وتاندىق عىلىمنىڭ وزىق ورتالىعىنا اينالعان نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىندە الەمدىك دەڭگەيدە ولجا سالىپ جۇرگەن عالىمدار ەڭبەك ەتەدى. سولاردىڭ بىرنەشەۋىمەن جولىعىپ, جۇرگىزىپ جاتقان عىلىمي جۇمىستارى تۋرالى تىلدەستىك. ءبارىنىڭ ايتاتىنى – عىلىم دامىسىن دەسەك, الدىمەن عىلىمي ينفراقۇرىلىم قالىپتاستىرعان ءجون.
بۇعان دەيىن جازعانىمىزداي, بيىل ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارى كەرەمەت جەتىستىككە جەتتى. 28 ناۋرىزعا قاراعان ءتۇنى اسسى-تۇرگەن استروفيزيكالىق وبسەرۆاتورياسىندا ورنالاسقان ۋنيۆەرسيتەت تەلەسكوپىنىڭ كومەگىمەن عالىمدار عارىشتاعى ەرەكشە قۇبىلىسقا – GRB230328B گامما-ساۋلەلەرىنىڭ ۇشقىنىنا بىرەگەي باقىلاۋ جۇرگىزدى. بۇل – الەمدەگى ەڭ جارقىن ۇشقىنداردىڭ ءبىرى. حالىقارالىق عىلىمي قاۋىمداستىق 50 جىلدان بەرى ونىڭ تابيعاتىن ءالى تولىق تاني الماي كەلەدى. اتالعان گامما-ساۋلەلەرىنىڭ ۇشقىنى جارىلىستان كەيىن بار بولعانى 41 سەكۋندتا انىقتالدى. بۇل جاسىل, قىزىل جانە ينفراقىزىل دياپازونداردا ءبىر ۋاقىتتا جارىلعان گامما-ساۋلە ۇشقىنىنىڭ ەڭ جىلدام انىقتالۋى رەتىندە تىركەلدى. ءبىر قىزىعى, اتالعان وقيعانى دۇنيە جۇزىندەگى 14 وبسەرۆاتوريا باقىلاعان. ءبىزدىڭ عالىمداردان كەيىنگى كەلەسى باقىلاۋ 30 مينۋتتان كەيىن عانا جاسالعان.
جاراتىلىستانۋ جانە گۋمانيتارلىق عىلىمدار مەكتەبى فيزيكا كافەدراسىنىڭ قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسورى ەرنازار ابدىكامالوۆتىڭ ايتۋىنشا, تەلەسكوپ وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن قۇرىلعان. ونىڭ ەرەكشەلىگى – شاعىن, بىراق وتە جىلدام ءارى اۆتوماتتاندىرىلعان. ياعني كەز كەلگەن باعىتقا 8 سەكۋند ىشىندە بۇرىلادى. سونداي-اق تەلەسكوپ ءۇش ءتۇستى دياپازونداعى ءۇش كامەرامەن ءبىر ۋاقىتتا باقىلاۋ جۇرگىزە الادى. وزگە مەملەكەتتەردە دە وتە اۋقىمدى ءارى سەزگىش تەلەسكوپتار بار, سەزگىشتىك بويىنشا ولارمەن باسەكەلەسۋ دە قيىن. بىراق بىزدىكىنىڭ ارتىقشىلىعى – جىلدامدىعىندا. از عانا ۋاقىتقا سوزىلاتىن قۇبىلىستى باسقالاردان بۇرىن كورىپ ۇلگەرەدى.
– عارىشتا Swift دەپ اتالاتىن امەريكالىق تەلەسكوپ بار. ول العاشقى قۇبىلىستاردىڭ بەلگىلەرىن تىركەپ, كوورديناتتارىن الەمگە تاراتادى. ءبىزدىڭ تەلەسكوپ وسى بەلگىلەر ارقىلى ارەكەت ەتەدى. Tەلەسكوپتىڭ جىلدامدىعى ناتيجەسىندە ءبىز بۇعان دەيىن ەشكىم كورمەگەن قۇبىلىستاردى كوردىك. ماسەلەن, 20 جىل بۇرىن امەريكالىق عالىمدار گامما-ساۋلە ۇشقىندارىنىڭ سالدارىنان رادياتسيا كۇشەيىپ, عارىش توزاڭى بۇزىلادى دەگەن بولجام جاساعان ەدى. ال ءبىز سول قۇبىلىستى ارادا جيىرما جىل وتكەن سوڭ كورە الدىق. 2003 جىلى بولجام تۋرالى ماقالا شىقسا, 2023 جىلى ءبىز الگى بولجامنىڭ ايعاقتالعانىن ايقىنداپ ماقالا شىعاردىق. بۇل ۇلكەن جاڭالىق بولماۋى مۇمكىن, بىراق ءبىزدىڭ تەلەسكوپتىڭ مۇمكىندىگى مول ەكەنىن الەمگە پاش ەتتى, – دەيدى ەرنازار ابدىكامالوۆ.
عالىمنىڭ ايتۋىنشا, مۇنىڭ قازاقستانعا بەرەر باسىمدىعى دا كوپ. «عارىشتاعى قۇبىلىستار قىسىم, ماگنيت جولاعى, تەمپەراتۋرا سەكىلدى ەكسترەمالدى جاعدايدا جۇزەگە اسىپ جاتادى. مۇنداي جاعدايدى جەردە جاساۋ مۇمكىن ەمەس. دەمەك, عارىشتاعى قۇبىلىستاردى عارىشتاعى زەرتحانامىز دەۋگە بولادى. ءبىز عارىشتاعى بەلگىلەردى باقىلاۋ ارقىلى جەردە يادرولىق فيزيكانى دامىتامىز. تابيعاتتىڭ وزىندە ءجۇرىپ جاتقان زەرتحانالىق قۇبىلىستاردى پايدالانامىز», دەدى ول.
ەرنازار ابدىكامالوۆ 1983 جىلى قاراقالپاقستاننىڭ نوكىس قالاسىندا دۇنيەگە كەلگەن. تاشكەنت ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىن تامامداعان. امەريكادا, كاليفورنيا تەحنولوگيالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە جۇمىس ىستەگەن. ەلىمىزدە نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى اتتى اۋقىمدى جوبا باستالعانىن ەستىپ, قۇجاتتارىن جولداعان. ءسويتىپ, 2014 جىلى وتانىنا ورالدى. «سودان بەرگى 10 جىلعا جۋىق ۋاقىتتا كوپ دۇنيە وزگەردى. ەڭ الدىمەن, ۋنيۆەرسيتەت اياسىندا عىلىمي جۇمىستارعا ارنالعان اۋقىمدى ينفراقۇرىلىم قالىپتاستى. كوپتەگەن زەرتحانالار, جاڭا باعدارلامالار قۇرىلدى. مەنىڭ ارمانىم – عىلىممەن الەمدىك دەڭگەيدە اينالىسىپ, دۇنيە ءجۇزى نازار اۋداراتىن ماڭىزدى جاڭالىقتار اشۋ. سونىمەن بىرگە ۇستازدىقتان دا قول ۇزگىم كەلمەيدى», دەيدى ە.ابدىكامالوۆ.
ايتپاقشى, ۋنيۆەرسيتەتتىڭ تەلەسكوپى تۇرعان اسسى-تۇرگەن وبسەرۆاتورياسى الماتى قالاسىنان 100 شاقىرىم جەردە, 2,7 شاقىرىم بيىكتە ورنالاسقان. نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى زەرتحاناسىندا جۇمىس ىستەيتىن ءۇش ادامنان تۇراتىن كوماندا الماتىداعى ۆ.گ.فەسەنكوۆ اتىنداعى استروفيزيكالىق ينستيتۋت وكىلدەرىمەن بىرلەسىپ زەرتتەۋ جۇرگىزەدى.
وتاندىق عىلىمدا اتى مەن ابىرويى قاتار اسقاقتاپ كەلە جاتقان عالىمنىڭ ءبىرى – جانات قاپپاسوۆ. كوكشەتاۋدىڭ تۋماسى. ورتا مەكتەپتى ەلدە ءتامامداپ, شەكارالاس جاتقان توم راديو جانە ەلەكترونيكا ۋنيۆەرسيتەتىندە ءبىلىم العان. رەسەي فەدەراتسياسى اسكەري ونەركاسىپ كەشەنىنىڭ اۆتوماتيكا جانە ەلەكترمەحانيكاسى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا جۇمىس ىستەگەن. سول ەلدە ۇيىمداستىرىلعان كوپتەگەن كونكۋرستا توپ جارعان تالانت يەسى.
– رەسەيدە جۇرگەندە جوعارى قۋاتتى تۇرلەندىرگىش, كۇن باتارەيالارى ءۇشىن 5 جانە 250 كۆت بولاتىن ەلەكترمەن جابدىقتاۋ جۇيەسىن ازىرلەدىم. بۇدان كەيىن تايۆاندا, امەريكادا ەڭبەك ەتتىم. كەيىن ەلگە ورالدىم. نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ روبوتتەحنيكا كافەدراسىنا اسسيستەنت بولىپ ورنالاستىم. ول كەزدە عىلىم مەن تەحنيكا مەكتەبى ەدى عوي, كافەدرانى نولدەن باستاپ جاڭادان قۇردىق. تايۆان مەن رەسەيدە العان ءبىلىمىم مەن تاجىريبەمنىڭ كومەگى كوپ ءتيدى. تومسكىدەگى زەرتحانالاردىڭ كوبى ەلەكترونيكاعا باعىتتالعان. سوندا ۇيرەنگەن دۇنيەلەرىم كادەگە جارادى. ارادا ءبىراز ۋاقىت وتكەن سوڭ ءالى دە وقۋ كەرەك ەكەنىن ءتۇسىندىم. ءسويتىپ, فرانتسياعا دوكتورانتۋراعا ءتۇستىم. پەر جانە ماريا كيۋري ۋنيۆەرسيتەتىنەن روبوتتەحنيكا بويىنشا دوكتورلىق دارەجە الدىم. ديسسەرتاتسيام فرانتسيا بويىنشا جۇزدەگەن ەڭبەكتىڭ ىشىنەن ەكىنشى ورىنعا لايىق دەپ تانىلدى. كەيىن ەلگە ورالىپ, نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنە قايتا جۇمىسقا تۇردىم, – دەيدى جانات قاپپاسوۆ.
قازىر ول تاكتيلدى داتچيكتەردى جاساۋمەن اينالىسادى. بۇل ونىڭ دوكتورانتۋرادا وقىپ جۇرگەن كەزىنەن اينالىسىپ كەلە جاتقان ۇيرەنشىكتى ءىسى. «كەيدە ءبىز قانداي دا ءبىر قوزعالىستى, ايتالىق اۋىر نەمەسە جەڭىل ۆاگوننىڭ كەلە جاتقانىن بايقايمىز. بىزگە بۇل ماشينانىڭ جىلدامدىعى مۇلدەم باسقاشا سەزىلەدى. سوندىقتان ونى سەنسورلىق سەزىم دەپ ويلايمىز, بىراق شىن مانىندە بۇل – بۇلشىقەت قوزعالىسى. بۇلشىقەتتەر جيىرىلعاندا, ۋاقىت ۇزاعىراق نەمەسە جىلدامىراق ءوتىپ جاتقانداي كورىنەدى. روبوتتەحنيكانىڭ تاكتيلدىك سالاسى وسىنداي سەزىم جۇيەلەرىن روبوتتارعا ەنگىزۋگە تىرىسادى. بۇل روبوتتاردى قاۋىپسىز ەتۋ تۇرعىسىنان ماڭىزدى», دەيدى عالىم.
عالىم قازىر ۋنيۆەرسيتەتتىڭ تاكتيلدى روبوتتەحنيكا زەرتحاناسىندا زەرتتەۋىن جالعاستىرىپ جاتىر. اتالعان زەرتحانا ونەرتاپقىشتىق زەرتتەۋلەرى ءۇشىن جاپونيادا Toyota Award سىيلىعىن يەلەنگەن. سونىمەن قاتار كەرەڭ-زاعيپ جاندارعا اقپاراتپەن, جالپى الەممەن بايلانىستى قولجەتىمدى ەتۋ ءۇشىن HaptiComm قۇرالىن ويلاپ تاۋىپ, Google كومپانياسىنىڭ زەرتتەۋ گرانتىن جەڭىپ العان. جوبا اياسىندا كەيىنگى ەكى جىلدا اقش-تىڭ بوستون قالاسىنا زەرتحانالىق 8 زەرتتەۋشى-ستۋدەنت تاجىريبە الماسۋعا جىبەرىلگەن. زەرتحانا قازىرگى كەزدە الەمدىك دەڭگەيدەگى بەدەلدى IEEE باسپالارى مەن كونفەرەنتسيالارىندا عىلىمي جوبالارىن قورعاپ ءجۇر ءارى جەرگىلىكتى يندۋستريا ءۇشىن R&D شەشىمدەرىن قاراستىرۋمەن اينالىسادى. ج.قاپپاسوۆ ۋنيۆەرسيتەتتە زەرتتەۋمەن قاتار روبوتتەحنيكا باعىتىنداعى اعارتۋ ءىسىن دە ىلگەرىلەتىپ ءجۇر.
وقىرماندارىمىزعا جاقسى تانىس نۇرشات نۇراجىمەن دە جولىعۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. پرەزيدەنت جانىنداعى عىلىم جانە تەحنولوگيالار جونىندەگى ۇلتتىق كەڭەستىڭ مۇشەسى ۋنيۆەرسيتەتتەگى جاسىل ەنەرگيا زەرتحاناسىنا جەتەكشىلىك ەتەدى.
– ادامزات بالاسى اتام زاماننان بەرى ارزان ءارى ءتيىمدى ەنەرگيا كوزىن ىزدەپ كەلەدى. ەنەرگيا مەن وتىن كوزدەرى مۇنايعا نەگىزدەلگەن. قازىرگى تاڭدا بۇكىل الەمدە بولاشاقتىڭ ەنەرگياسىن زەرتتەۋ باسىم باعىتقا اينالدى. اقش-تىڭ ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى تەرەڭدەتىپ زەرتتەۋ ءۇشىن بيوماسسا كوزىنەن پلاتفورمانىڭ 21 مولەكۋلاسىن انىقتادى. ولاردىڭ قۇرامىن ءتۇسىنۋ مۇنايدان الىناتىن قۋاتتى الماستىرادى. بۇل رەتتە قازاقستان دا الەمدىك باعىتتان قالماۋى كەرەك. وسى ورايدا نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى عالىمدارعا جان-جاقتى مۇمكىندىك جاساپ وتىر. ءبىزدىڭ زەرتحانامىزدىڭ نەگىزگى باعىتى – كۇن ساۋلەسىنە سەزىمتال ماتەريالداردى زەرتتەۋ, سۋتەگى ەنەرگياسىن ءوندىرۋ جانە ساقتاۋ تەحنولوگياسى. جاقىندا زەرتحانامىزدا جاسالعان جۇمىس ناتيجەسى الەمدىك دەڭگەيگە شىقتى. كۇن قۋاتى ارقىلى سۋدى ىدىراتىپ, سۋتەگى وندىرەتىن نانوماتەريالدى ويلاپ تاپتىق. تاعى ءبىر جاڭالىعىمىز بار: اۋاداعى سۋتەگى گازىنىڭ مولشەرىن انىقتايتىن جاڭا تەحنولوگيا جاسادىق. قازىر بۇل جۇمىستاردى الەمدىك دەڭگەيدە جاريالاپ, پاتەنت الۋ ۇدەرىسى ءجۇرىپ جاتىر. تاعى ءبىر باعىتىمىز – بيوماسسانى پايدالانىپ, دارىلىك زاتتار مەن پوليمەرلى ماتەريالدار شىعارۋ. بۇل جۇمىستاردىڭ ناتيجەسى كەلەشەكتە مۇنايعا دەگەن تاۋەلدىلىكتى ازايتادى, – دەيدى نۇرشات نۇراجى.
ءبىز تىلدەسكەن ءۇش عالىمنىڭ دا باسا ايتقانى – عىلىم دامىسىن دەسەك, الدىمەن عىلىمي ينفراقۇرىلىم قالىپتاستىرعان ءجون. قازىرگى تاڭدا رەسپۋبليكادا مۇنداي ورتالىقتار ساۋساقپەن سانارلىق عانا.
– بىزدە عىلىمي ينستيتۋتتار كوپ. بىراق 80 پايىزىندا كەڭەستىك كەزەڭنەن قالعان قۇرىلعىلار تۇر. نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بازاسىندا وزىق قۇرىلعىلار بار. تيىسىنشە, مۇنداي ورتالىقتار جالعىز بولماۋى كەرەك. ءبىزدىڭ ەلگە ءدال وسىنداي بىرنەشە ورتالىق قاجەت. عىلىمدى قارجىلاندىرۋ ۇلەسىن الداعى 10-15 جىلدا ىشكى جالپى ءونىم كولەمىنىڭ 0,3 پايىزىنان 3 پايىزعا دەيىن كوتەرسەك, وندا ينفراقۇرىلىم مەن قۇرال-جابدىقتار ءۇشىن دە قارجى بولىنگەنى ابزال. ەرەكشە ناتيجە الۋ ءۇشىن ساتىپ الىناتىن قۇرىلعىلار دا ەرەكشە بولۋعا ءتيىس. مىسالى, قازىر الەمدە 40-50 داناسى بار ستاندارتتى ميكروسكوپ ساتىپ الۋعا بولادى. بىراق مۇنىمەن باسقالاردى باسىپ وزىپ, ەرەكشە جاڭالىق اشا المايسىز. ءارى كەتسە وزگە ەلدەر جۇرگىزىپ جاتقان زەرتتەۋلەردى عانا قايتالاۋىڭىز مۇمكىن. دەمەك ەلدەن ەرەك جاڭالىق اشۋدى ويلاساق, باسقالاردا جوق قۇرىلعىلارعا قول جەتكىزۋ ماڭىزدى. زىمىران جەردەن ەندى كوتەرىلگەن كەزدە ونىڭ ەڭ بەلسەندى جۇمىس ىستەيتىن ۋاقىتى 70 سەكۋندقا تەڭ. ودان كەيىن ءوزىنىڭ ينەرتسياسىمەن ۇشا بەرەدى. ءبىز دە عىلىمي ورتالىقتاردى اياقتان تۇرعىزىپ, ءارى قاراي ءوز ينەرتسياسىمەن جۇمىس ىستەيتىن دەڭگەيگە جەتكىزۋىمىز كەرەك, – دەيدى بەلگىلى عالىم, نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى پرەزيدەنتىنىڭ كەڭەسشىسى قانات بايعارين.