جاپونيادا – جاڭا ۇكىمەت باسشىسى
سوڭعى ۋاقىتتا جاپونيادا ۇكىمەت قۇتايماي تۇر – ءتورت جىلدا بەس پرەمەر-مينيستر اۋىستى. وتكەن اپتانىڭ اياعىندا يۋكيو حاتوياما قىزمەتىنەن كەتتى دە, سول ساتتە ونىڭ ورنىنا دەموكراتيالىق پارتيانىڭ جاڭا ليدەرى ناوتو كان سايلاندى.
بۇل ەلدە ۇكىمەت داعدارىسى قاتارىنان ءۇش مەرزىم بيلىك تىزگىنىن ۇستاعان دزيۋنيتيرو كويدزۋمي قىزمەتىنەن كەتىسىمەن-اق باستالعان. ودان كەيىن ليبەرال-دەموكراتيالىق پارتيانىڭ جاڭا ليدەرلەرى ۇكىمەت باسىندا جىلعا جەتپەيتىن ۋاقىت وتىرىپ, ءتۇرلى سەبەپتەرمەن بىرىنەن سوڭ ءبىرى كەتىپ, ول اقىر سوڭىندا 55 جىل بيلىكتە بولعان پارتيانىڭ جەڭىلىسىنە اپارىپ سوقتىرعان.
بىلتىر عانا جەڭىسكە جەتكەن دەموكراتيالىق پارتيا, ونىڭ ليدەرلەرى بيلىككە جاڭالىق اكەلەر, ۇكىمەتتەگى داعدارىستى توقتاتار دەگەن وي اركىمدە-اق بولدى. وعان دەموكراتتاردىڭ العاشقى ۇكىمەت باسشىسى حاتويامانىڭ مالىمدەمەلەرى دە سەندىرگەندەي ەدى. “مەن تاريحتى وزگەرتەمىن” دەپ نىق سەنىممەن ايتتى. جاپوندار وعان سەندى, باسقالار دا سەندى. بۇل ەلدەگى بيلىكتىڭ وزگەرۋىن اقش-تاعى بيلىكتىڭ وزگەرۋىمەن سالىستىردى. اقش-تا وباما, جاپونيادا حاتوياما ومىرگە جاڭالىق اكەلەدى, ءوز ەلدەرىن جاڭا جەڭىستەرگە باستايدى دەگەن سوزدەر دە شىققان. وبامانى امەريكالىقتار ازىرگە قۇپ كورىپ وتىر, ال حاتوياما ءسۇرىندى.
كوپ رەتتە ۇكىمەت باسشىلارىنىڭ پارلامەنتتە سەنىمسىزدىك بىلدىرگەنشە, كەتپەۋگە تىرىساتىنى بار. حاتوياما نەگە اسىقتى؟ ول وزىنەن بۇرىن پارتياسىن ويلادى. بيىل پارلامەنت سايلاۋى وتەدى. سوندا پارتياسى جەڭىلمەسىن دەپ, بار كىنانى ءوز موينىنا الىپ, ءوزىن قۇرباندىققا شالعانداي بولدى. كىنانى مويىنداۋ دا ەرلىك, ول – ارى تازا ادامداردىڭ ارەكەتى. كەت دەگەننەن سوڭ كەتكەننەن گورى ءوزى كەتكەن الدەقايدا جاقسى. ۋادەمدى ورىنداي المادىم دەگەندە, ءبىر جىلعا تولمايتىن ۋاقىتتا جاپونياداي الىپتى جاڭا ارناعا سالۋ قيىن. تەك ناقتى ءبىر ءىس – اقش تەڭىز جاياۋ اسكەرىنىڭ بازاسىن وكيناۆادان الىپ كەتۋدى ورىنداي المادىم دەگەنى دە كۇيىپ بارا جاتقان نارسە ەمەس, بيىل كەتپەسە, كەلەسى جىلى كەتەر ەدى. اڭگىمەنىڭ ءتۇيىنى – اقش بۇل ەلگە باسقىنشى ەمەس, وداقتاس. ءسىرا, حاتويامانىڭ كەتۋىنە بۇل جاي جەلەۋ عانا.
جاڭا پرەمەردى تاڭداۋ دا, سايلاۋ دا قيىنعا سوققان جوق. دەموكراتتار سولاي شەشكەن سوڭ, وڭاي عانا جۇزەگە استى. ناوتو كاندى تومەنگى پالاتاداعى 480 دەپۋتاتتىڭ 313-ءى, ال جوعارعى پالاتاداعى 242 دەپۋتاتتىڭ 123-ءى قولدادى. بۇرىنعى ۆيتسە-پرەمەر جانە قارجى ءمينيسترى جاپونيانىڭ 94-ءشى پرەمەر-ءمينيسترى بولىپ سايلاندى.
ناوتو كان بۇرىنعى ۇكىمەت باسشىسى حاتويامادان كۇشتىرەك دەپ تۇجىرىمداۋ قيىن. وتكەن سايلاۋدا حاتوياما پارتيا كوسەمى بولىپ, تاريحي جەڭىسكە جەتكەن. بۇل جولعى اۋىس-ءتۇيىستى تاكتيكالىق قادام دەگەن دە ءجون بولار. پارتياداعى سايلاۋدا كان ءوزىنىڭ يۋكيو حاتوياما جۇرگىزگەن ساياسي باعىتتى جالعاستىراتىنىن دا مالىمدەدى. سويتسە دە ونىڭ ەلدەگى قازىرگى جاعدايعا بەرگەن باعاسى بارىنشا قاتقىل بولدى, ودان حاتوياماعا قاراتىلىپ ايتىلعان سىن دا اڭعارىلعانداي. “ەڭ الدىمەن, حالىقتىڭ سەنىمىن قايتارۋ كەرەك. سودان كەيىنگى باستى باعىت – ەكونوميكا, قارجى ساياساتى جانە الەۋمەتتىك ماسەلە. سوڭعى 20 جىلدا جاپونيا ەكونوميكاسى جانە قوعام تۇيىققا تىرەلىپ تۇر”, دەدى ول. ونىڭ ويىنشا, تەك كۇشتى ەكونوميكا, كۇشتى قارجىلىق جۇيە جانە الەۋمەتتىك كەپىلدىك قانا وسۋگە جول اشادى.
ءوزى كەتەر الدىندا حاتوياما ورنىن باساتىن كانعا جاپون-امەريكا, جاپون-قىتاي جانە جاپون-كورەي (وڭتۇستىك كورەيا) قارىم-قاتىناسىنا قامقور بول دەپ تاپسىرىپتى. ول الداعى ۋاقىتتا دەموكراتيالىق پارتيانىڭ دا, كان ۇكىمەتىنىڭ دە باعدارى بولارى انىق. ەكى ۇلى دەرجاۆامەن قارىم-قاتىناستى تەرەڭدەتۋ, ەكونوميكالىق كىرىگۋ جاپونيا ءۇشىن ايرىقشا قاجەت.
حاتويامانىڭ كەتۋى دە, كاننىڭ جاڭا باعدارلاماسىن جاريالاۋى دا ەڭ الدىمەن الداعى پارلامەنت سايلاۋىنىڭ قامى. قالايدا دا, كەشە عانا جەڭىسكە جەتكەن دەموكراتيالىق پارتيا بيلىك تىزگىنىن ءبىراز ۇستاۋى ءۇشىن ونىڭ كوسەمدەرى نەدەن بولسا دا تايىنار ەمەس.
ءبىزدىڭ ەلىمىز جاپونيامەن بايسالدى قارىم-قاتىناستا. بيلىك باسىنا كىم كەلسە دە, وعان نۇقسان كەلە قويمايتىنى بەلگىلى. بىزگە بۇل ەلدىڭ ساياسي احۋالىنىڭ تىنىش بولعانى, ەكونوميكاسىنىڭ قارقىندى دامىعانى كەرەك.
شاحمات قاشان دا ساياساتقا جاقىن ويىن
بيىلعى جىلعى قىركۇيەكتە حالىقارالىق شاحمات فەدەراتسياسىنىڭ (فيدە) پرەزيدەنتىن سايلاۋ وتەدى. بۇل جاي ءبىر سپورت ءتۇرىنىڭ باسشىلىعىن سايلاۋ عانا ەمەس, ساياساتقا دا قاتىسى بار شارا بولاتىن ءتۇرى بار. پرەزيدەنتتىككە ۇمىتكەرلەردىڭ كۇرەسى, اسىرەسە, رەسەيدە ساياسي سيپات الىپ بارا جاتىر.
جالپى, سپورتتىڭ بۇل ءتۇرى اۋەل باستان-اق ساياساتقا جاقىن بولدى. ءويتكەنى, ول ەڭ الدىمەن ەلدىڭ اتىن شىعاردى. سپورتتىڭ باسقا تۇرىندەي ەمەس, شاحماتتان ۇلكەن جەتىستىككە جەتكەندەرگە ايرىقشا قۇرمەت تە كورسەتىلدى. بالكىم ول شاحماتتى كوپ ادام وينايتىنىنان دا شىعار. الەمدىك دەڭگەيگە جەتكەندەر ءار ەلدىڭ ۇلتتىق تۇلعالارىنا اينالدى.
ءسىرا, شىن مانىندە سپورت ارقىلى ەلدى تانىتۋ وسى شاحماتتان باستالعانداي. كاپابلانكا الەمگە كۋبا دەيتىن ەلدى تانىتتى. ورىستار الەحينگە قارىزدار. ءتىپتى ول وتانىنان كەتىپ قالسا دا, جۇرت ونى ورىس دەپ تانىدى. كەشەگى كەڭەستىك داۋىردە كسرو وسى شاحماتشىلارىمەن تانىلدى, بوتۆيننيك باستاعان گروسسمەيستەرلەرمەن ماقتاندى. ەلدەن كەتكەن كورچنوي مەن كەڭەستىك كارپوۆتىڭ ويىنىنا ەل باسشىلىعى ءمان بەرىپ, قاداعالاپ وتىردى. شاعىن عانا دات ەلى لارسەنمەن ماقتاندى. كەيىن فيشەر شىعىپ, اقش-تاي الىپ ەلدىڭ مەرەيىن كوتەردى.
سودان دا حالىقارالىق شاحمات ۇيىمىنىڭ باسىندا كىمنىڭ بولعانى جانە بولاتىندىعى ايتارلىقتاي ساياسات. بۇل, اسىرەسە, رەسەيدە ەرەكشە سيپاتقا يە بولىپ وتىر. كوپ جىلدان بەرى رەسەيدەگى قالماق اۆتونومياسىنىڭ پرەزيدەنتى كيرسان يليۋمجينوۆ سول حالىقارالىق شاحمات فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى بولىپ كەلدى. بيزنەستىك ۇلكەن قابىلەتى بار قالماق جىگىتى بۇل حالىقارالىق ۇيىمدى دا اجەپتاۋىر شىر اينالدىرىپ, ءبىراز بەدەلگە يە بولعان. بۇدان بۇرىنعى قايتا سايلاۋدا دا قارسىلاستارىن جەڭىپ شىققان. ەندى, مىنە, تاعى دا سايلانعىسى كەلىپ ەدى, نەگىزگى قارسىلاسى دا ءوز ەلىنەن, رەسەيدەن شىعىپ وتىر. شاحماتتان الەم چەمپيونى, اتاقتى گروسسمەيستەر اناتولي كارپوۆ تا سول لاۋازىمعا يە بولعىسى كەلەدى.
ارينە, كۇرەس جاقسى, باسەكەدە قابىلەتتى ادام جەڭىپ شىعادى دەيمىز. بىراق مۇنداعى ءبىر كەلىسپەيتىن جاي: ءبىر ەلدەن شىققان ەكى ادامنىڭ حالىقارالىق سپورت ۇيىمىنا باسشى بولۋعا تالاسقانى.
رەسەيدەگى شاحمات سۇيەر قاۋىم, ءوز ەلدەرىنىڭ بەدەلىن ويلايتىن جۇرت ءدال قازىر دال كۇيدە. كارپوۆ تا اتاقتى شاحماتشى, جاقسى ۇيىمداستىرۋشى, ال يليۋمجينوۆ بولسا, ءوز قابىلەتىن ىسىمەن كورسەتىپ كەلە جاتقان قايراتكەر. ەڭ جامانى – قازىر بۇلار ءبىرىن-ءبىرى جامانداپ, ءبىر-ءبىرىنىڭ ابىرويىن توگىپ جاتىر.
ءتىپتى يليۋمجينوۆ كارپوۆتى سوتقا بەرىپ وتىر. كارپوۆ فيدە-ءنى سىبايلاس جەمقورلىق جايلاعان دەپ سىن ايتقان ەدى, ەندى سونى سوتتا دالەلدەسىن دەيدى. سونىمەن قويماي, كارپوۆ پەن كاسپاروۆ (بۇرىن قاس بولعان بۇل ەكەۋى قازىر دوس) شاحماتشى رەتىندە توقىراعان ادامدار, ولاردىڭ ماقساتى – وزدەرىنە جۇرتتىڭ نازارىن اۋدارۋ دەيدى. ارينە, بۇل جەردە يليۋمجينوۆپەن كەلىسۋ قيىن.
كارپوۆ ءيليۋمجينوۆتىڭ فيدە-دەگى سىبايلاستىق ارەكەتتەرى شاحمات جارىستارىن وتكىزۋگە دەمەۋشىلەر تابۋدا كەسىرىن تيگىزەدى, جاعدايدى تۇزەتۋ ءۇشىن فيدە باسشىلىعىن تۇگەل جاڭارتۋ قاجەت دەيدى. سوندا بۇلارعا ەل باسشىلىعى بولماعانىمەن, سپورت باسشىلىعى توقتاۋ ايتىپ, الەمگە كۇلكى بولماسا قايتەدى, دەيسىڭ-اۋ. ءسويتسەك, وسى داۋدىڭ ورتاسىندا سول بيلىكتىڭ ادامى ءجۇر ەكەن. رەسەي پرەزيدەنتىنىڭ كومەكشىسى اركادي دۆوركوۆيچ رەسەي شاحمات فەدەراتسياسى باقىلاۋ كەڭەسىنىڭ ءتوراعاسى ەكەن دە, ءيليۋمجينوۆتى قولدايدى ەكەن. ءبىر قىزىعى – سول دۆوركوۆيچ باسقاراتىن كەڭەس كارپوۆتىڭ كانديداتۋراسىن قولداعان كورىنەدى. سوندا دۆوركوۆيچ ءيليۋمجينوۆتى فەدەراتسيانىڭ جالپى جينالىسىندا وتكىزىپتى.
كارپوۆتىڭ كانديداتۋراسىن باسقا ءبىراز ەلدە دە قولداپ ۇلگەرىپتى. ءبىر جاعىمسىز داۋ تۋىپ وتىر. وعان بيلىك وكىلدەرىنىڭ دە قاتىسۋى ىرىڭ-جىرىڭدى ورشىتە تۇسەتىنى انىق.