ەڭبەك ادامىنا – ايرىقشا كوڭىل

كوپ ۇزاماي ەل ۇكىمەتى زياندى ەڭ­بەك جاعدايىندا ۇزاق ۋاقىت جۇمىس ىستەپ جۇرگەن ازاماتتاردى الەۋمەتتىك قولداۋ تەتىكتەرىن ازىرلەدى. سودان سالادا جىلدار بويى تاباندى ەڭبەك ەتكەن جۇمىسشىلارعا زەينەت جاسىنا دەيىن الەۋمەتتىك تولەم تولەنەتىنىن بىلدىك. ياعني بۇل تولەم زياندى ەڭبەك جاعدايىندا جۇمىس ىستەيتىن 55 جاسقا تولعان ازاماتتارعا ۇسىنىلادى ەكەن. تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە, پرەزيدەنت جولداۋدا ۇكىمەتكە 2030 جىلعا دەيىنگى قاۋىپسىز ەڭبەك تۇجىرىمداماسىن قابىلداۋدى تاپسىرعان-دى.

جاقىندا وتكەن ۇكىمەت وتىرىسىندا ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى سۆەتلانا جاقىپوۆا 2030 جىلعا دەيىنگى قاۋىپسىز ەڭبەك تۇجىرىمداماسى جونىندە باياندادى. بۇل قۇجاتتا جۇمىسشىلاردىڭ ەڭبەك ساپاسىن ارتتىرۋ جانە ەڭبەك رەسۋرس­تارىن ۇنەمدەۋ شارالارى كوزدەلگەن. مۇندا ەڭبەكتى قورعاۋدى باس­قارۋ سالاسىنداعى جاعداي جانە الەم­دىك تاجىريبە ەسكەرىلىپ, جۇ­مىس­شى­لاردىڭ ەڭبەك جاعدايلارىن جۇ­يەلى جاقسارتۋدىڭ جاڭا تاسىلدەرى ۇسى­نىلعان. تۇجىرىمدامادا ەڭبەكتى قور­عاۋدى باسقارۋ جۇيەسىن دامىتۋ­دىڭ ءتورت نەگىزگى باعىتى قامتىلىپتى. ونىڭ ىشىندە ەڭبەكتى قورعاۋدىڭ ۇلت­تىق جۇيەسىن جاڭعىرتۋ, جۇمىس ورىندا­رىندا كاسىپتىك تاۋەكەلدى تومەندەتۋ شارالارىن ەكونوميكالىق ىنتالان­دىرۋ, كاسىبي قۇزىرەتتەر مەن عىلىمي الەۋەتتى دامىتۋ, ەڭبەكتى قورعاۋ سالا­سىنداعى باقىلاۋ مەن مونيتورينگ تيىم­دىلىگىن ارتتىرۋ سىندى تارماقتا­رى بار. مۇنىڭ بارلىعى دەرلىك جۇمىس­شىلاردىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن قۇ­قىن قور­عاۋعا نەگىزدەلگەن. مىسالى, بۇ­گىندە ەڭ­بەك جاعدايلارىنىڭ جاي-كۇيى تۋ­رالى سەنىمدى ستاتيستيكالىق اقپارات جوق. كاسىپورىنداردىڭ مەملەكەتتىك جا­نە قوعامدىق باقىلاۋمەن قام­تى­لۋى تومەن. ەندى ەڭبەكتى قور­عاۋ سا­لا­سىنداعى باقىلاۋ مەن موني­تو­رينگ­تىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا ار­نال­عان اۆتوماتتاندىرىلعان اقپا­رات­تىق جۇيەلەر تسيفرلىق پلاتفور­ما جانە كاسىپتىك تاۋەكەلدەردى با­عا­لاۋ­دىڭ ءموبيلدى قوسىمشاسى ار­قى­لى جۇزەگە اسىرىلادى. بۇل ءۇشىن ەڭ­بەك جاعدايلارىنىڭ جاي-كۇيى­نىڭ كور­سەت­كىشتەرى جاڭارتىلادى. دەرەكتەردى جيناۋ جۇيەسى وڭتايلانىپ, ەڭبەكتى قورعاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك جانە ۆەدومستۆولىق ستاتيستيكانىڭ نىساندارى قايتا قاراستىرىلادى ەكەن. 2030 جىلعا دەيىنگى قاۋىپسىز ەڭبەك تۇجىرىمداماسىنىڭ باعىت-باعدارى تۇسىنىكتى بولار. ەندەشە مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن زيان­دى وندىرىستەردە جۇمىس ىستەيتىن قىز­مەتكەرلەردى الەۋمەتتىك قورعاۋ ماق­ساتىندا تولەنەتىن تولەمدەر تۋرالى تارقاتىپ ايتالىق.

سونىمەن الەۋمەتتىك تولەمدەر قاڭ­تاردان باستاپ ەنگىزىلەتىنى بەلگىلى بولدى. ەلدەگى دەموگرافيالىق جانە ەڭبەك نارعىنداعى احۋالعا زەر سالساق, وسى الەۋمەتتىك تولەمدى الاتىن جۇ­مىسشىلاردىڭ سانى جىل سايىن­ كوبەيەتىن ءتارىزدى. زياندى ەڭبەك جاع­دايلارىندا ۇزاق ۋاقىت بويى جۇمىس ىستەگەن ازاماتتارعا ارنايى الەۋمەت­تىك تولەم تاعايىنداۋدىڭ نەگىزگى تاسىل­دەرى تۋرالى وسىعان دەيىن س.جاقىپوۆا دا ەگجەي-تەگجەيلى بايان­داعان ەدى. مينيستر مەملەكەت باسشى­سى­نىڭ ارنايى الەۋمەتتىك تولەمدى ەن­گىزۋ جونىندەگى تاپسىرماسى زياندى ەڭبەك جاعدايلارىندا جۇمىس ىستەيتىن ازا­ماتتاردى الەۋمەتتىك قورعاۋدىڭ تاعى ءبىر ءتيىمدى تەتىگى دەپ ءتۇسىندىردى. سو­دان بىلتىر جىل سوڭىنا قاراي زاڭ­ناماعا ەنگىزىلگەن تۇزەتۋلەردى پار­لامەنت سەناتى ماقۇلداعانىن دا ايتا كەتكەنىمىز ءجون بولار.

– پرەزيدەنت تاپسىرماسىن ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى, قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى جانە باسقا دا مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قاتىسۋىمەن ءتيىستى زاڭ­نامالىق وزگەرىستەر ازىرلەندى. وزدە­رىڭىزگە ءمالىم, ول زاڭناما قازىر سەناتتا ماقۇلدانىپ, پرەزيدەنتكە جولدانعالى جاتىر. نەگىزى زاڭ جوباسى شەڭبەرىندە كوپ وزگەرىس ەنگىزىلىپ وتىر. بۇل تولەمدى ءبىز ارنايى الەۋمەتتىك تولەم دەپ اتاساق بولادى. ول ءۇشىن جىلدار بويى سالادا ەڭبەك ەتكەن مامان 55 جاسقا تولىپ, كەمىندە 7 جىل­ زەينەتاقى جارناسى شوتىنا تۇس­كەن بولۋعا ءتيىس. ارنايى الەۋمەتتىك تو­لەم 4 كوزدەن قارالادى. مۇندا ءبى­رىنشىسى جۇمىس بەرۋشى تاراپىنان, ەكىنشىسى ساقتاندىرۋ كومپانيالارىنان تولەنەدى. زەينەتاقى تولەمى قوردان جينالعان جيىنتىقتاردان, كاسىبي جارنالار, مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارىنان جينالعان جيىنتىقتاردان تولەنەدى, – دەگەن ەدى س.جاقىپوۆا.

تولەمدەردىڭ ورتاشا مولشەرى شامامەن 208 مىڭ تەڭگەگە دەيىن بارادى ەكەن. مۇنداي تولەمدەر جۇمىسشىعا 55 جاستان 63 جاسقا دەيىن تولەنەدى. تەك زەينەتكە شىققاندا تولەم توقتاپ, ازاماتتارعا بازالىق زەينەتاقى تولە­مىنەن, ىنتىماقتىق زەينەتاقى جۇ­يەسىنەن زەينەتاقى تاعايىندالادى. زيان­دى ەڭبەك جاعدايىندا ەڭبەك ەتىپ, الەۋ­مەتتىك تولەم الۋدى كوزدەگەن جان­دارعا تاعى دا ءبىرلى-ەكىلى شارتتار بار. ورايلى ساتتە مۇنى دا تارقاتىپ ايتا كەتە­لىك. ارنايى الەۋمەتتىك تولەم الۋ­دى كوزدەگەن ازاماتتار 55 جاسقا تولعاندا زياندى ەڭبەك جاعدايىنداعى جۇمىسىن توقتاتىپ, جۇمىس بەرۋشىگە ءوتىنىشىن جازۋعا ءتيىس. سودان كەيىن كوپ ۇزاماي ارناۋلى تولەم تاعايىندالادى. بۇل كەزدە ءبىر سالادا ۇزاق جىل ەڭبەك ەتكەن جۇمىسشى جۇمىسسىز قالمايدى. ەڭبەك ادامىنىڭ قانداي دا ءبىر جەڭىل جۇمىسقا ورنالاسۋىن مينيسترلىك قاداعالايدى. وسى كەزدە ولار جالاقى مەن الەۋمەتتىك تولەمىن قاتار الادى. ءتىپتى باسقا جۇمىسقا ورنالاسۋدى ويلاستىرماعان كۇننىڭ وزىندە زەينەتكە شىققانعا دەيىن ارنايى الەۋمەتتىك تولەمدەرىن الىپ وتىرادى.

– تۇجىرىمدامانىڭ ىسكە اسىرى­لۋى الەۋمەتتىك ارىپتەستىك تاراپتارى­نىڭ بارلىعىنا دا وڭ ناتيجە بەرەدى. جۇمىسشىلار ءۇشىن ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاقسارتۋ مەن دەنساۋلىعىن ساقتاۋ ماڭىزدى. ال جۇمىس بەرۋشىلەرگە قاۋىپسىز جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ جانە ەڭبەك ونىمدىلىگىن ەسەلەپ وسىرگەن ءتيىمدى. مەملەكەت ءۇشىن ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋى مەن باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ ماڭىزدى, – دەدى س.جاقىپوۆا.

دەمەك, ارناۋلى الەۋمەتتىك تو­لەم جۇمىسشىعا عانا ەمەس, جۇمىس بەرۋ­شىگە دە ءتيىمدى بولىپ تۇر.