ەلىنىڭ ەلشىسى, ۇلتىنىڭ ۇياتى

ولجاستىڭ اسقاق, ازاماتتىق ۇنىنە ساي كەلە­شەك­تە تالاي كىتاپتىڭ جازىلاتىنىنا ەش كۇمان جوق. ويتكەنى, ونىڭ ەسىمى حالقىمەن بىتە قايناسادى, بىرگە تۇتاسادى. اقىن ءوز تاعدىرىن, اقىندىق مۇرا­تىن ەلىنەن, تۋعان جەرىنەن ەشقاشان ءبولىپ قاراعان ەمەس. ولجاس – الدىمەن اقىن. ونىڭ قاي-قاي ولە­ڭى­نەن دە باعزى بابالاردىڭ كەمەڭگەرلىگىن, جىراۋ­لىق داڭعىلدىعىن, شەشەندىگىن, ايتقىشتىعىن, ىلگەرىنى بولجاي الاتىن ساۋەگەيلىگىن اينا قاتەسىز تانيسىز.

مىرزاتاي جولداسبەكوۆ.

اسىرەسە اق ولەڭ ۇلگىسىندەگى تۇنگى شالعىنعا تۇياعىن سۇرتكەن سايگ ۇلىگى (“ازيا الاۋى”), ات ءدۇبىرىن تۇسىندە سەزىنىپ, ۇيىقتاپ جاتىپ جويقىن جورتۋىلدا جۇرەتىن بابا رۋحى (“ايان بەرگەن ءتۇن”), “جولى اۋىر اسان تۋرالى”, “نازىم حيكمەتتىڭ ءولىمى”, ءتىپتى 80-جىل­دار باسىندا كەڭەستىك وقىرماندى قالىڭ ۇيقى­سىنان سىلكىپ وياتقان “يگور جاساعى تۋرالى جىر” داستانىنىڭ ءتۇپ تامىرىنا ۇڭىلگەن “از ي يا” كىتابى ورىسشا جازىلسا-داعى, قازاق ءيىسى اڭقىپ تۇرعان, قا­لىڭ ەلىن ماقتانىش سەزىمىنە بولەگەن ايتۋلى شى­عارمالار – الگى ايتقاندارىمىزدىڭ ايقىن كۋاسى. ولجاس – ۇلتىمىزدىڭ ار-ۇياتى ءھام نامىسى. اقىن ءشۇۋ دەگەننەن لاۋلاپ جاندى, دەل-سال جات­قان ۇلى دالانىڭ بويىنا قان جۇگىرتىپ, جاسىن وينا­تىپ, دۇركىرەپ شىقتى; زاتى پوەزيانىڭ رۋحىن كوككە كوتەردى. ولجاس دەسە كوز الدىما بۇگىن بول­ما­سا – ەرتەڭ وت شاشقالى تۇرعان جانارتاۋ, ياكي ىتى­رىلىپ اتىلعالى تۇرعان بارىس ەلەستەيدى. الەم­دى ءدۇر سىلكىندىرگەن “ادامعا تابىن, جەر, ەندى!” داس­تا­نىن كرەملدىڭ سەزدەر سارايىندا, نيۋ-يورك­تىڭ كولۋمبيا ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىعان ساتتەرىنىڭ, بۇكىل الەمنىڭ جارىسا, قىزىعا وقىعانىنىڭ كۋا­سىمىز. جاھانعا ءدال وسىلاي جار سالىپ كەلگەن اقىن ولجاسقا دەيىن تاريحتا از بولعان شىعار. 2006 جىلى تامىز ايىندا ولجاس استاناداعى پرەزيدەنتتىك مادەنيەت ورتالىعىندا ءوزىنىڭ مەرەيلى كەشىن وتكىزدى. ماڭدايى جارق ەتىپ ساحناعا شىعا كەلگەندە ءبارىمىزدى جەتپىسىندە دە ەرەكشە اسەرگە بولەدى. سۋىتىلعان تۇلپارداي, تۇلەگەن سۇڭقارداي, ساحنانىڭ اجارىن كىرگىزدى. اعىل-تەگىل سويلەدى. ارباۋعا تۇسكەندەي كۇي كەشتىك. وسىنىڭ كەپيەتى نەدە دەپ كوپ ويلاندىم. سويتسەم, ولجاستىڭ تابي­عاتى, جاراتىلىسى بولەك ەكەن. ءار ءسوزى جۇرەكتەن شىعىپ, جۇرەككە جەتەدى ەكەن. قاي ماسەلەنىڭ دە استارىن اشىپ, ءادىبىن سوگىپ, ءتۇيىنىن شەشىپ بيىك سويلەيدى. ايىزىڭدى قاندىرىپ, كوكەيىڭدەگىنى تاۋىپ ايتادى. باياعىنىڭ كەمەڭگەر بيلەرىنشە كوسىلىپ تە, شەشىلىپ تە سويلەيدى. ويتپەسەڭ ولجاس بولارمىسىڭ, ويتپەسەڭ ولجاباي باتىردان تۋامىسىڭ, تەكتىم, دەيسىڭ ىشىڭنەن. نەگە ەكەنىن قايدام, ولجاس سويلەسە كوز الدىما ەپوس ەلەستەيدى دە تۇرادى. ءوزى دە كەيدە ەپوستىڭ قا­ھارماندارىنا ۇقساي بەرەدى. ونىڭ پوەزياسىنان دا, سويلەگەن سوزدەرىنەن دە ەپيكالىق كەڭدىكتى سەزىنەسىڭ. حالىقارالىق قاتىناستا دا, ساياساتتا دا, تاريحي جيىنداردا دا, عىلىمي كونفەرەنتسيالاردا دا ول­جاستىڭ بويى دا, ويى دا ەشقاشان الاسارعان ەمەس; قاي ەلدە دە, قاي جيىندا دا جارقىلداپ سويلەپ, ۇلتىنا كىر كەلتىرمەي, ەلىنىڭ مارتەبەسىن وسىرۋمەن كەلەدى. ىشكى مونعوليا جەرىنەن يمانعالي ءىنىمىزدىڭ كومەگىمەن كۇلتەگىن تاسىنىڭ جاپوندار جاساعان كوشىرمەسىن استانا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تورىنە اكەپ ورناتىپ, 2001 جىلى حالىقارالىق عىلىمي كون­فە­رەنتسيا وتكىزگەن كەزىمدە الۋان-الۋان جۇيرىكتەردىڭ ارا­سىنان شوقتىعى بيىك بولعان دا, جۇرتتىڭ كو­كەيىن­دەگى ءسوزدى ايتقان دا ولجاس ەدى. ونىڭ: “كوش­پەلىلەر – ءبىزدىڭ ارعى تەگىمىز. تۇرك قاعاناتى سول ورحون-ەنيسەي جازبالارىنان باسقا ەشتەڭە جا­ساماعان بولسا-داعى الەم مادەنيەتىنەن ءوز ورنىن ويىپ تۇرىپ الار ەدى” دەگەنىن كوپشىلىك ءالى ۇمىتا قويماعان شىعار. سول جولى ادامزاتتىڭ ايتماتوۆى, شىڭعىس اعامىز ورەلى وي ايتا المادى. ىشتەي وكىنىپ قالدىق. ءمانىسىن مەن كەيىنىرەك ءتۇسىندىم. كونفەرەنتسيادان سوڭ كابينەتتە شىڭعىس, يمانعالي ۇشەۋمىز وڭاشا ءشاي ءىشىپ وتىردىق. سوندا: – مىرزاتاي! مىنانداي قيىن كەزەڭدە زاۋىت, فابريكا سالۋ دا كەرەك شىعار. ال كوپ ەل كونىن كوتە­رە الماي وتىرعان زاماندا مىنانداي ۋني­ۆەر­سيتەت سالعان, ەلىنىڭ كەلەشەگىن ويلاعان نازارباەۆ شىنىندا كەمەڭگەر ەكەن. شىنىمدى ايتسام, تۇرك داۋىرىنە قاتىستى وسىنشاما اسىل مۇرالاردى بىلمەيدى ەكەنمىن. ءبىلۋىمىز كەرەك ەكەن. ولجاستىڭ بۇگىنگى سوزىنەن ماعىنالى كوپ ويلار ءتۇيدىم, – دەگەن, ەشبىر قىزعانىشسىز ايتقان اعا ءسوزى ءالى كۇنگە دەيىن قۇلاعىمدا. مەن مۇنى ايتقاندا شىڭعىستى كەمىتىپ, ول­جاس­تىڭ مەرەيىن كوتەرگەلى وتىرعانىم جوق. ايتۋلى اقىندىعىنىڭ ۇستىنە ولجاستىڭ ادامزات تاريحىنا, ونىڭ ىشىندە تۇرك ءداۋىرى تاريحىنا, بابالاردىڭ اسىل مۇرالارىنا تەرەڭ ءارى جەتىك ەكەندىگىن سول جولى رياسىز دالەلدەگەندىگىن ايتپاق ەدىم. اقىندىعىنا, قايراتكەرلىگىنە, ازاماتتىعىنا داۋ جوق قوي, ولجاستى ءوز باسىم ءارى لينگۆيس­تيكا­نىڭ قازباگەرىنە, ارحەولوگىنە كوبىرەك ۇقساتامىن. قاي نارسەنى قولعا السا-داعى عىلىمي استارىنا ۇڭىلەدى, تەرەڭدەتىپ قازادى. قاي تاقىرىپتى قوز­عا­سا-داعى جەرىنە جەتكىزىپ يلاندىرىپ ايتادى. كۇمان قالدىرمايدى. 2003 جىلى “حالىقارالىق اباي كلۋبىنىڭ” قولداۋىمەن كۇلتەگىن, تونىكوك تاس­­قاشاۋىن­داعى جازبالار تۋرالى “تاستار سويلەيدى” دەگەن كىتابىم جارىق كوردى. العىسوزدى ولجاس سۇلەيمەنوۆ جازدى. بارشا قاۋىمعا بەلگىلى, ورحون وزەنى بويىنداعى تاسقاشاۋعا ءبادىزشى ويىپ تۇسىرگەن كونە تۇرك ءماتى­نىن عالىمدار ءۇش عاسىر بويى زەرتتەۋمەن كەلەدى. ءبىر توبى: “تازا كونە تۇرك جىرىنىڭ نۇسقاسى, ادەبي جانرعا جاتادى” (ا.ششەرباك, ي.ستەبلەۆا) دەپ توپ­شىلاسا, ءبىرازى: “جوق, بۇل تۇرك قاعاناتى تۋرالى تاريحي وقيعالار ءتۇزىلىمى” (س.مالوۆ, ل.گۋميلەۆ), دەپ كەلدى. شىنتۋايتىندا جەتىنشى, سەگىزىنشى عا­سىر­دا بابالاردىڭ باسىنان وتكەن, تاريح قوي­ناۋىن­دا قالعان جانتالاس كەپتى سويلەتكەن بۇل بادىزدەر – ءارى تاريحي وقيعانىڭ ءتۇزىلىمى, ءارى سول كەزەڭنىڭ تاريحي جىرلارى ەدى. مۇنى عىلىمدا سينكرەتيزم دەيدى. سول اسىل مۇرالاردى ۇزاق جىلدار بويى زەرت­تەۋدىڭ ناتيجەسى مەنى وسىنداي ويعا جەتەلەيدى. وسى بايلامدى ولجاس سۇلەيمەنوۆ تە قۇپتايدى. قۇپ­تاعانى سول – ءماتىندى ودان ءارى تەرەڭدەتە زەرتتەپ: “كونە تۇرك تاستاعى جازۋى تۋرالى قازىرگى تاڭدا جولداسبەكوۆتەن ارتىق ايتا الماسپىز. “تاستار سويلەيدى” – سونىڭ كۋاسى. تاستاعى ءبادىز – رۋني­كا­دا تەكتى بابالاردىڭ جۇرەك قىلى, شەرى, تاريحى تاڭبالانعان. ونى جۇرەكپەن وقىعان عالىمنىڭ قادىرى ەرەكشە” (م.جولداسبەكوۆ, تاستار سويلەيدى, حالىقارالىق اباي كلۋبى, سەمەي, 2003) دەپ تەبىرەنگەنىن قالاي ۇمىتارسىڭ! ءوز باسىم تۇرك جازبا ەسكەرتكىشتەرىنىڭ از ساق­تالۋىنا ۇلى دالاعا سەگىزىنشى-توعىزىنشى عاسىردا كەلگەن يسلام ءدىنىنىڭ سالقىنى ءتيدى دەپ سانايمىن. ولجاستىڭ: ء“دىني فاناتيكتەر تاسقا تۇسكەن “بوتەن” جازۋلاردى سانالى تۇردە جويىپ جىبەرىپ وتىرعان” (و.سۇلەيمەنوۆ, “ەق”, شەكسپيرى جوق ەلدىڭ نيۋ­تو­نى دا بولمايدى, 12 ناۋرىز 2010 ج.) دەگەن ءسوزى كوكەيگە قونادى. پرەزيدەنتىمىزدىڭ ءۇشىنشى مىڭجىلدىققا جاڭار­عان سانامەن, جاھانداعى جان بىتكەندى جايپاپ وتە­تىن اپات قاتەرىنەن ءوز ەلىنىڭ, ءوز جەرىنىڭ عانا ەمەس, بۇكىل جۇمىر جەردىڭ تاعدىرى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنە الاتىن اقىلمەن قادام باسقانى بەلگىلى. قا­زىر­گى عىلىمي-تەحنيكالىق پروگرەستىڭ قارقىندى دا­مىعانى سوندايلىق, ءبازبىر مەملەكەتتەردىڭ مۇزداي قارۋلانىپ الساق قاۋىپسىز بولا قالادى ەكەمىز, الەمدى الاقانىمىزدا ۇستاي بەرەدى ەكەمىز دەگەن ۇعى­مىنا قايران قالاسىڭ. “ەڭ باستىسى, مەملەكەت­تەر مەن حالىقتار اراسىندا سەنىم بولۋى, بۇل از دەسەڭىز – يادرولىق قارۋ ءتۇپتىڭ تۇبىندە بۇكىل پلانە­تانى جويىپ تىناتىنىن ءتۇسىنۋ”, – دەدى ن. نازار­باەۆ. جاۋعا شابار الماس قىلىشتاي جارقىلداعان جامپوز جان سول كەزەڭدە پرەزيدەنتتىڭ جانىنان تابىلدى. ۇلتىمىز ءۇشىن ىسىرات كوپىرىنەن وتكەن­دەي قيىن جىلدارى اپاتقا قارسى شىققان ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ قاھارماندىعىن ەلى دە, ەلباسى دا باعالاي ءبىلدى. ونسىز دا قالىڭ ەلدىڭ سۇيىسپەن­شى­لىگىنە بولەنگەن ولجاستىڭ ەسىمى سول قوزعالىستان كەيىن اڭىزعا اينالدى, وتانىمىزدا ولجاس ەسىمدى ۇلدار, سۇيىكتى اقىنىن ءپىر تۇتقان جاستار كوبەيدى. اقىنىمىز كەشەگى يمپەريانىڭ ىرگەسى شايقالا باستاعان كەزەڭدە ۇلتىمىزدىڭ ۇلىق پەرزەنتى, كەمەل باسشىسى دىنمۇحامەد احمەت ۇلى قوناەۆتىڭ با­سىنا ءىس تۇسكەن 1987 جىلعى ناۋرىز پلەنۋمىندا تاعى دا جارق ەتىپ كوزگە ءتۇستى. سول پلەنۋمدا پار­تيا­نىڭ ءبىراز ليدەرلەرى قاراقان باسىن قورعاپ, اياۋلى ديمەكەڭنەن ىرگەسىن اۋلاق سالا سويلەدى. سونداعى سويلەنگەن سوزدەر ەرتەسىنە ورتالىق گازەتكە باسىلدى. جالعىز-اق ولجاستىڭ ءسوزى جارىق كور­مە­دى. كوپ جۇرت: “قالاي بولار ەكەن, اقىننىڭ ءسوزى نەگە باسىلمادى؟” – دەپ الاڭدادى. ارادا كوپ جىل وتكەندە عانا اقىننىڭ سول پلەنۋمدا سويلەنگەن ءسوزى تاڭدامالى كوپتومدىعىندا جارىق كوردى. نە ايتتى دەيسىزدەر عوي: “كەشە عانا قوناەۆقا دانىشپانسىز, كەمەڭگەرسىز دەپ كىتاپ سىيلاپ, توبەسىنە كوتەرە ماقتاپ جۇرگەن ءبىراز كىسىلەر بۇگىنگى زەينەتكەر قوناەۆتان ىرگەسىن اۋلاق سالىپتى. سەن تيمەسەڭ, مەن تيمەن دەۋمەن جۇمعان اۋزىن اشار ەمەس. بيىل ستاليندىك زۇلماتتىڭ ەلۋ جىلدىعى… سول ەلۋ جىلدىقتىڭ قۇربانى قىلىپ – قوناەۆتى جازالايىق, جازعىرايىق دەگەندى دوعاراتىن مەزگىل جەتتى...” دەپ مارتەبەلى مىنبەدەن اشىنا سويلەپتى. ەرلىك ەمەي نەمەنە! انشەيىندە ماقتانۋعا بارمىز عوي. شاپاعاتىن, قامقورلىعىن كورىپ, قولتىعىنا كىرگەندەر تىم-تىراقاي بۇقپانتايلاپ قاشقاندا, ۇلتىمىزدىڭ وجدانى دەلىنگەن, بۇگىندە بۇكىل قازاق بولىپ ارۋاعىنا تابىناتىن ديمەكەڭنىڭ جانىندا جالعىز ولجاسى قالدى. بۇل ەرلىككە بەرگىسىز مىنەز ەدى! اعاعا ادالدىقتىڭ ەڭ بيىك ۇلگىسى ەدى! ولجاستىڭ بەتكە ايتاتىن تۋراشىل, تاپقىر, توگىپ, دەستەلەپ سويلەيتىن شەشەن عانا ەمەس, پايى­مى تەرەڭ, زەيىنى مىقتى زەرتتەۋشى عالىم ەكەنىن جۇرتشىلىق جاقسى بىلەدى. ولجاس سۇلەيمەنوۆ – حاس لينگۆيست, ءتىلشى عالىم, زامانىمىزدىڭ عۇلا­ماسى دەسە دە بولادى. ءبىز بىلەتىن ءتىلشى عالىمدار تۇرك ءتىلىن زەرتتەۋگە كەلگەندە كەشەگى كەڭەستىك داۋىردە, بۇگىنگى تاۋەلسىزدىك كەزەڭىندە تاقىرىبىن سالا-سالاعا ءبولىپ, بۇتارلاپ, باۋىرلاس تىلدەردىڭ ءبىر-بىرىمەن بايلانىسىن, تۋىستىعىن تۇكپىرلەپ تانىعان بولىپ ءجۇر. كوبىنە ءتىل مەن ءتىل بايلانىسىن قامتۋدان اسپاي كەلەدى. ءبىر ءسات ەۋرازيا كىندىگىندە بوي سالىپ وسكەن الىپ داراقتى كوز الدىمىزعا ەلەستەتەيىكشى. الگى داراقتىڭ تامىرى الدەنەشە مىڭ جىلدارعا كەتەدى. ەندى وسىناۋ الىپ اعاشتى – بابادان جەتكەن انا ءتىلىمىز دەيىك. تۇركولوگ عالىمدار الگى انا ءتىلىمىزدىڭ عاسىرلار تەرەڭىنەن ءنار تارتقان تامىرىنا ءۇڭىلۋدىڭ ورنىنا ءبىر-بىرىمەن باسى بىرىكپەيتىن, پىشىراپ جاتقان دۇنيەدەي كورىپ – سالا-سالا عىپ زەرتتەۋگە كىرىستى. كوپ بولعاندا – كونە وعىز ءتىلى مەن كونە قارلۇق, قازاق ءتىلى مەن التاي, التاي ءتىلى مەن قىرعىز ءتىلىنىڭ ساباقتاستىعىن كوزگە ەلەستەتىپ ۋاقىت وزدىر­دى. ءوز ىشىمىزدەن, ءوز تىلىمىزدەن ديالەكت ىزدەپ شار­شادىق, بولماشى تاقىرىپتاردى زەرتتەگەن بوپ عىلىمي اتاق الۋ جولىنا تۇستىك. زايىرلى ۋاقىتتى ءسويتىپ, الگى الىپ داراقتىڭ ءوزىن ەمەس, بۇتاقتارىن زەرتتەۋمەن وتكىزىپ الدىق. وسىدان جارتى عاسىر بۇرىن: “جوق, بۇلاي بولمايدى, ءبىز بۇتاقتاردى زەرتتەدىك دەپ شۋلاسىپ ءجۇرمىز, ناعىز عىلىمنىڭ قاينار كوزى – عاسىرلار تەرەڭىندە, تامىردا جاتىر” دەگەندى ايتقان ولجاس سۇلەيمەنوۆ ەدى. اقىننىڭ “مىڭ ءبىر ءسوز” اتتى ايتۋلى زەرت­تەۋىنىڭ نەگىزگى ءبولىمى سانالاتىن “ەجەلگى تۇركتەر. تۇرك رۋنيكاسى جانە وزگە جازۋلار” تاراۋى بىردە تاريح وقۋلىعى, كەيدە سالىستىرمالى گرامماتيكا سيپاتىندا وقىرماندى ماگنيت ورىسىندەي تارتادى. “جەر بەتىندە بەس مىڭعا جۋىق ءتىل مەن ديالەكت ءۇل­كەن وتباسىن قۇرايدى. ءبارىمىز دە وردالى تامىردان تارايمىز; افريكانىڭ ەكۆاتور بەلدەۋىنەن جۇزدەگەن مىڭ جىل بۇرىن ەڭسە كوتەرگەن ادامزات – ۇلت پەن ۇلىسقا بولىنە-بولىنە – اۋەلى سولتۇستىك افريكا, سوسىن جەرورتا تەڭىزى, تاياۋ شىعىستى جايلاپ دۇنيەگە ءسوز تاراتتى. زامانالار بەلەسىندە – وتباسى شەڭبەرىنەن شىعىپ –ماكروگرۋپپا – ۇلكەن توپ دەگەن ۇعىمعا ۇلاستى. ۇلى كوش ميلليونداعان جىلعا سوزىلىپ, جاڭا ءسوز – لەكسيكا شوعىرىن, ءسوز گالاكتيكاسىن تۋعىزدى” دەدى اقىن. كۇن, اي, ادام, جول.., ت.ب. مىڭداعان سوزدەردىڭ شىعۋ تەگىن تۇكپىرلەي تەكسەرگەن عالىم: “وسى كۇنگى كونە وعىز, كونە ۇيعىر-قارلۇق, كونە قىرعىز ءتىلى – ورحون-ەنيسەي ۇشكىل جازۋىنداعى تاڭبادان تارا­عانىنا كوز جەتكىزەمىز” (5-توم, 429-بەت) دەيدى. كەڭەس داۋىرىندە تۇرك ءتىلىنىڭ گەنەالوگياسىن ا.م.ششەرباك 1970 جىلى تۇزگەن ەدى. و.سۇلەيمەنوۆ كونە تۇرك ءتىلىنىڭ گەنەالوگياسىن ودان ءارى كەڭەيتىپ, تەرەڭدەتىپ, قايىرا ءتۇزدى. ءبىر عى­لىمي ينستيتۋت اتقاراتىن الاپات شارۋانى ءسويتىپ, جال­عىز ءوزى تياناقتاپ شىقتى. تۇركولوگتار تەرەڭى­رەك زەر سالاتىن ماسەلەنىڭ ءبىرى وسى دەپ ويلايمىن. “ەر-تۇرماندى ويلاپ تابۋ وسى كەزگى ءتورت ءتسيليندرلى دۆيگاتەلدى ويلاپ شىعارۋمەن پارا-پار وقيعا بولدى. ادامدار ات ارقىلى عاسكەردى شىعار­دى, قارۋ-جاراق سوعان ىڭعايلاندى. اتتىلىنىڭ كيىمى وزگەردى (اتتيلانى – م.اۋەزوۆ اتتىلى دەدى). گوبي شولىندەگى جوسىپ جۇرگەن جابايى جىلقىنى مىنىسكە اينالدىرعان مەزگىلدى ساناساق, وسىدان 3 مىڭ جىل بۇرىن ەكەن. پيراميدا سەكىلدى ءۇش بۇ­رىشتى تاڭبا, ەتەگىندەگى نوقات – زامانىندا – فا­راوننىڭ دۇنيەگە كەلۋىن, ياعني اناسى مەن كىش­كەنتاي فاراوندى ەلەستەتكەن; ال الگى پيراميدانىڭ ەتەگىندەگى نوقاتتى الىپ تاستاسا – كۇشىگەن, ياعني ۇلكەن فاراوننىڭ باقيلىق بولعانى شىعادى. وسى تاڭبانىڭ پايدا بولعانىنا 5 مىڭ جىلدىڭ بەلە­سىندە” دەپ جازادى ولجاس. “لينگۆيستيكانى – تا­ريح كۇرەگى دەيمىز. كەشەگى مەن بۇگىننىڭ كوزقا­را­سىنا سايىپ قاراساق, بازبىرەۋلەر الگى كۇرەكتى قۇدىق كوزىن اشۋشى ەمەس, كور قازۋشى رولىندە كورەدى. ءوزىمنىڭ تەرەڭگە باس تىككەن تاۋەكەلىمدى كو­بىنە الگى كورقازۋشىلار ۇناتا قويمادى” (و.سۇلەي­مەنوۆ, از ي يا, الماتى, “جالىن”, 1989) دەپ جازادى وكىنىشپەن. الداعى ۋاقىتتا سول ساق زامانىنان زەرتتەيتىن ماسەلە از ەمەس. ماسەلەن, قازاقستاننىڭ جەرىندە وسى­دان ەكى جارىم مىڭ-ەكى مىڭ جەتى ءجۇز جىل بۇرىن ساق كوسەمدەرىمەن بىرگە كومىلگەن التىن ابزەلدى جىلقىنىڭ سانى جەتپىسكە جەتتى. ءبارىنىڭ دە ەر-توقىمى, جۇگەن-قۇيىسقانى, ومىلدىرىگى, تارت­پاسى التىندى اشەكەي. جانە ەشقايسىسى بىرىنە ءبىرى ۇقسامايدى. شىندىعى, سولاردىڭ ءبارى دە بۇگىندە ءبىز بىلەتىن جول بويىنداعى تاڭبالار سەكىلدى ءوز ءداۋىرىنىڭ تاڭبالارى ەدى. تۇبىندە ولاردىڭ دا تىلسىمى اشىلىپ, وقىلادى, ءسويتىپ, ۇلكەن عىلىمي جاڭالىققا اينالادى دەپ ويلايمىن. “مىڭ ءبىر ءسوز” كىتابىنىڭ ازىرگە باسپا بەتىن كورگەن تاراۋلارىن وقىپ شىققاندا ءسوزدىڭ ىشىنە ءتۇسىپ, ءسوز جاۋھارىن تەرگەن اقىنعا ءتانتى بولا تۇسە­سىز. جاپ-جاس ولجاستىڭ ورىس حالقىنىڭ بايىرعى جىرىن تەرەڭ زەرتتەگەنى, وزىنە دەيىنگى تالاي عالىم­داردىڭ ايتا الماعانىن ايتقانى, تىڭ ويلارىمەن ءداۋىردى ءدۇر سىلكىندىرگەنى تاڭ قالدىرادى. جىردى وزىنشە وقۋعا ولجاستىڭ تابيعي قوستىلدىلىگى, رۋس پەن دالانىڭ عاسىرلار تەرەڭىندەگى مادەني, رۋحاني بايلانىسىن, ءسوزدى سەزىنە ءبىلۋى بەل بۋعىزدى. سودان دا “جىر” تۋرالى اقىن پايىمى ءارى تەرەڭ, ءارى اۋقىمدى ويلارعا جەتەلەدى. شىندىعى جاڭا تۋعان كۇنشە شاشىرادى. اقىننىڭ ويلارى ءدۇمپۋلى جانارتاۋ مىنەزدى, بارىنشا باتىل, باراقاتتى ءارى كوشەلى; ەڭسەڭدى بيىكتەتەدى, رۋحىڭدى كوتەرەدى. ءار سوزىنەن وت قىزۋى بەتتى شارپىپ, سۇلۋلىق پەن ىڭكارلىك لەبى جەل بوپ تيەدى. كۇيىپ-جانىپ سويلەيدى. كۇيىپ-جانعان سەزىمگە بولەيدى. ۋىز مايەگى ءتىل ءۇيىرىپ, جۇرەگىڭىزگە جەتەدى. ءبىز اڭگىمە ەتىپ وتىرعان, 70-جىلداردىڭ ورتا­سىندا جارىق كورگەن “از ي يا” كىتابى توڭىرەگىندە ءبىراز شۋ بولعانى, ازۋىن ايعا بىلەگەن رەسەي اكا­دەميكتەرىنىڭ ەر-توقىمىن باۋىرىنا الىپ تۋلاعانى ەسىمىزدە. “ادەبيەتىمىزدىڭ باستاۋ بۇلاعى, الىپپەسى سانالاتىن كونە جىردى ءوز بەتىنشە, وزىنشە جوسىق ىزدەپ – تالداۋ جاساعان قازاق اقىنىنا ايتار سى­نىمىز ەرەكشە”, – دەپ باستاعان ءبىر اكادەميكتىڭ ءسوزى سول كەزدەگى سىڭارجاق ساياساتتىڭ وتىنا ماي تامىزا تۇسكەن بولاتىن. 1976 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا ماسكەۋدە ەسكى دوسىم, كورنەكتى ادەبيەتشى, دوستوەۆسكيدىڭ, تۋر­گەنەۆتىڭ زەرتتەۋشىسى, پروفەسسور پەتر گريگورەۆيچ پۋستوۆويتتىڭ ۇيىندە جۇبايى سۋساننا اندرەەۆنا ماعان “ۆوپروسى يستوري” جۋرنالىنىڭ كەزەكتى سا­نىندا جاريالانىپ جاتقان كەڭەس اكادەميكتەرىنىڭ قىزعانىشقا تولى “از ي يا” جايىنداعى داۋ-دامايى­نىڭ گرانكاسىن كورسەتكەن ەدى. سۋساننا اندرەەۆنا سول جۋرنالدىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى بولا­تىن. ولجاستىڭ كىتابى جايىنداعى تالاس-تارتىستىڭ ماتەريالدارىن جۋرنالعا ازىرلەگەن ەكەن. ءالى دە جاريالانباعان الگى ماتەريالدى وقىپ جاعامدى ۇستادىم. ءارى ولجاستىڭ ەرلىگىنە ءالى كۇنگە دەيىن ماقتانامىن. ولجاس اقىنعا شۇيلىككەن يمپەريا ۇلتشىلدارى سول كەزەڭدە قاتتى كەتتى. مۇنداي قىسىمعا تەك ەردىڭ ەرى عانا توزەتىن ەدى. سوندا ولاردى شامداندىرعان “از ي يا” كىتابىنىڭ “سۇڭقارلار مەن قازدار” دەپ اتالاتىن ءبىرىنشى ءبولىمىنىڭ ايتپاق ويى نە ەدى دەيسىز عوي؟ “يگور جاساعى تۋرالى جىردىڭ” بەلگىسىز اۆتورى تۇرك پوەزياسى جان دۇنيەسىن تەبىرەنتكەن ورتادا وسكەن بولىپ كورىنەدى. سوندىقتان ول ءوز شى­عارماسىن سلاۆيان-تۇرك تاريحىنىڭ شىم-شىتىرمان وزەكتى ماسەلەسىنە ارناعان – دەيدى اۆتور. – سىرت­تان باقىلاماي, جان-جۇرەگىنەن وتكىزىپ جىرلاعان. ءوز ۋاقىتى مەن الەۋمەتتىك تابىنىڭ ادال پەرزەنتى بولا تۇرا, ول اقىن وقىرماندارعا تۇسىنىكسىز بولا­دى-اۋ دەپ جاسقانباي, تەكستە بەيمالىم تۇرك سوزدەرىن عانا ەمەس, ومىردە بار تۇرك اتاۋلارى مەن ءسوز تىركەستەرىن ەركىن دە تابيعي تۇردە پايدالانا بىلگەن. اقىن شىعارماسىن ءحىى عاسىردىڭ ەكى ءتىلدى وقىرمانىنا ارناعان! اراعا بىرنەشە عاسىر سالىپ, رۋستە تۇرك ءتىلىنىڭ ماڭىزى جوعالعان تۇستا باسقا تىلدەردەن اۋىسقان “جىرداعى” كىرمە سوزدەر كوزگە وعاش كورىنەتىندەي, وقشاۋلانا باستادى (چاگا, ورتما, ياپونچيتسا جانە ت.ب. جالپى ورىس تىلىنە كىرمەي قالعان بىزگە ءمالىم سوزدەر). “جىر” – العاشقى مانىندەگى كوپتەگەن تۇرك سوزدەرى ساقتالعان سيرەك ەسكەرتكىش... “جىر­دىڭ” اۆتورى كەيبىر تۇستا كىنازدىڭ ۇدايى قىرانعا تەڭەلۋىن قالاي بەرمەيدى... داستان قىپشاققا بايلانىستى قۇبىلىستى اققۋ بەينەسىمەن بەرەدى. ءتىپتى قىپشاق اربالارى دا “ۇرىككەن اققۋداي” قيقۋ سالادى... ءحىى عاسىرداعى كيەۆ ءرۋسى قالالارىنداعى ءتىل جاعدايى ماعان پۋشكين مەن تولستوي زاما­نىندا ەكى تىلدە بىردەي سويلەگەن ورىس اقسۇيەكتەرىن ەسكە تۇسىرەدى. “پۋشكين ايتتى دەگەننىڭ ءبىرازىن, تولستوي روماندارىنىڭ كوپتەگەن بەتتەرىن – حح عاسىردا ورىس تىلىنە اۋدارۋعا تۋرا كەلەدى. ءتىل تاعدىرىنىڭ تەز وزگەرە قالۋىنىڭ ءبىر مىسالى وسى. ءحىى عاسىر­داعى تۇرك ءتىلى كىنازدەر سارايلارىندا عانا ەمەس, ساۋدا جانە سوعىس ىسىنە كەڭىنەن ارالاسىپ وتىردى” (“از ي يا”, اۋد. سابەتقازى اقاتاەۆ, الماتى, “جازۋشى”, 1992) دەيدى اقىن. پاراساتتى پايىم. كەزىندە ۇلارداي شۋلاعانمەن, بۇگىندە بۇل اقيقاتتى پىكىردى ءبارى دە امالسىز مويىنداۋعا ءماجبۇر بولىپ وتىر. كەشەگى كەڭەس داۋىرىندە ۇلتارالىق قاتىناس ءتىلى بولىپ ورىس ءتىلى ءجۇردى. ۇلتارالىق قاتىناس مارتە­بەسىنە ول-داعى ءشۇۋ دەگەننەن كوتەرىلە قالمادى. اۋەل باستا جالعاستىرۋشى كوپىر ءرولىن اتقاردى, ۇيىستىرۋشىلىق, دانەكەرلىك دەڭگەيىنە – ونداعان جىلدار بويىنا بىرتە-بىرتە باسقىشتاپ جەتكەنى ءمالىم. دەموگرافيالىق احۋال دا ءوز ىقپالىن جۇرگىزبەي قويمايدى. قازاق ءتىلىنىڭ كوسەگەسى ەندى كوگەرىپ كەلەدى. جىلدار وتە ءوز ءتىلىمىزدىڭ دە بيىكتەپ, ۇلكەن باسقىشقا اينالارىن ءىشىمىز سەزەدى. كەلەشەكتە ۇلتىنىڭ ءۇش ءتىلدى قاتار مەڭگەرگەن, قاي-قاي وركەنيەتتىڭ وكىلىمەن تەڭ يىقتاسىپ تىلدەسەتىن, بۇكىل الەمنىڭ ءبىلىم بايلىعىنا ەركىن ەنەتىن ۇلت بولارىنا كامىل سەنەدى. سەنىپ قانا قويماي, ءونىپ-وسەتىن ءورىس ىزدەيدى. كيريلليتسانى تۇرك-سلاۆياندىق ورتاق مۇرا دەپ سانايدى. اۋەل باستا سلاۆياندار كيريلليتسانى تۇرك قاعاناتىنان العان. “لاتينيتساعا كوشەمىز دەپ اۋرە-سارساڭعا تۇسسەك, قازاق ءتىلىن – قازىرگى بىلەتىن جازۋىنىڭ ءوزى­مەن ۇيرەنە الماي جۇرگەن قازاقتاردى ءتىپتى تىلدەن الىستاتىپ تىنۋىمىز مۇمكىن” دەيدى. ورىندى قاۋىپ. بىردەن ەكى الفاۆيت ۇستاناتىن ەل بولا بەرمەيدى. ىرگەمىزدە رەسەي تۇرعاندا, قازاقستانداعى ورىس جۇرتشىلىعى كيريلليتسانى قويىپ, لاتين­يتساعا ءشۇۋ دەگەننەن كوشە سالادى دەپ ويلاۋدىڭ ءوزى قيسىنسىز. وسى تۇستا ءوز باسىم ولجاس سۇلەي­مەنوۆتىڭ ءتىل تۋرالى, جالپى ادامزات دامۋىنداعى ءتىلدىڭ ايرىقشا ءرولى تۋرالى پىكىرىنە قۇلاق قويامىن. كەشەگى كەڭەستىك داۋىردە م.سۋسلوۆ باستاعان كوممۋنيستىك يدەولوگيا اقىندى ۇلتشىلسىڭ, تۇرىك­شىلسىڭ دەپ سىناۋمەن شارشادى. “يگور جاساعى تۋرالى جىر” حاقىندا بوتەن ەشكىمنىڭ پىكىر ءبىلدىرۋى مۇمكىن ەمەس, بۇل ۇلى ورىس حالقىنىڭ مۇراسى, تەك ورىستار عانا زەرتتەي الادى دەگەن ساندىراققا ولجاس العاش رەت سەڭ جۇرگىزدى. كوكەيدەگى تەرەڭىن اشىپ, جاۋھار تەردى. ەندى ونىڭ وپپونەنتتەرى اسىرە ينتەرناتسيوناليسسىڭ دەپ جارماسادى بالاعىنا. وسىندايدا ابىز اباي ءسوزى ەرىكسىز ەسكە ورالادى: ء“بىزدىڭ قازاقتىڭ دوستىعى, دۇشپاندىعى, ماقتانى, مىقتىلىعى, مال ىزدەۋى, ونەر ىزدەۋى, جۇرت تانۋى ەشبىر حالىققا ۇقسامايدى. ءبىرىمىزدى ءبىرىمىز اڭدىپ, جاۋلاپ, ۇرلاپ, كىرپىك قاقتىرماي وتىرعانىمىز. ءوستىپ, جەر جۇزىندەگى جۇرتتىڭ قورى بولىپ, ءبىرىمىزدى ءبىرىمىز اڭدىپ وتەمىز بە, جوق, قازاق ورتاسىندا دا ۇرلىق, وتىرىك, وسەك, قاستىق قالىپ, ونەردى, مالدى تۇزدەن, بوتەن جاقتان ءتۇزۋ جولمەن ىزدەپ, ورىستەرلىك كۇن بولار ما ەكەن؟” (اباي, ەكى تومدىق تولىق شىعار­مالار جيناعى, الماتى, “جازۋشى”, 1995). ءبىرىن-ءبىرى اڭدۋمەن الەك بولاتىن, الاۋىز قازاعىنا وسى كۇنى اباي نۇسقاعان ورىستەرلىك جولدى ىزدەپ, ءجون سىلتەپ جۇرگەن ولجاس بولىپ كورىنەدى ماعان. ورتا عاسىرلارداعى تۇرك ءتىلىنىڭ سول كەزدەگى ورىس مادەنيەتى مەن كۇندەلىكتى تۇرمىس-تىرشىلىگىنە اسەرى – ءحىح عاسىرداعى فرانتسۋز تىلىنەن دە ىقپالدى بولعاندىعىن مەگزەيدى ولجاس. مەگزەپ قانا قويماي, ءۋاجدى سوزبەن تۇعىرى بيىك ويلارعا جەتەلەيدى. بىلە-بىلگەنگە بازبىرەۋلەر كەلتە پىشكەندەي – بۇل ساياسات­تىڭ وتكىنشى ويىنى ەمەس, جالپىۇلتتىق, ءۇلتبى­رىگۋ­شىلىك سيپاتتاعى اسا قۇندى پىكىر ەدى. ءداستۇردى اسىل­داپ ۇستاي وتىرىپ, ءبىر-بىرىمىزگە ءتوزىمدى بولا ءتۇ­سەيىك, ءبىر-بىرىمىزگە سەنىپ تىرشىلىك ەتەيىك, ىنتىماق بولعان ەلگە – قىزىر ءىلياس قايىرىلادى دەپ تۇيىندەيدى. تالانتتى شىعارمالار ءتىلدى بايىتادى, ءتىل ەلدى بايىتادى. قازاق ءتىلى – بۇل كۇندە جەتىمسىرەپ ەسىك­تەن سىعالاعان ءتىل ەمەس. تاۋەلسىزدىكپەن بىرگە مەملەكەتتىك مارتەبەسىن الدى. تۇسىنە بىلگەن كىسىگە بۇل ۇلكەن جەتىستىك, ۇلتىمىزدىڭ كەلەشەگىن ايقىن­دايتىن اسقارالى اسۋ. قازىر ءبىراز اعايىندار ءتىلىمىز بيلىكتىڭ بارلىق دەڭگەيىندە قولدانىلا الماي كەلەدى... ءالى دە ورىس ءتىلى باسىم... ءۇش تۇعىرلى ءتىل – قازاق ءتىلىنىڭ تامىرىنا بالتا شابادى... اقپا­رات­تىق, ەفير, تەلەديدارداعى ورىس ءتىلىنىڭ ۇلەس سال­ماعى ەڭسە جازدىرمايدى... دەپ ۋايىم جەيدى. تۇڭىلە سويلەيدى. شىندىعىندا اسىعىپ-اپتىعاتىن, الا­س­ۇراتىن – اسپان اينالىپ جەرگە تۇسكەندەي وقيعا بولعان جوق. ەكونوميكادا, ساياساتتا, مادەنيەتتە, ءبىلىم-عىلىمدا قازاق ءتىلىنىڭ اياسى كۇنبە-كۇن كەڭەيە ءتۇسىپ, بەدەلى, ءباسى كوتەرىلىپ كەلەدى. وزگە ۇلت وكىلدەرى ۇيرەنۋگە دەن قويا باستادى. ەڭسەسىن تىكتەدى, توبەسى بيىكتەدى. قازاق ءتىلى ورىس, اعىلشىن ءتىلى سەكىلدى ۇلتارالىق قاتىناس ءتىلى بولىپ, حالىقارالىق بەدەلگە يە بولۋ ءۇشىن ۋاقىت قاجەت. ءتىلدىڭ دامۋى­نىڭ ءوز ەۆوليۋتسياسى بار. ول تەرەڭ قۇبىلىس, ەشقانداي ەموتسياعا باعىنبايدى. وسىنى تۇسىنەتىن ۋاقىت جەتتى. ولجاستىڭ الەمدىك ساياسات, وي-سانا جايىنداعى تولعانىستارى دا ارنايى زەر سالۋدى قاجەت ەتەدى. راسىندا دا قازىر تۇيىقتالىپ, ەسىك پەن تەرەزەنى قىمتاپ كۇن كورۋ قيىن. ادامزات جاھاندانۋ كوشىنە ىلەسىپ قانا ءوزىنىڭ سالت-ءداستۇرىن, ۇلتتىعىن ساقتاي الادى. جەر باسىپ جۇرەم دەگەن كىسى دوستى كوكتەن ەمەس, كورشىدەن, جارىق دۇنيە تىرشىلىگىنەن ىزدەيدى. جۇمىر جەردە 7 مىڭداي ەتنوس بار ەكەن. ءار ەتنوس مىڭداعان جىلدار بويىنا ۇلتتىق ءداستۇرىن ساقتاي وتىرىپ وزگە ەلمەن قويان-قولتىق ءومىر ءسۇرۋدىڭ ءادىس-ايلاسىن ۇيرەنۋمەن كەلەدى. دانىشپاندىق – دۇنيەلىك سانا, ادام – دۇنيە اۋعانشا سول سانانىڭ يەسى. اۋىل اراسىنان ۇزاماعان ۇلتشىلدىق تۇيىققا, تۇمشالاۋعا تىرەيدى. دۇنيەلىك دىندەردىڭ ەڭ باستى ۋاعىزى – ىزگىلىك, قايىرىمدىلىق, مەيىرباندىق. “ز ۇلىمدىق جاسا, ساداقا بەرمە, پەندەگە قاراسپا, قاتىگەز, ناپسىقۇمار بول” دەپ ۋاعىز ايتاتىن جازبا­نى كورگەن دە, وقىعان دا ەمەسپىز. جۇمىر جەردەگى رۋحاني قۇندىلىقتى تۇگەل قامتىپ حاتقا تۇسىرگەن اسىل قازىنالار از ەمەس. كوز الدىمىزدا تابيعات اۋىسىپ, جەر ءۇستى جىلىپ, ماڭگى مۇزدار جىلدام ەرىپ, سىلكىنىس, تايفۋن دۇلەيى ۇدەي تۇسۋدە. ءبىراز ەلدىڭ باسشىلارى دۇنيەلىك زاماناقىرعا امال ويلاۋدىڭ ورنىنا – ءوز امبيتسياسىنان اسا الماي, ءوزارا تالاسىپ شارشاۋدا. ولجاس سەكىلدى دۇنيەلىك ساناداعى ساڭلاق تۇل­عا­لار قاي ەلدە دە جوق ەمەس. ولار ۇلتىن جارىققا, جۇرت كوزىنە شىعارساق, جاھاندانۋ كەرۋەنىنەن ءۇزىلىپ قالىپ قويماساق دەپ قام جەيدى, شارق ۇرىپ جول ىزدەيدى. ءسويتىپ, ءوز ەلىنىڭ تولقۇجاتىنا اينالادى. ولجاس تا ەلىمىزدىڭ تولقۇجاتىنا اينالعان تۇلعا. دۇنيەلىك ساناعا ءبىز دە ولجا سالدىق. ولجاستى كورىپ قازاق وسىنداي بولسا دەيسىڭ. 1979 جىلى تاشكەنتتە قوس قۇرلىق جازۋشى­لارىنىڭ كونفەرەنتسياسى دۇركىرەپ ءوتتى. قوس قۇر­لىقتىڭ ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسى كەزىندەگى قالام­گەردىڭ ءرولى تۋرالى باياندامانى ولجاس جاسادى. “تاۋەلسىزدىك العان كوپ ەلدىڭ پرەزيدەنتتەرى اقىن ەدى. ءسوز زەرگەرى – ادام جۇرەگىنە جاقىن جۇرەتىن حا­لىق. كەيىن ولارمەن جۇمىس بولمەسىندە ۇشى­راسىپ, سويلەسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. مىسالعا, اۋعان تاراكي, سەنەگال سينگور, انگولالىق اۋگۋستينو نەتو... جارقىن ءجۇزدى, اڭقىلداعان اق پەيىل جاندار بولاتىن. ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنان كەيىن الگى اقىندار قول جەتكىزگەن تاۋەلسىزدىككە توقمەيىلسىپ, ۇلتشىلدىق اياسىندا قالدى. ءوزىم سول كەزدە مىناداي فورمۋلا ۇسىندىم: “عاسىرلار بويعى وتارلىق تاۋەلدىلىكتەن – تاۋەلسىزدىك كەزەڭى ارقىلى – سانالى ءوزارا تاۋەلدىلىككە. كوبى كەيىن وسى فورمۋلانى ىسكە اسىرا المادى, قۇر بەكەرگە كۇيرەپ كەتتى”, – دەپ كۇرسىنە جازادى ولجاس. وركەنيەت ساتىسىنا الدەقاشان بيىك باسقىش قويعان ەۋروپا ەلدەرىنىڭ باسشىلارى بۇل كۇندە ءوز-وزىنە قىزىعىپ, تاكاپپارسىپ, جەرتاڭىرىسي بەرمەي, سانالى ءوزارا تاۋەلدىلىككە ىمىراگەرشىلىكپەن قادام باسىپ كەلەدى. بۇل دەگەنىڭىز: جاھاندانۋ كوشىنە ىلە­سەمىن دەگەن ەلدىڭ ءبىر-ءبىرىنسىز كۇنى جوق, ءبىرىن-ءبىرى ءتۇسىنىپ قانا, جەڭ ۇشىنان جالعاسىپ قانا ءومىر سۇرە الادى دەگەن اقيقاتتى مويىنداۋ. اقىلعا باس يۋ. ۇلتىنا جانى اشيتىندار سانالى ءوزارا تاۋەل­دىلىكتى جوققا شىعارمايدى. ءتىپتى ادام اعزاسىنداعى ءاربىر مۇشە ءبىر-ءبىرىنسىز ءومىر سۇرە المايدى. ادام مەن تابيعات تا سولاي. وقشاۋلانۋ – كىسىنى وپات ەتەدى, كۇيرەتەدى. قوعامداعى بارشا ادام ءبىر-بىرىمەن بايلانىستى, ءتاسپىنىڭ تاسى سەكىلدى كوزگە كورىن­بەيتىن جىپپەن جالعاسىپ جاتادى. “وزىممەن ءوزىم بولامىن دەۋ – كورتىشقانشىل كۇنكورىس قامى عانا” – دەيدى كوكىرەگىنىڭ كوزى بار اقىن. تاۋەلسىزدىگىمىزدى زەرتتەگەن كەلەشەكتىڭ تاريح­شى­لارى كوز جەتكىزە جاتار, الەمدىك, دۇنيەلىك كونتەكس­تە – بىزدەر وڭ ناتيجەگە قول جەتكىزسەك, ءسوز جوق, ەڭ اۋەلى كەمەل ساياساتكەر – پرەزيدەنتتىڭ ارقاسىندا تاۋەلسىز تاريحىمىزدىڭ كۇنى وڭىنان تۋدى. ال پرەزيدەنتىمىزگە – وسىنداي كونتەرىلى, كەڭقولتىق, ءتوزىمدى, باۋىرمال حالىق بۇيىرعانى ونىڭ باعى ەدى. ولجاستىڭ دا ۇنەمى وسىلاي ىنتى­ماق, بىرلىك دەيتىن قاسيەتتى ۇعىمداردى قىزعىشتاي قورعاپ كەلە جاتقانىنا ريزامىن. پرولەتاريات جازۋشىسى م.گوركي اقىن اتاۋلىنى “ۇلتتىڭ سەزگىرلىگى” دەپ اتاعان. اقىن – ۋاقىت تامىرشىسى, قوعام قان تامىرىنىڭ جۇرەك ءلۇپىلىن ءجىتى سەزىپ-بىلەدى. كورىپكەلى! كومپاسى! سەزىم ماگنيتى! كورىپكەلدىك قاسيەت قونعان اقىن بۇرىن بىزدە اباي بولدى, مۇنداي اقىن قازىرگى كەزەڭدە ولجاس دەپ ويلايمىن. مىنا زاماندا جالاڭ, جاداعاي شەكپەندى ۇرانشىل-پاتريوتتى, ۇلت جاناشىرىن ەلەستەتۋ قيىن. ۇلتتى قورعاۋدىڭ ءارتۇرلى ادىستەرى بار. سونىڭ ەڭ ۇتىمدىسى – ەلىنىڭ باسىنا ءىس تۇسكەن قيىن كەزەڭدە – ءسوزىن سويلەۋ. ارعى-بەرگىگە وي جىبەرۋ. ابايلاپ ءجون سىلتەۋ. ءسوزىن وتكىزۋ. باۋىرمال, جۇرەك­تىڭ امىرىمەن جۇرەتىن ينتەرناتسيوناليست قانا حالقىنا شىن جاناشىر, ۇلتىنىڭ ۇياتى, قارا ورمان قازاعىنىڭ قامىن جەۋشى. قازاقستان كەلەشەكتە كوپ ۇلتتى, كوپ ءدىندى مەملەكەتتىڭ ەۋرازيا كىندىگىندەگى ءبىر­دەن-ءبىر ۇلگىسى, ءارى ۇيىتقىسى بولىپ قالادى. كەلەشەك – سانالى تاۋەلدىلىك پەن ءتۇسىنىس­تىكتە ەكەنىن جاس ۇرپاق جۇرەكپەن سەزىنىپ وسەدى. ءۇش مارتە دۇركىرەپ وتكەن دۇنيەلىك ءداستۇرلى دىندەر قۇرىلتايى, 2012 جىلى وتەتىن ءتورتىنشى قۇرىلتاي ءبىزدىڭ ەلدىڭ ماڭدايىن جارقىراتىپ, ايىن وڭىنان تۋعىزىپ, ادامزات كوشىنىڭ الدىڭعى ساپىنا شىعارارى انىق. وسىنى ويلاساق ەڭسەمىز كوتەرىلىپ قالادى! سەنىم دەگەننەن شىعادى. ەرتەڭگى كۇنى كورشىگە, دوسقا سەنىپ قانا كۇنەلتەمىز, ىلگەرى باسامىز, ءبىر-ءبىرىمىزدى ءتۇسىنىپ قانا سانالى تاۋەلدىلىككە جەتەمىز. سەنىمسىزدىك سورعا بىتە­دى, ورعا جىعادى. “ونەر الدى – بىرلىك, ىرىس الدى – تىرلىك, – دەيدى ابىز اباي, – بىرلىك قانداي ەلدە بولادى, قايتسە تاتۋ بولادى – بىلمەيدى. قازاق ويلايدى: بىرلىك ات – ورتاق, اس ورتاق, كيىم ورتاق, داۋلەت ورتاق بولسا ەكەن دەيدى... جوق, بىرلىك – اقىلعا بىرلىك, مالعا بىرلىك ەمەس. بىرلىك مالعا ساتىلسا, انتۇرعاندىقتىڭ باسى وسى”. وسىناۋ ويدى اقىن ولجاس سۇلەيمەنوۆ ۋاقىت ەلەگىنەن وتكىزىپ, الاقانعا سالعانداي تارقاتىپ بەرەدى. “ەڭ اۋەلى ءبىزدى قۇتقاراتىن مۇددە, ناتيجە بىرلىگى, ادامزات كوشىنە مۇددەلەس, پيعىلداس, ۇندەس بولىپ قانا قوسىلا الامىز. توعى­شارلىق, تاكاپپارلىق تۇيىققا تىرەيدى”, – دەيدى اقىن. (و.سۋلەيمەنوۆ, سوبرانيە سو­چينەني ۆ سەمي توماح, الماتى, “اتامۇرا”, 2004). وتكەن عاسىردىڭ اياعىنداعى ازاماتتىق وي-پىكىر قانداي بولدى دەگەندە دە ەڭ اۋەلى ولجاس سۇلەيمەنوۆ ويعا ورالادى. ءسوزىمىز جالاڭ بولماس ءۇشىن ونىڭ 1999 جىلعى 10 ناۋرىزدا “نەزاۆيسيمايا گازەتادا” شىققان ء“سوتسياليزمدى سىناۋشىلاردىڭ قاتەلىگى” اتتى ۇلكەن ماقالاسىن تىلگە تيەك ەتسەك تە جەتكىلىكتى. اۋەلى اقىن قىرعيقاباق سوعىس وتىنا ماي تامىزۋشى, نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, ەكونوميست فريدريح اۆگۋست فون حايەك مىرزانىڭ: “سوتسياليزمدە كەلەشەك جوق, اۋقىمدى ءارى اۋلەتتى قۇرىلىم – كاپيتاليزم عانا ءبىرسىڭارلاپ دامي بەرەدى”, – دەگەن سىڭارجاق پىكىرىنە قارسى پايىمدى وي ۇسىنادى. ءسوتسياليزمنىڭ باعاسىن كونە ءداۋىر فيلوسوفى پلاتون انىقتاپ بەردى دەيدى اقىن. قوعام ەڭ اۋەلى السىزدەردى قورعاۋى كەرەك. سوسىن اركىمگە لايىق باس بوستاندىعى بولسىن. وسى ەكى ماقساتتى تەڭ ۇستاپ, قوعامدىق ۇلەستى تەڭدەي ءبولىنۋىن باقىلاپ قانا كەمەل قوعامعا قول جەتكىزەمىز. بۇل كونە فيلوسوفتىڭ تۇجىرىمى. ءۇڭىلىپ قاراساڭىز, وسى وي قانداسىمىز ءال-ءفارابيدىڭ “ىزگى قالا تۇرعىندارىنىڭ قام-قاراكەتى” تراكتاتىمەن ۇندەس ەدى. “نەسىنە كولگىرسيمىز, – دەيدى شىندىقتى بەتكە ايتاتىن ارقالى اقىن, – كاپيتاليستىك قۇرىلىمدى تاۋعا شىعارا ماداقتاپ, ارزان ۇپاي جيناپ ۇلگەرگەن حايەك مىرزا: “سوتسياليزم – اۋەل باستا قيسىق جول, تۇيىققا تىرەيدى, كاپيتاليزم عانا عا­جايىپ قوعامنىڭ ۇلگىسى بولىپ قالا بەرەدى”, دەگەن ءۇستىرت, ماسەلەنىڭ بەتىنەن قالقىپ كىتاپ جازىپ, ءوزىن قاراما-قايشى ەكى لاگەر مايدانىنىڭ كۇرەسكەرىمىن دەپ تانىستىرادى. دەموكراتيانى – قالتالى الپاۋىتتىڭ ءاۋپىرىم ءتاڭىرىمى دەپ تۇسىندىرەدى”. ءبىلىمى مەن بىلىگى قوس تىزگىندەي, ارىدەن ويلاپ, بەرىدەن تۇيەتىن ولجاس اقىن: “جوق, حايەك مىرزا, قاتەلەسەسىز, – دەيدى, – ەڭ اۋەلى ءسىزدى شوشىتىپ تۇرعان “رەۆوليۋتسيا” ءسوزىنىڭ ءتۇپتامىرى, لاتىنشا ءrevolutىon – دوڭگەلەكتىڭ كەرى اينالۋى; سوتسياليستىك توڭكەرىس كوسەمدەرى وسى ءسوزدىڭ ءتۇپ ماعى­ناسىن مۇلدەم باسقاشا پايدالانىپ: قۇلاپ تۇرۋ, توڭكەرىلىپ, ەڭسەنى تىكتەۋ دەپ جاڭى­لىستى. قوعامدىق يگىلىكتى قولدان بەرمەي, تار­تىپ الىپ قانا جەتىسەمىز, جەتەمىز دەپ ويلادى”. توڭكەرىسسىز, زورلىقسىز-اق قوعامدى ىلگەرىلەتۋگە بولاتىن ەدى. كەمەل سوتسياليستىك ساتىعا اياق سالعان شۆەتسيا, فينليانديانى, 1979 جىلدان داڭعىل جولعا تۇسكەن دەن سياوپين رەفورماسىنا وي جۇگىرتە كەلىپ: ء“سىز ىزدەگەن قۇبىجىق – سوتسياليزم دەگەن سوزدە تۇرعان جوق, بار پالە وندىرگىش كۇشتەر مەن يگىلىكتى ءبولىسۋ اراسىنداعى قاراما-قاي­شىلىقتا. ءوندىرىس ساتىسىن ساپالى باسقىش­پەن ۇيلەستىرگەندە ءارى كۇشتى, ءارى ناتيجەلى جوسپارلاۋعا قول جەتكىزگەندە – پلاتون ايتىپ, فارابي مەگزەگەن ىزگىلىكتى قوعامعا قول جەتكىزەمىز. وڭەش جىرتقان بايبالام ورعا جىعادى. بارشا يگىلىكتى پىسىقتارعا ءبولىپ بەرىپ, اۋىزدى قۋ شوپپەن ءسۇرتىپ قالعان جەدەل جەكەشەلەندىرۋدەن گورى, ءىرى كاپيتالدى مەملەكەت باقىلاۋىندا قالدىرىپ, اركىمگە – قابىلەتىنە, بارىنە مۇمكىندىگىنشە دەگەن ءسوتسياليزمنىڭ قاعيداسىنان اداسپاي, كەمەلدى كەلەشەككە قادام باسامىز”, دەيدى اقىن. ءجون ءسوز. وسى ماقالاسىندا ولجاس قوعام­نىڭ دامۋى جونىندە كەلەلى ويلار ايتادى. قازاق ناعىز تولستويشىل حالىق. قازاق­تار بارىنە دالالىق كەڭدىكپەن قارايدى, جىتىرەك, كوبىرەك كورە الادى. الىستى شو­لادى. ءوز ۇلتىن ءسۇيۋدى اركىم ارقالاي تۇسىنەدى. بىرەۋ ءجونى كەلسىن-كەلمەسىن مارتەبەلى ءمىن­بەگە شىعىپ جۇدىرىعىمەن اۋانى تۇيگىشتەپ, جانىن جەگەن جايتتەردى تىزبەلەپ, اشىنا سويلەگەندى ۇلت جاناشىرى دەپ بىلەدى. كەلە­سىسى لاۋازىمدى شەنەۋنىكتى سىناپ-مىنەسەم جۇرتىمنىڭ جەل جاعىنا شىققانىم دەپ ءتۇ­سىنەدى. ۇشىنشىلەر تىرناق استىنان كىر ىزدەپ, كەمشىلىكتى ءتىزىپ بەرسەم مۇراتىما جەتتىم دەيدى. ەلىم وزىمە قىزمەت ەتسىن دەمەيدى ولجاس. ەلىمە ەڭبەگىم قىزمەت جاساسىن دەيدى. قالامىن جۇرەگىنە سۇيەپ, عاجايىپ زەرت­تەۋلەرىمەن, ازاماتتىق سوزىمەن وسىلاي ادام­زاتقا, ۇلتىنا قىزمەت ەتىپ كەلەدى. ماقتاۋ, ماراپات دامەتپەيدى. كۇڭىرەنىپ كوزگە دە تۇسپەيدى. قيىنعا سالار قازانات سەكىلدى. شىنايى پاراسات, بيىك بولمىس دەيتىنىمىز وسى بولۋ كەرەك, ءسىرا! كەز كەلگەن ەلدە, سول ۇلىستى مەكەندەپ وتىرعان جۇرتتار اراسىندا تاتۋلىق, كور­شىلىك حاقى دەيتىن بار. ايتسە دە سول تاتۋلىق تەك جەرگىلىكتى, بايىرعى جۇرتتىڭ ەسەبىنەن عانا, ياعني سول ەل يەسىنىڭ قۇل بولۋى ارقىلى عانا جۇزەگە اسپاۋى كەرەك. مىسالعا, المانيادا, فرانتسيادا تۇرىپ جاتقان وزگە ۇلت وكىلدەرى ەل يەسى نەمىستەن, يا فرانتسۋزدان ارتىقپىز دەپ ويلامايدى. بار تاعدىرىن بايلانىستىرا جۇرەدى. توسكە ورلەپ, كەۋدەگە شاپپايدى, كۇرەپ تاپقان بايلىعىن بويىما قۇت قىلسام, تىنىش ءومىر سۇرسەم, نەگىزگى ۇلت نەمىستەر مەن فرانتسۋز­داردىڭ ىعىنا جىعىلا جۇرسەم دەپ تىلەيدى. ال بىزدە – كەرىسىنشە. بازبىرەۋلەر ءوسىپ, وركەندەپ وتىرمىز دەمەيدى. ءوزىنىڭ سورىن, كورشىنىڭ بايلىعىن, كوشەنىڭ لايلىعىن, بازاردىڭ نارقىن, جالعاننىڭ تاۋقىمەتىن قيت ەتسە قازاقتان كورەتىندەر ءالى از ەمەس. وسى كەلەڭسىزدىككە العاش قارسى شىققان دا ولجاس. ۇلتسىزدانۋ ۇرانىن كوتەرىپ جۇرگەن ءبازبىر زامانداسىنا اقىن ءتول ۇلتىنىڭ – كەڭقولتىق كونتەرىلىگىن, توزىمدىلىگىن قارسى قويىپ, سابىرعا شاقىردى. ءتوزىم شەڭبەرىن, “ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي, باۋىرىم دەپ...” دەگەندى الدىعا تارتىپ, اتادان جالعاسىپ كەلە جاتقان جاقسى سالت-ءداستۇردى ءۇزىپ الماي, قارا ورمانىن ۇنەمى ىنتىماققا شاقىرۋمەن كەلەدى. ۇلان-عايىر دالانى ۋىسىندا ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن ءاز تاۋكە تۇسىندا قۇرىلعان ءۇش ءجۇز – ەتنوستىق ەمەس, اكىمشىلىك, ايماقتىق ءبولى­نىس ەدى. قازاق جەر ىڭعايىنا قاراپ جىكتەل­گەن. رۋلىق قۇرىلىم – ۇلتتىڭ ۇيىسۋىنا, مەملەكەتتىلىكتىڭ ىرگە بەكىتۋىنە, جات جەرلىككە قارسى مايدانعا قۇرال ەسەپتى. ەندى وسىنى بۇگىنگى دىمبىلمەستەر – شىن ءبولىنىسۋ دەپ, قازاقتى رۋىنا قاراپ الالاۋ قۇرالىنا اي­نال­دىرا باستادى. “شوشىنارلىق قۇبىلىس! قازاقتىڭ بىرىنە-ءبىرى بوتەن ءۇش بولەك ءجۇز دەپ – ءبىر-بىرىنە ايداپ سالىپ, ۇلەسىن جەپ ۇيرەنگەن وتارشىلاردان ءوتىپ, ساياسات قۇرالى­نا اينالدى”, دەپ كۇيىنەدى اقىنىمىز. جەرشىلدىك, رۋشىلدىق اۋەندەر بيلىككە, لاۋازىم باسقىشىنا ۇمتىلعان توپتاردىڭ ايلا-شارعىسىنا اينالماسىن دەپ ساق­تاندىرادى. ولجاس اقىن چەرچيلدىڭ “ ۇلىبريتانيا­نىڭ ماڭگىلىك دوسى دا جوق, ماڭگىلىك جاۋى دا جوق, ماڭگىلىك مۇددەسى عانا بار!” – دەگەن ءسوزىن جەتىلدىرە وتىرىپ: قازاقتا ۇلتتىق سانا, ساياسي بەلسەندىلىك قاي-قاي ۇلتتان جوعارى, جاڭا ءداۋىردىڭ عىلىم-ءبىلىمىن ۇيرەنۋدەن وزا شابادى, مىقتىلارمەن مۇددەلەس بولايىق دەپ ۇقتىرۋمەن كەلەدى. “رۋ, جۇزگە بولىنگەن باۋىرلارىمىزدى – وزگەلەر قۇنسىزدىق كورىنىسى – كومپلەكس نەپولنوتسەننوستي دەي­دى, جارلى مەن جەتىمگە بولىسايىق, ماحامبەت كىم ءۇشىن قان توكتى!.. مۇرات نەگە زار شەكتى!.. شورتانباي قالاي قۇسا بولدى!.. ۇلت مۇددەسىن ساۋداعا سالمايىق” دەپ زار قاعادى. ۇلتتىق يدەيا – داۋرىقپانىڭ قولىنا تيسە – دەسترۋكتيۆتى, قيراتقىش كۇشكە يە بولادى. ىزگى جۇرەكتى ادامنىڭ قولىندا بولسا – جاسامپازدىققا جالعاسادى. ءبىراز اعايىن جاۋ شاپقانداي دۇرلىگىپ, بايبالام سالىپ جاتقاندا دا: “قازاقستاننىڭ ەل بىرلىگى دوك­تريناسى” – جيناقتالعان قۇندى تاجىريبەنى قورىتۋ, الداعى كۇنگە يكەمدى تەگەرشىك ىزدەۋ. وزگە تۇك تە ەمەس. دوكترينانى جەتىلدىرۋگە پىكىرىڭدى ءبىلدىر, ءتىلىڭدى كۇزەت, ايتسە دە ءار سويلەمنىڭ استارىندا قۇبىجىق كەتىپ بارا جاتىر دەپ بوس داۋرىعۋ جارامايدى” دەدى ولجاس. سوندا دا قايبىر قازاق گازەتتەرى بەتىندە ولجاستى سىناۋ, مۇقاتۋ ەتەك الدى. ونداي اعايىندارعا: بوسقا داۋرىقپاڭدار, “قىش كىتاپتى”, “دۇنيەنى كوركەيتىپ كورەر كوز كەرەكتى” (“يسپراۆليايا مەتافوروي مير”), “جىبەكتىڭ جولىن”, “از ي يا” كىتابىن قايتا وقىڭدار دەر ەدىم. ويتكەنى, ولار – ەڭسە تىكتەر رۋحناما كوزى, ويىڭدى بايىتاتىن, اداسقانعا تۋرا جول سىلتەيتىن, اقىلعا اقىل قوساتىن قىمبات مۇرالار. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ العاشقى جىلدارى, داعدارىس كەزىندە اشىنعان ۇلت پاتريوتتارى, ۇلتشىل-راديكالدار ولجاستى تىم سولشىل, ورىسشىل, اسفالتتىق اقىن دەپ سىنادى. ءتىپتى اشىق حات تا جازىلدى. سول كەزەڭدە اقىن “ايف” اپتالىعىنا “تاريحتان تاعى­لىم الايىق, حالقىم” دەپ سىر-سۇحبات بەردى. اپتىققان جوق, اشۋعا باسقان جوق. ءوزىنىڭ ات ۇستىنەن تۇسپەي ءجۇرىپ تاجىكستاندا, ءازىربايجاندا, تاۋلى قاراباقتا, چەشەن­ستاندا, گرۋزيادا, يۋگوسلاۆيادا كورگەن-بىلگەنىن سۇزە كەلىپ, قۇرۋ – قيىن, كۇيرەتۋ – وڭاي, دەدى. رەسەي ءبىزسىز دە ءوز بە­تىنشە ءومىر سۇرە الادى, بوداندىقتان قۇتىل­عان قازاقتار دا ولمەستىڭ كۇنىن كورەر. ءايت­سە-داعى عاسىرلار بويى ورىس پەن قازاقتى جالعاپ جاتقان رۋحاني, مادەني, مورالدىق, ماتەريالدىق كۇرەتامىردى قيىپ تاستايتىن بولساق, كىم ۇتىپ, كىمنىڭ ۇتىلاتىنىن كوزگە ەلەستەتۋ قيىن, دەدى اقىن. قازاق ولجاستى وسىنىسى ءۇشىن دە كىنالادى. تاعى ءبىر مىسال ايتايىن. پەتروپاۆل قالاسىندا الاش ارىسى ماعجان جۇماباەۆقا تۇڭعىش رەت ۇلكەن تۇعىر قويىلادى. قازاق ءتىلدى اقىن-جازۋشىلار ەسكەرتكىشتىڭ اشى­لۋىندا بىرىنەن سوڭ ءبىرى لاپىلداپ سويلەيدى. ورىس تىلدىلەرگە ءسوز تيمەيدى. نەگە جينال­عانىن تۇسىنبەيدى. جينالعان حالىقتىڭ 90 پايىزى ورىس ەكەن... ءبىرازدان سوڭ شەتىنەن سۋسىپ... بىرتىندەپ كەتىپ قالادى. ميتينگىدە كىسى اياعى سيرەگەن كەزدە كەلەڭسىز ءجايتتى كولدەنەڭ تارتا سويلەگەن وتتى اقىن ءوز وپپونەنتتەرىنە قاراتىپ: “وكىنىپ جۇرمەيىك, كىلەڭ قازاق جينالعان جەردە جالت-جۇلت ەتىپ دەلەبە قوزدىرىپ پاتريوت بولۋ وڭاي. كەرى­سىنشە, كوپ ۇلتتىڭ باس قوسقان جيىنىندا – جۇرتتىڭ جۇرەگىن قوزعاپ ءسوز ايتۋ قيىن” دەگەن ەكەن. وسىعان قالاي داۋ ايتۋعا بولادى؟ وزگە جۇرت قازاقستان دەسە – مۇنايدى, تەمىر­دى, كومىردى, ۋراندى, وزگە دە قازبا بايلىعىمىزدى ەلەستەتەدى. كوپ بولسا جەر كولەمى ۇلان-عايىر دەسەدى. ال الدەبىر كەزبە­لىك جاساپ, قاڭعىپ جۇرگەن فرانتسۋزدى كەز­دەس­تىرسەك, كوز الدىمىزعا بالزاك, سەزانن, گەنەرال دە گولل ەلەستەيدى. ەيفەل مۇنارا­سى بوي كورسەتەدى. ال قازاق دەسە – ەشكىم ەشتەمە بىلمەيدى. ارعى-بەرگى ەلدى ارالاپ ءجۇرمىز: سوڭعى جىلدارى عانا قازاقستان, قا­زاق دەسە – ابايدى, نازارباەۆتى, سۇلەي­مەنوۆتى اۋىزعا الاتىن بولىپ ءجۇر. بۇل دا بولسا – ءبىر زاماندا باسىمىزدان ۇشىپ كەتكەن باعىمىزدىڭ قايتىپ ورالعانى دەپ بىلەمىن. بارىمىزبەن ماقتانىپ, بارىمىزدى قادىرلەي بىلگەنىمىز ءجون بولادى. جاقى­نىڭدى جاتتاي كۇت, جات جانىنان ءتۇڭىلسىن! ولجاس – سەرگەك سانانى قالىپتاستىرۋعا ۇزدىكسىز قىزمەت ەتىپ كەلە جاتقان قايراتكەر. قازاقستان سياقتى ەلدە سەرگەك تاريحي سانا قالىپتاستىرۋدىڭ ماڭىزى ەرەكشە. بىزگە بىرلەسە ءومىر ءسۇرۋدىڭ, سانالى ءوزارا تاۋەلدىلىكتىڭ تاريحي تاجىريبەسى باسقالاردان گورى كوبىرەك كەرەك دەگەن اقىننىڭ بۇگىنگى جاس ۇرپاققا سەرگەك تاريحي سانانى قالىپ­تاستىرۋعا ۇزدىكسىز اتسالىسىپ كەلە جاتقانىن ەشكىم بۇگىندە تەرىستەي المايدى. سانالى ءوزارا تاۋەلدىلىك دەيتىنى – اقىن سيللوگيزمىنىڭ مىقتىلىعىن, كورەگەندىگىن كورسەتەدى. دۇنيە ءبىر-بىرىنە تاۋەل