ ءبىرى توزگىسىز وت شارپۋىنا شىداپ, سيرەك ءارى قادىرلى ماماندىقتىڭ قىر-سىرىنا تەرەڭدەيدى. الاۋى بەت قاراتپاس پەش كومەيىندە قايناعان بالقىماعا ۇزىن كوسەۋدى بويلاتىپ, قۇياتىن مەرزىمدى اجىراتىپ الىپ شىعۋدىڭ قيىننان قيىندىعى قالاي ايتىلسا دا جەتكىزگىسىز. ول مەتاللۋرگتەرگە عانا بەلگىلى. وسىنداي وتتى ورتادا شىڭدالعان بولاتتاي قايرات, الماستاي جىگەر ەل باقىتىنا قىزمەت ەتىپ كەلە جاتقاندىعى ايان.
ءسوز ورايىندا مىنا عاجاپ سەزىم ساۋلەسىن قاراڭىزشى. عۇلاما عالىم قانىش ساتباەۆتىڭ كومەكشى سەرىگى بولعان بوپەجان اياپبەرگەنوۆتىڭ “قانىش اعا وسىنداي ەدى” ەستەلىگىندە:
“...كومبيناتتىڭ سوناۋ تورىنەن قايتىپ كەلە جاتقانىمىزدا, دومنا پەشى كومەيىنە ۇزىن كوسەۋلەرىن بويلاتىپ, “ويناپ تۇرعان” ادامدار قاتارىنان بىرەۋ وقشاۋ شىعىپ, جالپاق ەتەكتى باس كيىمىن قولىنا الىپ, قانىش اعايعا سالەم بەردى.
– ورىسسىڭ با, قازاقسىڭ با, شىراق؟ – دەپ سۇرادى ونىڭ سالەمىن العاننان كەيىن.
– قازاقپىن, – دەدى جىگىت بار ءتىسىن كورسەتە ك ۇلىمدەپ. الدە وت تابىنا شارپىلعاننان با ەكەن, ونىڭ الاۋلاعان جۇزىنەن ورىس ەكەنىن, قازاق ەكەنىن ايىرۋ قيىن ەدى.
– قازاق بولساڭ دۇرىس ەكەن. گورنوۆويسىڭ عوي.
– گورنوۆويمىن.
– مۇنداعى دومنالاردىڭ ىسكە قوسىلعانى بىلتىر عانا عوي. مىنا ماماندىقتى قايدان ۇيرەنگەنسىڭ؟ ءوزىڭ جاس ەكەنسىڭ.
– ۋكراينانىڭ دنەپرودزەرجينسك قالاسىنان وتتى ماماندىقتىڭ وقۋىن بىتىرگەنمىن.
– مىناۋىڭ دۇرىس ەكەن. ءوزىڭ قاي جەردەنسىڭ؟
– الماتى وبلىسىنان.
– مۇندا وزىڭدەي جاس جىگىتتەر كوپ پە؟
– بار. بىراق وتپەن ويناۋعا شىداي الماي كەتىپ جاتقاندارى دا از ەمەس, قانىش اعا.
– مىنا كومبينات قازاق ەلىنىڭ بايلىعى. بۇعان يە بولۋ ءۇشىن مۇندا قازاق جاستارى كوپ بولۋى كەرەك. سەندەر كومبيناتقا جۇمىسقا قازاق جاستارىن شاقىرىڭدار. سويتە-سويتە ءوزىمىزدىڭ ەلىمىزدىڭ سولتۇستىگىندە قانداستارىمىزدى كوبەيتەيىك. ءوزىڭنىڭ اتى-ءجونىن كىم؟ – دەدى دە قانىش اعاي ماعان كوز قيىعىن سالىپ قويدى. الدەنەنى ۇمىتپاشى دەگەندەي, اعايدىڭ سۇحبات ۇستىندە وسىلاي كوز تاستاپ قوياتىن ادەتى. دەرەۋ قويىن داپتەرىمدى الدىم دا, اناۋ جىگىتتىڭ اۋزىنان شىققان اتى-ءجونىن ءتۇرتىپ قويدىم: “نۇرسۇلتان نازارباەۆ”, دەپ جازىلعانداي, اسىل تۇلعا اعا كوز تۇسىرگەن ءىنىسى بويىنان العىرلىقتى, سوزىنەن سۇڭعىلالىقتى بايقايدى. اسىلى, جاقسىنىڭ جاقسى قاسيەتىن جاقسىلار عانا تانيدى دەگەن وسى شىعار. كەيىندە 1971 جىلدىڭ 9 قاڭتارىندا ن.ءا.نازارباەۆ تەمىرتاۋ قالالىق پارتيا كونفەرەنتسياسىندا زامانداستارى اتىنان سويلەگەندە جوعارى سۇرانىستاعى جۇمىسشى ماماندىقتارىن تۇرعىلىقتى ۇلت جاستارى ەسەبىنەن جاساقتاۋ جونىندە ماسەلە كوتەرۋى اقىلشى اعا كەڭەسىن ۇمىتپاعاندىق بولار.
ءبىرىنشى دومنا پەشىنەن كەيىن ەكىنشىسى, ءۇشىنشىسى, اگلوفابريكا, ءۇشىنشى كونۆەرتەر, “1700” سالقىن قاڭىلتىر قاقتايتىن پروكات ستانى ىسكە قوسىلىپ, وسىناۋ ىستەردىڭ باسى-قاسىندا, بەل ورتاسىندا بولادى.
گورنوۆويشىلار اراسىندا اۋىر ەڭبەككە تاباندىلىق, ءوز مىندەتىنە جاۋاپتىلىق قاتتى قادىرلەنەدى. جۇمىسقا سول ارقا. بەرىك بىرلىك, قالتقىسىز جولداستىق, سەنىمدى سەرىكتىك كەرەك. 1969 جىلعى 27 مامىردا گورنوۆوي الەكساندر گراسكوۆ جازعان مىنا مىنەزدەمەگە نازار اۋدارىپ كورەلىكشى.
“نازارباەۆ ن.ا. – چەلوۆەك وتزىۆچيۆىي, سكرومنىي, ناستاۆنيك ترەبوۆاتەلنىي. ۆ كوللەكتيۆە تسەحا پولزۋەتسيا بولشيم ۋۆاجەنيەم. ون ۆراگ نەسپرا-ۆەدليۆوستي ي بيۋروكراتيزمۋ, ك تومۋ جە حوروشي ي زنايۋششي پرويزۆودستۆەننيك ي وبششەستۆەننيك. سكاجۋ ودنو, ت. نازارباەۆ ن.ا. – چەلوۆەك زامەچاتەلنىي”. بايقار بولساق, “چەلوۆەك زامەچاتەلنىي” دەيدى. جۇمىسشى – كىسى تانيتىن, ويىن بۇكپەيتىن, ءادىلىن ايتاتىن حالىق. جۇرەكجاردى وسى پىكىر شىندىعىنا بۇگىنگى جاراستى ومىرىمىزدەن ارتىق قانداي ايعاق كەرەك.
ەلباسىنى تەمىرتاۋلىقتار ەتەنە جاقىن تۇتادى, ءوز ادامدارىنداي كورەدى, باۋىر تارتادى. مۇنىڭ ءمانىن بايىرعى بولات بالقىتۋشى ارعىن ءجۇنىسوۆتىڭ شەتەلدىك جۋرناليستەرمەن ءبىر كەزدەسۋدە ءبىر-اق اۋىز سوزبەن ايتقانى ەسىمىزدە. ء“بىزدىڭ پرەزيدەنت – مەتاللۋرگ. ءومىردىڭ ىستىق-سۋىعىن جاستايىنان حالىقپەن بىرگە كورگەن. سوندىقتان ەلىنە قاجىماي قىزمەت ەتۋ دە, ەلدى بىرىكتىرۋ دە, ەكونوميكانى دامىتۋ دا, ءبارى-ءبارى قولىنان كەلىپ وتىر” دەدى نار اقساقال ماقتانىشپەن.
تەمىرتاۋ, قازاقستان ماگنيتكاسى تىنىسى, كەلەشەگى ەلباسىنىڭ تۇراقتى نازارىندا ەكەنى قالا تۇرعىندارىنا زور مەرەي. كەشە دە سولاي بولعان, بۇگىندە دە سولاي. وتكەندەگى 70-ءشى جىلداردىڭ باسىندا كومبيناتتىڭ جۇمىسى تۇرالاپ, سونىڭ سالقىنى ەڭبەككەرلەردىڭ الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق حال-احۋالىنا تيگەن قيىندىق شاقتا بەدەلى بار قىزمەتكە كەلگەن بەتىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جاعدايدى تۇزەتۋدەگى باتىل قيمىلى جۇرت جادىندا ساقتالىپ قالعان وقيعا. كوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ قاراعاندى مەتاللۋرگيا كومبيناتىنا بايلانىستى ايگىلى قاۋلى قابىلداۋىنا دا سەپ سول. ماسكەۋ وزىنە قوزعاۋ سالىنعان سوڭ تەمىرتاۋلىقتار ومىرىندەگى وزەكتى ماسەلەلەر شەشىلە باستايدى. تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى قارقىن الدى, ءبىلىم, مادەنيەت, دەنساۋلىق ساقتاۋ عيماراتتارى بوي كوتەردى. مەتاللۋرگتەر سارايىن, سپورت كەشەنىن سالۋ تەزدەتىلدى. ءوندىرىس قالىپتى ىرعاعىنا ەنۋىمەن بىرگە تۇرعىندار تۇرمىسى وڭالدى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ قايراتكەر, بولاشاعى ۇلكەن دەڭگەيدەگى باسشى رەتىندە تانىلىپ, ىسىلىپ, تولىسا باستاعانى وسى كەز ەكەنى تەمىرتاۋلىقتارعا جاقسى ءمالىم.
ەلباسىنىڭ تەمىرتاۋدى قيىندىقتاردا قولداۋى, قولتىعىنان دەمەۋى بۇل ءبىر ەمەس. وتپەلى كەزەڭدە قالاداعى, كومبيناتتاعى احۋال كۇرت كۇردەلەنىپ كەتتى. الىپ كاسىپورىن مۇشكىل جاعدايعا دۋشار بولدى. جۇمىسشىلار ايلاپ ەڭبەكاقى الا الماي, ءونىم ءوندىرۋ قۇلدىراپ, بولاشاعى بۇلدىر كۇيگە ۇشىرادى. الىستان, جاقىننان قول ۇشىن سوزباق بولعان قالتالى توپتار ۋادەدەن تايقىپ كەتىپ جاتتى. بۇل تىعىرىقتان شىعاتىن جولدىڭ تابىلاتىندىعىنا سەنگەن مەتاللۋرگتەر سابىرلىلىق ساقتادى. پرەزيدەنت تاپسىرماسىمەن ۇكىمەت سەنىمدى, مىقتى ينۆەستوردى ىزدەستىرىپ, تاڭداپ جاتقان دا بولاتىن. اقىرى قالاۋ انگلياداعى “يسپات ينتەرنەشنل لتد” كومپانياسىنا ءتۇستى. 1995 جىلدىڭ كۇزىندە كومبيناتتى قول استىنا الدى. ول “يسپات قارمەت” اق-قا اينالدى, قازىر “ارسەلور ميتتال تەمىرتاۋ” اتاۋىمەن ءمالىم.
تاڭداۋ اقتالا باستادى. كاسىپورىن جاڭا جۇيەگە تولىق كوشىپ, ءوندىرىستى قالىپتى ىرعاققا ىڭعايلاپ ۇلگەرگەن شاقتان باستاپ ءونىم ءوندىرۋ كولەمى كوتەرىلىپ, ءبىر ايدىڭ ىشىندە 22-دەن 44 پايىزعا دەيىن ءوستى. اتاپ ايتقاندا, كوكس ءوندىرۋ 7140 مىڭ تونناعا, شويىن – 9300, بولات – 13215, ال پروكات 18618 مىڭ تونناعا ارتتى. دامۋ جالعاسىپ, ۇدەي ءتۇستى. كومپانيا ەندى ءوندىرىستى ۋاقىت تالابىنا ساي قايتا قۇرۋدى, جاڭا تەحنولوگيامەن جاراقتاندىرۋدى جۇرگىزدى. №2 دومنا پەشى, №1 قاڭىلتىر قاقتاۋ تسەحى كۇردەلى جوندەۋدەن ءوتتى. 1998 جىلدىڭ ورتاسىندا جىلىنا 320 مىڭ توننا ءوتىمدى ءونىم شىعاراتىن ىستىقتاي قالايىلاۋ جانە مىرىشتاۋ تسەحى ىسكە قوسىلدى.
مىنە, وسىنداي ءوزگەرىستەردى تىكەلەي كورىپ, كانىگى كوزبەن بىردەن بايقاعان نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى تۇڭعىش شويىن الىنۋىنىڭ 40 جىلدىعىنا ارنالعان سالتاناتتى جيىندا “مەنى مەتاللۋرگيا كاسىپورىندارىندا ءوندىرىستىڭ قۇلدىراۋى توقتاپ, ءونىم كولەمى ارتىپ, الەۋمەتتىك ماسەلەلەردىڭ تابىستى شەشىلۋى قاناعاتتاندىرادى. ءبىز ينۆەستوردى تاڭداۋدا قاتەلەسكەن جوقپىز. بۇل جەردە ول كاسىپورىنداردى اياعىنان كوتەردى, ءونىم شىعارۋدى قالپىنا كەلتىردى, مىڭداعان مامانداردى جۇمىس ورنى جانە تۇراقتى جالاقىمەن قامتاماسىز ەتىپ وتىر. بۇل مىسال ءبىز تاڭداعان جولدىڭ دۇرىستىعىنىڭ ءدالەلى”, دەپ تەمىرتاۋلىقتار قۋانىشىن ءبولىستى.
تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ كەڭەس-تالابىمەن جاڭعىرعان جاسامپاز ىستەر ەل ەكونوميكاسى الىبىنىڭ ادىمىن ارشىنداتتى. 2003 جىلدىڭ باسىندا №3 دومنا پەشى قاتارعا قوسىلدى. ول ون جىل بويى ءسوندىرىلىپ تۇرعان-دى. 2 مەترگە بيىكتەتىلگەن, كورىگىنىڭ ديامەترى 1 مەترگە كەڭەيتىلگەن, باسقارۋ جۇيەسى اۆتوماتتاندىرىلىپ, كومپيۋتەرلەندىرىلگەن دومنا جىلىنا 2 ميلليون توننا شويىن بەرەتىن قۋاتتى كۇشكە اينالدى. بۇدان كەيىن №1 ۇزدىكسىز بولات قۇيۋ تسەحى جۇمىس ىستەي باستادى. ەڭ وزىق تەحنيكا قوندىرعىلارى ورناتىلعان بۇل ءوندىرىس الدا پايدا بولاتىن كاسىپورىندار بەينەسىن ەلەستەتەدى. تەمىرتاۋ ومىرىندەگى ءار جارقىن جاڭالىقتار قۋانىشى مەن قىزىعىنا ورتاقتاسۋعا ءاردايىم ىقىلاسى ۇلكەن ەلباسى ەكەۋىنىڭ دە ىسكە قوسىلۋىنا قاتىستى.
جاڭارعان قازاقستان يندۋسترياسىنىڭ جاس تا بولسا باس شاڭىراعى كەلەشەگى كەڭ عاجايىپ ءبىر جوباعا تاۋەكەل ەتكەلى تۇر. قازىرگى كومبيناتقا پارا-پارداي ەكىنشى سىڭارىن سالۋ باعدارلاماسى بەلگىلەنگەن. بۇل دەگەنىمىز نە؟ الەمدە تەڭدەسى جوق مەتاللۋرگيالىق ور-تالىق پايدا بولادى دەگەن ءسوز. ەرتەڭگىنى ەرتە ويلاپ, ەل يگىلىگىن مولىقتىرۋعا با-سىم ءمان بەرەتىن حالقىمىز كوشباس-شىسىنىڭ كورەگەندىك اقىل-كەڭەسىنىڭ ىقپالى بۇل. قاي ينۆەستور دا ءىس-قىز-مەتىنە نىق سەنىم بولماسا, مۇندايلىق قادامعا باسا, كەڭدىككە قۇشاق اشا قويمايدى. يلىكتىرۋ وڭاي ەمەس. تەك نىعايعان سەنىم مەن تۇسىنىستىك سوعان جەتكىزەتىنى انىق. اۋەلى ەكونوميكالىق ورلەۋدى ۇستانعان ماقساتتىڭ, حالىقارا-لىق ينتەگراتسيانى دامىتۋدىڭ تاماشا تابىستارىن كورىپ وتىرعان ينۆەستورعا اشىق تا ايقىن ورتادا ءوز مۇمكىندىگىن بارىنشا پايدالانۋ قولايلى سانالعاندىعى حاق.
اينىماعان كوڭىل
“ ۇلىق بولساڭ كىشىك بول” دەيدى قازاق دانالىعى. تەمىرتاۋلىقتار قانات قا-تايعان ورتانىڭ قادىر-قاسيەتىن, بەرگەن مول تاعىلىمىن ەستە تۇتىپ, قاستەرلەي ءبىلۋدىڭ بيىك مادەنيەتتىلىگىن ەلباسى ۇلگىسىنەن بىلەدى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى تۇلەپ ۇشقان قۇرىش قالاعا كەلگەن ءار ساپارىندا ۋاقىتىنىڭ تىعىزدىعىنا قاراماستان, ارمان بەسىگىندە بىرگە تەربەلگەن, بولاشاققا بىرگە قول ۇستاسىپ قادام باسقان تاعدىرلاستارىمەن تابىسۋعا قۇشتار. سوندايدا دنەپرودزەرجينسكىدە قاتار وقىعان, قازاقستان رەسپۋبلي-كاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مەتاللۋرگى التىنبەك اسانوۆ, يىق تىرەستىرە شويىن اعىزىسقان ۆلاديمير كولباسا, قاراعاندى پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىنان تۇلەكتەس قۋانىش وماشەۆ, كومبيناتتا قويان-قولتىقتاسا قىزمەت ەتكەن ەلدىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ەكونوميسى ۆلاديمير كاۋتس, تالىمگەر-ۇستاز ارعىن ءجۇنىسوۆ سىندى بايىرعى تەمىرتاۋلىقتار باسى قوسىلىپ, كەشەگى كوڭىلگە ىستىق شاقتار ەسكە ءتۇسىرىلىپ, كەزىندەگىدەي ەركىن سۇحباتتاسىپ, مارە-سارە كۇي كەشىپ قالادى. ارادا ءبىراز جىلدار وتسە دە ەلباسىنىڭ ۇمىتپاي, ءوزى ۇلكەن باسىن ءيىپ, ورتا-لارىندا قۇشاقتاسا وتىرۋى ارقايسىسىنىڭ جۇرەگىن ەلجىرەتەدى. بيىك بيلىك باسىندا بولسا دا سىيلاستىقتان اجىراماعان, دوستىقتى ۇزبەگەن, كىشىپەيىلدىكتەن اينىماعان, قاراپايىمدىلىقتى ساقتاعان ادامگەرشىلىك ءىلتيپات سۇيسىنتەدى.
ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ىسكەرلىك, ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتىنە, جان ىزگىلىگىنە ەرتە كۋاگەر دە سولار. قۋانىش اعا ايتۋى بويىنشا, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ستۋدەنتتىك قۇرىلىس جاساعىنىڭ كومانديرى رەتىندە العاش اۋىل ەڭبەككەرلەرىنىڭ العىسىنا بولەنگەن. نۇرا اۋدانىنداعى “بالىقتىكول” كەڭشارىنىڭ باس ينجەنەرى بولعان, وسى ءوڭىردىڭ سىيلى ازاماتى قوراباي دوسجانوۆ بىلاي دەپ ەسكە الادى: “60-شى جىلداردىڭ باسىندا جاڭادان قۇرىلعان شارۋاشىلىعىمىزدا تۇرعىن ءۇي سالۋعا قولعابىس ەتۋگە قاراعاندى مەملەكەتتىك پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىنا تىلەك ايتتىق. ستۋدەنتتەردەن قۇرالعان جاساق جىبەرىلدى. اۋەلدە باستاپ كەلگەن جىگىت بولبىر بولىپ شىقتى. بىرنەشە كۇن قۇرىلىس ماندىماي, ۋاقىت ءوتىپ بارا جاتقان سوڭ وزگەلەردەن ەرەك كوزىمىزگە ءتۇسىپ جۇرگەن جىگىتتى ستۋدەنتتەر قالاۋىمەن كوماندير ەتىپ تاعايىنداۋعا ۇسىنىس جاسادىق. ول نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەدى. تىلەگىمىز قابىلداندى. سودان سوڭ-اق ءىس قىزىپ سالا بەردى. بىزگە ارتىق سالماق سالماي, تاپشى قۇرىلىس ماتەريالدارىن تەمىرتاۋدان, قاراعاندىدان تاۋىپ جەتكىزەدى. سەرىكتەرىنىڭ دە جۇمىسقا قۇلشىنىسى كۇشەيدى. كۇزگە دەيىن ءبىرنەشە ءۇي بوي كوتەرىپ, اۋىل تۇرعىندارى باسپانالى بولىپ قالدى”. بۇگىندە بۇل ۇيلەردىڭ ءبىرىنىڭ قابىرعاسىندا ونى كىمدەر سالعانى جايلى جازىلعان ەسكەرتكىش تاقتا جارقىراپ تۇر. بالىقتىكولدىكتەر سول ۇيلەر قۇتتى قونىس بولىپ وتىرعاندىعىن ماقتان ەتەدى.
قۋانىش وماشەۆتىڭ ۇيلەنۋ تويىن بولاشاق پرەزيدەنتتىڭ ءوزى باسقارىپ وتكىزگەنىن كوپشىلىك بىلە بەرمەۋى مۇمكىن. سوندا الاتاۋدىڭ اسقار شىڭدارىنىڭ سىڭعىرلاپ اققان سۋىنداي جۇرەك قىلىن تەربەتكەن سىرلى اۋەندەرىن اۋەلەتكەن جاس نۇرسۇلتاننىڭ ونەرلى دە جىگىت ەكەنىن الدىمەن تانىعان دا تاعدىرلاس قۇربى-قۇرداستارى.
بايىرعى قىزمەتتەستەرمەن, سىيلاستارمەن قاۋىشۋ ساتتەرىندە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ كوڭىل-كۇيىن قاس-قاباقتارىنان بىردەن اڭدايتىندىعى ءبىرازىنا بەلگىلى. بۇيىمتاي, بازىنا ءبىلدىرۋ ادەتتەرىندە جوق. بىراق سىر تارتىلماي قويمايدى.
– “ۆلاديمير الەكساندروۆيچ, ءوڭىڭ سىنىق قوي. دەنساۋلىعىڭ قالاي؟” دەپ بىردە سۇراعان سوڭ جۇرەگىمنىڭ شانشىپ اۋىراتىندىعىن ايتۋعا تۋرا كەلدى, – دەيدى كاۋتس اعاي, – بىلىكتى دارىگەرگە كورىنۋىمدى, ەگەر وپەراتسيا جاساۋ قاجەت بولسا ۋايىمداماۋىمدى, كومەك كورسەتىلەتىندىگىن ايتتى. وپەراتسياعا تاۋەكەل ەتتىم. ءساتتى ءوتتى. قايتا قاتارعا قوسىلۋىم نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى مەيىرىم شۋاعىنىڭ شاپاعاتى. اتىن قالاي تاۋىپ قويعان دەسەڭىزشى. بويىنان ەسكەن جىلى نۇر ءبارىمىزدى باۋرايتىن.
بۇل كىسى دە ماگنيتكا تارلانى. ورالداعى چۋسوۆ زاۋىتىنان شاقىرىلعان مامان ەڭبەك جانە جالاقى ءبولىمىنىڭ باستىعى, اسىرەسە, باس ديرەكتوردىڭ ەكونوميكا جونىندەگى ورىنباسارى مىندەتىن اتقارۋ كەزىندە جۇمىس بابىندا جاس باسشى قىزمەتتەسىمەن ەتەنە ارالاسادى. كومبينات, قالا تاعدىرىنا بايلانىستى ماسكەۋدەگى جوعارى ورىندار الدىنا قويىلار, كوتەرىلەر ماسەلەلەردىڭ ناقتى ءارى دالەلدى بولۋىن قالايتىنىن بىردەن ۇعىپ, ءتيىستى دەرەك-مالىمەتتەردى, انىقتامالاردى تالاپ تۇرعىسىندا دايىنداۋىمەن شىنايى تۇسىنىستىك بەكيدى, سىيلاستىق جاراسادى.
قىزىلوردا وبلىسى, شيەلى اۋدانىنىڭ تۋماسى ءابىلاش ءابۋوۆتىڭ دە ەلباسىنىڭ كۋرستاسى بولعانى كوپكە ءمالىمسىز ەدى. انشىلىك دارىنى بار جىگىت دنەپرودزەرجينسكىگە قولتىعىنا دومبىراسىن قىستىرىپ الا بارادى. ونى ۋچيليششە كوركەمونەرپازدارىنىڭ بايقاۋىنا قاتىستىرىپ, سودان كەيىن قالالىق تەلەارنادا قازاق اندەرى مەن تەرمەلەرىن شىرقاتقىزىپ, ۇلتتىق ونەرىمىزدى جەرگىلىكتى تۇرعىندارعا تانىستىرۋعا ۇيىتقى بولعان دا كورىنەدى جاس نۇرسۇلتان نازارباەۆ. وتباسىلىق جاعدايىنا بايلانىستى اۋىلىنا ورالۋعا تۋرا كەلگەن ابەكەڭدى بىردە وبلىسقا جۇمىس ساپارىمەن كەلگەندە ىزدەستىرىپ تاۋىپ الادى. ارادا ءبىراز جىل وتكەندە قاۋىشقان مەملەكەت باسشىسى مەن اۋىل اقساقالىنىڭ ءتوس ءتۇيىستىرىپ, ايقاسقان قۇشاقتارى, ساعىنىشتان جاساۋراعان جانارلارى كەزدەسۋگە كۋا بولۋشىلار كوڭىلىن تولقىتادى. پرەزيدەنتتىڭ قانشا ۋاقىت وتسە دە ەل ىشىندەگى قاتارداعى ازاماتتى دوسى رەتىندە ۇمىتپاۋى ادامگەرشىلىك پەن كىشىپەيىلدىكتىڭ ۇلگىسىن كورسەتەر ەمەس پە.
ۋكراينا مەتاللۋرگياسىنىڭ قارا شاڭىراعىنا ارمان-تىلەك جەتەلەپ بارعان 72 ورەننىڭ ءبىرازى تەمىرتاۋ ەڭبەك مەكتەبىندە شىڭدالىپ, ارالارىنان اتاقتى مەتاللۋرگتەر, 6 عىلىم دوكتورى, تانىمال قوعام قايراتكەرلەرى شىقتى. راحمەتوللا جانارباەۆ, ايدارحان قاسىمبەكوۆ, تەزەك يساەۆ, قابيدوللا سارەكەنوۆ, ساتىبالدى يبراگيموۆ, ماقاش ءتاتىموۆ, ماقسۇت نارىكباەۆ سىندى ازاماتتار ەسىمدەرى اتالعاندا سول لەكتىڭ لەبىن اڭداي بەرۋگە بولارداي. “ات توبەلىندەي ازدىعىمىز ۇيىمشىل بولۋعا ۇيرەتتى. نامىسقا تىرىستىق. قازاق دەگەن اتتى قىزعىشتاي قورعادىق. جاقسى اتالساق قۋاندىق, جامان اتالساق ۇيالدىق. ەسىگىمىز جابىلمادى, داستارقانىمىز جيىلمادى. جۇبىمىزدى جازبادىق”, دەپ تۇرعىلاستارى تىلەۋبەردى سماعۇل ەسكە الاتىنداي, نيەتتەس جاستاردى تەك جاقسى جاعىنان كورىنۋگە, وقۋعا, بىلىمگە, ونەرگە, سپورتقا ۇيىتقى بولىپ ءجۇرۋشى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەكەن.
“دنەپرودزەرجينسك تەحنيكالىق ۋچيليششەسىندە وقىعانداردىڭ كوپشىلىگى كەيىن قازاقستاننىڭ مەتاللۋرگيالىق زاۋىتتارىندا جۇمىس ىستەدى. مەن ولاردى بارلىق وبلىستاردا كەزدەستىرەمىن. ولار بۇگىندە دە مەنىڭ دوستارىم بولىپ قالا بەرەدى. ۋچيليششەدەگى وقۋ, ماگنيتكاداعى جۇمىس ءبىزدىڭ مىنەزىمىزدى شىڭدادى, ومىرلىك ۇستانىمداردى بەلگىلەدى, بەرىك ىرگەتاس بولدى”, – دەگەن ەدى ەلباسى تەمىرتاۋلىقتار الدىندا. سونداي دوستىق قۇشاق جىلۋى بارشا قازاقستاندىقتارعا كەڭ اشىلىپ وتىرعانى ءومىر ايعاعى.
* * *
بۇل كۇندە جىلدىق ونەركاسىپتىك ءوندىرىسىنىڭ كولەمى 200 ميللياردقا جۋىق تەڭگەنى قۇرايتىن, بۇل ايماقتا شىعارىلاتىن ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 40 پايىزىنا تەڭ شاھار جۇرتى مەرەكە الدىنداعى دايىندىق قۇشاعىندا. تۇڭعىش پرەزيدەنتتەرىن ومىرلەرىندەگى وزگەرىستەرمەن قۋانتقىسى كەلەدى. ەلباسى ءۇشىن قۋانىشتىڭ ۇلكەنى, تارتۋدىڭ قىمباتتىسى جاڭادان بوي كوتەرگەن تۇرعىن ۇيلەر, بالاباقشالار, ەمحانالار, مەكتەپتەر, ءوندىرىس ورىندارى بولماقتىعىن بىلەدى. بۇل جاعىنان كوزايىمدىققا قىسىلماستارىنا سەنىمدى.
اعىلىپ جاستار تۇس-تۇستان,
وت جۇرەكتەرى ۇعىسقان.
باتىرداي الىپ تەمىرتاۋ –
سومدالعان بولات, قۇرىشتان.
جايناتىپ قازاق دالاسىن,
قاناتتاندىرعان ەلباسىن.
وتانداس ارداق تۇتادى
كوشباسشى ۇستاحاناسىن,
– دەپ جەرگىلىكتى تانىمال اقىن ءسابيت بەكسەيىت جىرلاعانداي, ەرەن ەڭبەك پەن قاجىرلى قايرات, ءومىر ءتالىمى جارقىراي تۇسۋدە. سودان وتكەن الدىڭعى تولقىن جولىن قۋىپ, ءىزىن باسۋعا تالپىنۋ مەرەيى زور مارتەبە جاس بۋىنعا. تەمىرتاۋ بۇعان قاشانعىداي بەرىك تۇعىر.
ايقىن نەسىپباي, تەمىرتاۋ.