ءبىز ءار جىلدان جاقسىلىقتى ءۇمىت ەتەمىز. «قاراشا, جەلتوقسانمەن – سول ءبىر ەكى اي» شاماسىندا ءتۇرلى دەڭگەيدە ەسەپ بەرىلەدى, ناتيجە شىعارىلادى. تارازىنىڭ ءبىر باسىنا جوسپار, ەكىنشى باسىنا ونىڭ ورىندالۋى قويىلادى. بىرەۋ قۋانادى, ەكىنشى ويلانادى, ءۇشىنشى سىن ەستىپ شيرىعادى. بۇل دا – تابيعي ۇدەرىس. ءبارى تابان اقى, ماڭداي تەرمەن كەلەدى. بابالارىمىز «ەڭبەككە ەبى جوقتىڭ ەلدىككە سەبى جوق» دەگەن. حالىقتىڭ وسى ەرەكشە ولشەمى قازىر دە كوكەيكەستى.
كەشە, مىرجاقىپ دۋلات ۇلى ايتقانداي, «اقىل تاپپاي داعدارىپ, جاناشىر تاپپاي ساندالىپ» جۇرگەن قيىن كەزەڭدەردە ازاتتىققا قول جەتپەسە دە, زەردەلىنىڭ ءسوزىن تىڭداۋ, وتباسى مەن ۇلتقا ادامي جاناشىرلىق, نامىسقا سۋارىلعان ءبىلىم – ەلدىكتىڭ جولى ەدى. بۇگىن ەلدىككە سەپتەسۋدىڭ ءجونى دە, ءمان-مازمۇنى دا وزگەردى. ويلانىپ-تولعانعان, تاعدىر شىڭداعان ازات ەلىمىز بار, تالاي سىننان وتكەن استى-ءۇستى قازىنا, ءبىرتۇتاس جەرىمىز بار, وسى قوس قۇندىلىقتى حالىق يگىلىگىنە جاراتساق دەگەن اسىل ارمان بار – بارىمىزدەن جاڭارعان ەلدىك پەن مەملەكەتشىلدىك توڭىرەگىنە توپتاسۋدى, دالادا دا, قالادا دا كۇللى ىستە بىلىكتى, جاۋاپتى بولۋدى تالاپ ەتەدى.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ سوزىمەن ايتساق: «ۇلتتىڭ جاڭا ساپاسىن قالىپتاستىرۋ ەلىمىز ءۇشىن ايرىقشا ماڭىزدى. ءاربىر ازاماتىمىز, اسىرەسە جاستار ەڭ جاقسى قاسيەتتەردى بويىنا ءسىڭىرۋى قاجەت. ونىڭ ءبارى بىرىگىپ, ءبىرتۇتاس قوعامدىق قاسيەتكە اينالادى».
ءار شاڭىراققا اپتاسىنا بەس رەت «Egemen Qazaqstan», «كازاحستانسكايا پراۆدا», ءبىر رەت «انا ءتىلى», «تەڭگە مونيتور» (قوسىمشا), «ۇيعىر اۆازي», «ۇلان», «درۋجنىە رەبياتا», ايىنا ءبىر مارتە «اقيقات», «مىسل», «ۇركەر», «اقجەلكەن», «بالدىرعان» باسىلىمدارى كەلسە, مۇنى ۇلكەندى دە, كىشىنى دە ءبىرتۇتاس قوعام قاسيەتىنە ۇيىستىراتىن اقپاراتتىق كۇش دەپ باعالاعان ءجون. بۇل – احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ايگىلى «قازاق» گازەتىنەن تامىر تارتاتىن, ەرتەدەن باستاعى قادىرى مەن باسپاحاناداعى قارپىنە دەيىن الاش تاجىريبەسىنەن وتكىزگەن بۇگىنگى «قازاق گازەتتەرى» سەرىكتەستىگى. سوزىمىزگە دالەل – الماعايىپ شاقتاعى «ەڭبەكشى قازاقتىڭ» ەلدىك ۇستانىمى, تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا تۋعان «انا ءتىلى» گازەتىندەگى اقاڭنىڭ ءرامىزدى بەينەسى مەن ءسوزى. كەيبىر ازاماتتىڭ كوكەيىندەگى سۇراققا بىردەن جاۋاپ بەرە كەتەيىك: الاششىل ء«تىلشى» گازەتىنىڭ (الماتى) توڭكەرىستەن كەيىن تارانشى تاعدىرىنا الاڭداۋى, ۇلت زيالىلارىنىڭ ورىنبوردا «يۋنوشەسكايا پراۆدا» گازەتىنە بولىسۋى, ءتىپتى ارىدەگى الاش ۇكىمەتىندە 10 ورىندى وزگە ەتنوس وكىلدەرىنە قالدىرۋى ۇزىلمەگەن ۇيلەسىم ارقاۋىن ايعاقتايدى.
سونىمەن 2023 جىلدىڭ 6 قاڭتارىنان «Egemen Qazaqstan» سەرىكتەستىگى (قۇرامىنا بۇعان دەيىن «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتى ەنگەن) «قازاق گازەتتەرى» سەرىكتەستىگى بولىپ قايتا قۇرىلدى. ۇجىم مويىنىنا ءبىراز ەلدىك جۇك ارتىلدى. 12 گازەت-جۋرنالدىڭ بويىنا قان جۇگىرتىپ وتىرعان 300 قالامگەر ۇلت تۇلعالارى اماناتتاعان «قايراتىڭا ادىلدىكتى جولداس ەت, ادىلدىككە اقىلىڭدى قولداس ەت» ناقىل-قاعيداسىمەن ءبىر جىلدى ارتقا تاستادى. گازەت قاعازى ەكى ەسە قىمباتتاعان كۇردەلى شاقتا كومەگىن اياماعان ەلدىڭ مەملەكەتشىل تۇلعالارىنا, سالالىق مينيسترلىگىمىزگە, جۋرناليستەر قاۋىمداستىعىنا, تىلەكشى وقىرمان قاۋىمعا ءتاڭىر جارىلقاسىن ايتامىز.
2023 جىل وتانىمىز ءۇشىن رەفورمالار اياسىندا وتسە, «قازاق گازەتتەرى» سەرىكتەستىگى قۇرامىنداعى باسىلىمدار مەملەكەت باسشىسى يدەياسىمەن جۇزگە اسىپ جاتقان ساياسات پەن ەكونوميكاداعى سەرپىندى وزگەرىستەردى جۇرتشىلىققا جۇيە-جۇيەسىمەن جەتكىزە ءبىلدى. قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىنىڭ «ادىلەتتى قازاقستاندى قۇرامىز دەسەك, ساياسي-ەكونوميكالىق رەفورما جاساۋ جەتكىلىكسىز. ەڭ باستىسى, قوعامدىق سانا, ازاماتتاردىڭ نيەتى وزگەرۋى كەرەك. ونسىز باسقا جۇمىستىڭ ءبارى بەكەر» دەگەن پايىمى دا قالامگەرلەرىمىزدىڭ كوكەيىندە, ساناسىندا تۇردى. وسى ايادا «حالىقتىڭ كوزى, قۇلاعى ءھام ءتىلى», (ا.بايتۇرسىن ۇلى) – گازەت-جۋرنالدىڭ نەگىزگى باعىتىنا ءتان مىنا قىزمەتتەردى اتقارۋعا جۇمىلدى. ءبىرىنشى, وزگەرىس ۇستىندەگى مەملەكەت پەن قوعامنىڭ, الەمنىڭ جاڭالىقتارىن حالىققا جەتكىزدى. ەكىنشى, ءتۇرلى اقپارات اعىنىن ەلشىل پايىم-پاراساتپەن قورىتىپ, جۇيەلەپ, جاريالاۋعا تىرىستى. ءۇشىنشى, مەملەكەتشىل قوعامدىق پىكىر قالىپتاستىرۋعا التىن كوپىر بولدى. ءتورتىنشى, ءۇزىلىسسىز مادەنيەت (بۇعان ءداستۇر, عىلىم-ءبىلىم, رۋحانيات ت.ب. كىرەدى) پەن قوعامدىق ۇيلەسىمنىڭ جوقشىسىنا, ناسيحاتشىسىنا اينالدى.
ءبىز قوعام مەن بيلىك اراسىنداعى سۇحباتتاستىققا, «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» قاعيداتىنىڭ سالالانۋىنا, ەل دامۋى مەن ساياسي رەفورمالار ءمانىن اعا بۋىننان مەكتەپ بالاسىنا دەيىن جاسىنا شاقتاپ تۇسىندىرۋگە كوڭىل بولدىك. تىلشىلەرىمىز القالى توپقا دا, زارۋلىگى كوپ قاراپايىم ورتالارعا دا باردى. ماعجان اقىن جىرلاعانداي, «وڭنان ەستi جەل بiراز قىرىن ەسكەن, سوڭ تۋسا دا, وڭ تۋسا, قالماس كوشتەن» ەكەنىنە زامانداستارىن سەندىردى.
قازاقستاننىڭ ابىرويى مەن مارتەبەسى – الەمنىڭ ايناسىندا. مەملەكەت باسشىسىنىڭ بىلتىرعى حالىقارالىق رەسمي ساپارلارى جوعارى دەڭگەيدە ساتىمەن ءوتتى. ەلدەگى ۇيلەسىمگە كەلسەك, ۇلتتىق بىرەگەيلىكتىڭ جاڭا كەزەڭىن انىقتاعان حالىق اسسامبلەياسىنىڭ 32-سەسسياسى, ۇلىتاۋداعى ءپاتۋانى تۇركىستاندا دايەكتى دارەجەگە كوتەرگەن ۇلتتىق قۇرىلتاي قوعامنىڭ پەيىلى مەن كوڭىلىن دەمدەدى.
وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا حالقىمىز 20 ميلليوندىق مەجەنى باعىندىردى. سان ساپانى دا, ءال-اۋقاتتى دا ارتتىراتىن كەزەڭگە كوتەرىلدىك. مۇعالىم مەن دارىگەر قاۋىمى, ەندى مادەنيەت قىزمەتكەرلەرى جالاقىسىنىڭ ءوسۋى, زياندى كاسىپ جۇمىسشىلارىنا كورسەتىلە باستاعان ارناۋلى الەۋمەتتىك قولداۋ, بيىلدان باستالاتىن قاناتقاقتى «ۇلتتىق قور – بالالارعا» جوباسى جۇرت ەڭسەسىن كوتەردى. مۇنىڭ سىرتىندا زاڭسىز جەكەشەلەندىرگەن 10 ميلليون گەكتاردان استام جەردىڭ, سىرتقا شىعارىلعان ميللياردتاعان اكتيۆتەردىڭ مەملەكەتكە قايتارىلۋى حالىقتىڭ بيلىككە سەنىمىن تۇرلاۋلى ەتتى. سونداي-اق جۇرتشىلىق اينالاسىنان سەزىنە باستاعان زاڭدى قاتاڭ ساقتاۋ, قوعامدىق ءتارتىپتى بەكەمدەۋ شارتتارى, ادىلدىك, ينكليۋزيۆتىك, ۇنەمشىلدىك ت.ب. ەكونوميكالىق جاڭا تانىم-تۇسىنىك ءومىردىڭ قالىپتى جاعدايىنا اينالىپ كەلەدى. قازاقستان ەكونوميكاسىن ورىستەتەتىن قوس سالا – ونەركاسىپ پەن اۋىل شارۋاشىلىعى بولسا, بۇگىندە مىقتى ونەركاسىپتىك نەگىزىن قالىپتاستىرۋ, يمپورتقا تاۋەلدىلىكتى ازايتاتىن وڭدەۋ سالاسىن جەدەل دامىتۋ مەن ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ, يننوۆاتسيالىق اگروونەركاسىپ كەشەنىن ورنىقتىرۋ مەن جەرگىلىكتى شارۋالاردى ءونىم وڭدەۋگە ىنتالاندىرۋ ناقتى قولعا الىنا باستادى. بۇل اۋقىمدى جۇمىسقا دا ىسكەرلىك, قۇنتتىلىق, سەنىم, جاۋاپكەرشىلىك اسا قاجەت. ەڭ باستىسى, مۇددەلى قوعام مەن ىنتالى ازامات ورتاق ىستە ءبىر اعزاعا اينالۋىنا مۇددەلىمىز. «كۇشتى پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» تۇجىرىمداماسىنىڭ تەتىگى دە ەلدىك مۇراتقا سەنگەن قالىڭ جۇرتشىلىقتىڭ ارقاسىندا جۇزەگە اسادى. ءبىز مەملەكەت باسشىسىنىڭ اشىق وي-پايىمىن, قاتاڭ تالابىن وسى ارنادا كورەمىز.
البەتتە, مۇنىڭ ورىندالۋىنا ءبارىمىز جاۋاپتىمىز. قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى: ء«بىز مادەنيەتتى, ءبىلىمدى, عىلىمدى دامىتۋ ارقىلى قازىرگى اشىق الەمنىڭ ءبىر بولشەگى بولۋعا ۇمتىلۋىمىز كەرەك. بۇكىل ەل بولىپ كىرىسسەك, بۇل – قولدان كەلەتىن شارۋا» دەيدى. تاياۋ جىلدارى «جايلى مەكتەپ» جوباسىمەن 400-گە تاياۋ ءبىلىم وشاعى, اۋىلدىق جەردە 300-دەن استام دەنساۋلىق ساقتاۋ نىسانى سالىنادى. جاساندى ينتەللەكت, تۇرمىس پەن قىزمەتتى تسيفرلاندىرۋ, يننوۆاتسيالىق ينفراقۇرىلىم بىزگە دە جەتتى. ارينە, بۇلار دا قوعامنىڭ تۇتاستىعىنا قىزمەت ەتۋى كەرەك. وسى سالانىڭ دا وزەگىندە مادەني ءداستۇر, كلاسسيكالىق پاراسات-پايىم تۇرعانى ءجون. جاپوننىڭ تۇتاس سمارت پەن تسيفرلاندىرۋعا قۇرىلعان «قوعام 5.0» ستراتەگياسىندا دا ۇلت ءداستۇرى مەن ونەرىنىڭ سيپاتى بار.
وسىدان تۋرا 100 جىل بۇرىن, 1924 جىلى 12-17 ماۋسىم ارالىعىندا, سول كەزدەگى ەل استاناسى ورىنبوردا «قازاق ءبىلىمپازدارىنىڭ تۇڭعىش توبى» اتتى جيىن ءوتتى (ورىسشاسى «پەرۆىي سەزد ۋچەنىح كازاحوۆ»). ول شاقتا بۇگىنگى تۇركياداعىداي سەزد, فورۋمدى «توپ» دەيتىن (ماعجاننىڭ «توقساننىڭ توبى» تۋىندىسىنىڭ اۋدارماسى – «سەزد دەۆيانوستو»). وسى تاريحي جيىننىڭ بارلىق ۇدەرىسى (قاۋلى-قارارىنا دەيىن) «ەڭبەكشىل قازاق» (بۇگىنگى «ەگەمەن») گازەتىنە باسىلعان. ءبىز مۇنى ازاتتىقتىڭ الدىندا, 1990 جىلى ساراپتاپ ماقالا جازعان ەدىك. سەزد ءالىپبيدى رەتتەۋدەن باستاپ مادەني مۇرانى جۇيەلەۋگە دەيىنگى اۋقىمدى ەلدىك-يدەولوگيالىق جۇمىستىڭ جۇگىن كوتەردى. مىسالى, باستاۋىش بىلىمگە قاتىستى الاش ۇستانىمىن كورسەتەيىك: «بالانى ۇيرەتۋدەگى ماقسات – تىرشىلىك ىسىنە دايارلاۋ. بالانىڭ جاسىنا ولشەپ, ونەر (تەحنولوگيا) ءبىلىمىن ۇيرەتۋ». ال ورتا سىنىپتاردا (باۋلۋ مەكتەبى) كاسىپتىڭ الىپپەسى مەن تۇرمىس جۇيەسىن وقىتۋ كوزدەلگەن. ارناۋلى, جوعارى مەكتەپكە قاتىستى دا سىندارلى شەشىم شىعارىلعان. وسى جيىننىڭ ەشقاشان ءمانىن جويمايتىن ۇلتتىق تەرمينولوگيا, اتى-ءجون تۋرالى قاۋلىسىنىڭ نەگىزى – داستۇرگە نەگىزدەلگەن الەمدىك تاجىريبە.
عاسىرلىق تاريحى بار ءبىلىمپازدار توبىنىڭ ماڭىزى – ءبىرتۇتاس قوعام قاسيەتى مەن مۇددەسىن ەسكەرگەنىندە. وعان ماسكەۋدەن ەلگە كەلۋىنە تىيىم سالىنعان ءاليحان بوكەيحاننىڭ, تۇركىستان رەسپۋبليكاسىنان حالەل دوسمۇحامەد ۇلىنىڭ, بۇحارادان مىرزا ناۋرىزباي ۇلىنىڭ جانە باسقا دا بىلىكتى الاش تۇلعالارىنىڭ, سونىڭ ىشىندە باق وكىلدەرىنىڭ بەلسەندى قاتىسۋى – ەلەۋلى فاكت. مىنە, وسىنىڭ ءبارى بىزگە ءىزاشار گازەتىمىز ارقىلى جەتىپ وتىر.
جىلاشار ساتتە ۇلت ءباسپاسوزىنىڭ باس قالامگەرى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ مىنا ءسوزىن وقىرمان ەسىنە سالعىمىز كەلەدى: «مويىنداعى بورىشتى ءبىلۋ – ءبىلىم ءىسى, بورىشتى تولەۋ – ادامشىلىق ءىسى... بورىشىن بىلۋشىلەر كوبەيسە, تولەۋشىلەر دە كوبەيۋى ىقتيمال».
قوعامنىڭ بىرلىگى مەن بەرەكەسى جولىنداعى پارىزدى وتەۋگە نە جەتسىن!