ەلىمىزدەگى 1916 جىلعى كوتەرىلىس – قازاق حالقىنىڭ ۇلت-ازاتتىق جولىنداعى ازاپتى دا قاسىرەتتى تاعدىرى. ونىڭ شىعۋ, ورىستەۋ شەجىرەسى وتاندىق تاريح عىلىمىندا ءالى دە وزەكتى. ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ زاردابىن پاتشالىق رەسەيدىڭ وتارى رەتىندە تارتقان قازاق ەلى شيكىزات ونىمدەرىن دايىنداۋشى, سالىق تولەۋشى بولىپ, بارلىق قۇنارلى جەرىنەن ايىرىلعان ەدى. وعان قوسا پاتشانىڭ سوعىس جاعدايىندا ورىس ەمەس حالىقتاردىڭ ازاماتتارىن قورعانىس بەكىنىستەرىن سالۋ جۇمىستارىنا الۋ جونىندەگى جارلىعى قازاق قوعامىن دۇربەلەڭگە سالدى. ارحيۆ قۇجاتتارىندا پاتشا وكىمەتىنىڭ جۇرگىزگەن ساياساتىنا, قازاق قوعامىنداعى زيالى قاۋىمنىڭ اتقارعان جۇمىسىنا, پاتشا جارلىعى نەگىزىندە قارا جۇمىسقا الىنعان جانە شەتەل اسىپ, ەرىكسىز كەتكەن قازاقتارعا قاتىستى دەرەكتەر ساقتالعان.
1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىس قازاق قوعامىنا جىكشىلدىك تە الىپ كەلدى, ءبىر توپ كوتەرىلىسشىلەردى قولداسا, ەكىنشى توپ وزدەرىنىڭ تالاپ-تىلەكتەرىن پاتشاعا جەتكىزىپ, ورىندالۋىن تالاپ ەتتى. ارينە, قازاق حالقىنىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن, ونىڭ ازاتتىعىن قورعاپ جۇرگەن كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ قازاقتىڭ زيالى ازاماتتارى حالىقپەن كەزدەسىپ, ورتاق شەشىمگە كەلۋ جاعىن قاراستىردى. بۇل توپ بولاشاق الاش وردانىڭ مۇشەلەرى ەدى, ولار كەڭەس وكىمەتىنە دەيىنگى جانە كەڭەستىك جۇيەنىڭ العاشقى كەزەڭىندەگى قازاق حالقىنىڭ ازاتتىعى جولىنداعى سوڭعى كۇرەسكەر رۋحتى تۇلعالار بولاتىن.
1916 جىلدىڭ 7 تامىزىندا تورعاي گۋبەرناتورىنىڭ رۇقساتىمەن تورعاي, ورال, اقمولا, سەمەي, جەتىسۋ وبلىستارى قازاقتارىنىڭ قارا جۇمىسقا تارتۋ جارلىعىنا قارسىلىعى, وسىعان قاتىستى شارالار اتقارۋ تۋرالى قازاق حالقىنىڭ وكىلدەرىنىڭ كەڭەسى وتەدى. كەڭەسكە قازاق حالقىنىڭ وكىلى رەتىندە ءا.بوكەيحان, م.دۋلات ۇلى, و.الماسوۆتار قاتىسادى. كەڭەس تورعاي گۋبەرناتورىنىڭ جارلىققا قاتىستى سوزىمەن باستالادى. گۋبەرناتور كەڭەستىڭ سوڭىنا دەيىن وتىرمايدى. قاتىسۋشىلار كەڭەستىڭ باسشىسى رەتىندە ءا.بوكەيحاندى, ونىڭ حاتشىلارى رەتىندە م.دۋلات ۇلى مەن و.الماسوۆتى سايلايدى.
وسى جيىندا بۇرىن-سوڭدى قازاقتاردى ەرىكسىز بىردەن قارا جۇمىسقا تارتۋ بولماعاندىعى, جەرگىلىكتى بيلىك وكىلدەرىنىڭ اسىعىس شەشىم قابىلداپ, حالىققا دورەكىلىك كورسەتىپ, قازاق دالاسىندا كازاكتاردان قۇرالعان اسكەرلەردىڭ توپتاسىپ, كوبەيۋى قازاقتار اراسىندا ۇرەي تۋدىرىپ جاتقانى ءسوز بولادى. وسى رەتتە باستاپقىدا حالىقتى دايىنداۋ, قاجەت بولعان جاعدايدا قارا جۇمىسقا تارتىلاتىنداردى ۋاقىتىنا قاراي انىقتاۋ, شارۋاشىلىقتاردىڭ مۇددەسىمەن ساناسۋ, حالىق تاراپىنان ۋاكىلدەردىڭ قاتىسۋىمەن جۇرگىزىلۋى قاجەت ەكەندىگى جەتكىزىلدى.
سونداي-اق كوتەرىلىستىڭ باستالۋىنا كەيبىر زاڭسىز ارەكەتتەردىڭ سەبەپ بولعانى تۋرالى ءسوز قوزعالعان. مىسالى, اقتوبە ۋەزىندە جەرگىلىكتى بيلىك حالىقتىڭ قارا جۇمىسقا قابىلداۋىنا 10 كۇن ىشىندە كەلۋگە ءتيىس ەكەندىگى جاريالانعان, ال بۇل ەلدى مەكەندەردىڭ اراقاشىقتىعى 200-400 شاقىرىمداي. قوستاناي ۋەزىنىڭ قازاقتارى جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ شەشىمىمەن 9 كۇن ىشىندە قابىلداۋعا كەلۋگە ءتيىس بولعان. جەرگىلىكتى بيلىك وكىلدەرى قازاقتاردىڭ جاس ەرەكشەلىكتەرىن جوبامەن كورسەتىپ وتىرعان, باي قازاقتار بالالارىنىڭ جاس ەرەكشەلىكتەرىن ۇلعايتىپ كورسەتكەن. مۇنداي ادىلەتسىزدىكتى كورگەن حالىق بولىستاردان تىزىمدەردى تارتىپ الىپ, جىرتىپ تاستاعان, كەيبىر بولىستاردى جازالاعان.
سونىمەن قاتار شىڭعىرلاۋ بولىسىندا 75 كازاك اسكەرى ورنالاستىرىلعان, ولاردى قازاقتار تاراپىنان ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋگە ءبىر كۇندە 25 قوي, 25 پۇت س ۇلى جۇمسالعان. قوستاناي ۋەزىنىڭ امانقاراعاي بولىسىنا 125 كازاك, كەڭارال مەن مەڭدىقارا ماڭىنا 125 كازاك ورنالاستىرىلعان.
قازاق دالاسىنا قاپتاعان ورىس اسكەرىنىڭ جايعاسقانىن كورگەن حالىقتا اشۋ-ىزا تۋعان. كوپتەگەن قازاقتار جاي-كۇيىن تاستاپ, وڭتۇستىككە قاراي جوسىلدى. جاستار اۋىلدان بەزىپ, باسى اۋعان جاققا كەتتى. قازاقتار ەگىندەرىن, مالعا جيناعان شوپتەرىن تاستاپ, وزگە وڭىرلەردى بەتكە الدى.
بۇل جاعداي شارۋاشىلىققا ۇلكەن زيان كەلتىردى, ەگىستىكتە قازاقتار جۇمىس ىستەگەن, سوعىسقا كەتكەن شارۋالاردىڭ شارۋاشىلىعىن جۇرگىزۋ دە قازاقتاردىڭ مىندەتى بولاتىن. سولتۇستىك ۋەزدەردەگى قازاقتار ورىس شارۋالارىمەن بىردەي جەر شارۋاشىلىعىمەن اينالىسىپ, ەگىن ەككەن. قازاق دالاسىنداعى ورال, اقتوبە, قوستاناي, پەتروپاۆل, كوكشەتاۋ, ومبى, اقمولا, اتباسار, پاۆلودار, سەمەي, باياناۋىل, وسكەمەن, زايسان ۋەزدەرىنىڭ سوعىسقا كەتكەن ورىس شارۋالارىنىڭ جەرىن جالعا الىپ, ەگىن ەگىپ, باپتاپ قاراعان دا سول ۋاقىتتاعى باستى جۇمىس كۇشى قازاقتار ەدى. قىس ۋاقىتىندا ىرعىز, اتباسار قازاقتارى مالدارىمەن سىرداريا وبلىسىنا, گۋرەۆ پەن ىرعىز قازاقتارى زاكاسپي وبلىستارىنا كەتەتىن بولعان.
وسى جاعدايلاردى مالىمدەي وتىرا كەڭەس مۇشەلەرى ۇكىمەت الدىنا تومەندەگىدەي تالاپ قويادى:
سولتۇستىك ۋەزدەردە قارا جۇمىسقا قابىلداۋ مەرزىمىن 1917 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنا دەيىن, وڭتۇستىك ۋەزدەردە 15 ناۋرىزعا دەيىن سوزۋ; 19-31 جاستاعىلاردى تىزىمگە الۋ; قابىلداۋ ءۇشىن تۇراتىن جانە تىركەلگەن جەرلەرى ارقىلى جۇرگىزۋ; ءاربىر وتباسىندا ءبىر جۇمىسكەردى قالدىرۋ; مەملەكەتتىڭ قورعانىسى ءۇشىن جەرگىلىكتى جەرلەردەگى جۇمىسقا قالدىرۋ; قابىلدانعانعا ءوزىن باسقا اداممەن الماستىرۋ قۇقىعىن بەرۋ; ءار اۋىلعا ءبىر مولدادان قالدىرۋ; قازاق بالالارىن وقىتۋ ءۇشىن 50 ۇيگە مۇعالىم قالدىرۋ; قالا مەدرەسەلەرىنىڭ وقۋشىلارىن شاقىرۋدان بوساتۋ; ءار ون ۇيدەن ءبىر تۇلعا سايلاۋ ارقىلى اسىعىس قۇرىلعان ءتىزىمدى قۇرعان كوميتەتكە اۋىل جيىنىنىڭ قاتىسۋىمەن جاڭا ءتىزىم قۇرۋدى تاپسىرۋ; قازاق اكىمشىلىگىنەن شاقىرۋ جۇمىسى ۋاقىتىندا بولىستاردى سايلاۋدى توقتاتۋ; قابىلداۋ كوميسسياسىندا ءار بولىستىقتان ەكى ۋاكىلدىڭ داۋىس بەرۋى جانە ۋاكىلدەردىڭ قابىلداۋ كوميسسياسىندا وزدەرىنىڭ بولىستىقتارى جۇمىسشىلارىن قابىلداۋىنا قاتىسۋى; قابىلدانعان جۇمىسشىلارعا 30 ادامدىق ارتەلگە قوسىلۋعا مۇمكىندىك بەرۋ. ارتەل جانىندا اۋدارماشى جانە 10 ارتەلگە ءبىر مولدا بولۋى; اۋىرعان جۇمىسشىلارعا جارالانعاندارمەن تەڭ قاتارلى مەديتسينالىق كومەك بەرۋ; قازاق جۇمىسشىلارى قالالىق جانە زەمسك وداعى مەكەمەلەرىنە باعىنۋعا ءتيىس. قازاق جۇمىسشىلارىن باسقاراتىن مەكەمەلەردىڭ قۇقىعى مەن مىندەتتەرى تۋرالى نۇسقاۋلىعى جاريالانۋى كەرەك; جۇمىسشىلارعا كيىم-كەشەك پەن ازىق-ت ۇلىك جەتكىزۋ ءۇشىن قاجەتتى دانادا اقىسىز ۆاگوندار جانە ءار بولىستان ەكى تۇلعاعا رۇقساتناما بەرىلۋگە ءتيىس; قازاق جۇمىسشىلارىنا دالەلدى قاجەت جاعدايدا دەمالىس بەرۋ; جيىن شەشىمىمەن ۇكىمەت الدىندا ءوتىنىش بەرىلدى.اتالعان كەڭەس مۇشەلەرىنىڭ شەشىمى پاتشا وكىمەتى تاراپىنان تولىقتاي قولداۋ تاپپادى. 1917 جىلدىڭ 25 اقپانىندا تورعاي اسكەري گۋبەرناتورى م.ەۆەرسمان م.دۋلات ۇلىنا قاتىستى حابارلاما حاتىندا «ويان, قازاق!» كىتابىنىڭ اۆتورى م. دۋلات ۇلىنىڭ 1911 جىلى شىلدە ايىندا قاماۋعا, 1916 جىلدان جاندارم پوليتسياسى تاراپىنان باقىلاۋعا الىنعاندىعى جانە باقىلاۋ ناتيجەسىندە م. دۋلات ۇلىن زەمسك قالالىق وداقتىڭ بۇراتانالار (ينورودچەسكي) ءبولىمىنىڭ قۇرامىنا الۋعا بولاتىندىعى تۋرالى بايانداعان.
تورعاي وڭىرىندە قويداۋىل بولىسىنىڭ جىگىتتەرى ا.يمانوۆ تۋىن ۇستاپ, سارىتوعاي بولىسىنىڭ 1000 جىگىتى داۋكە باتىردىڭ تۋىن ۇستاپ, ونىڭ بالاسى جانقوجا اتاسىنىڭ تۋىن ۇستاپ ابدىعاپار, اققۇم بولىسىنىڭ جىگىتتەرى كوبەك باتىر اتالارىنىڭ تۋىن ۇستاپ, كوتەرىلىسكە قاتىسقان. ولار 6-7 مىڭداي قول بولىپ, اسكەري تارتىپپەن توپتارعا ءبولىنىپ, شابۋىلداي بىلگەن. كەيكى مەرگەن باستاعان توپ تورعاي قالاسىنىڭ تۇبىندە ءۇيۋلى قازىنالىق ماياعا ءورت قويعان. وسىلايشا, قالانى قورشاپ, شابۋىلعا شىققان.
ال ىرعىز اۋدانىندا ايجارقىن قاناەۆ, مىرزاقۇل مىڭجاساروۆ, سۇتەمگەن يتەمگەنوۆ, اجىكە قاراجانوۆ, ايمامبەت شوبانوۆ, ت.ب. كوتەرىلىستى ۇيىمداستىرۋشىلار قاتارىنان بولدى. ۇستالار ۇسەنعۇل ءبورىۇلدارى, قۇرماناي الدامجاروۆتار كۇنىنە 100-150 نايزا سوعىپ, بۇزىلعان قۇس مىلتىقتاردى جوندەپ وتىرعان.
سارىارقا بولىسىنداعى قازاقتاردىڭ كوتەرىلىسىنە قاتىسى بار دەپ السەن وسپان تۇتقىندالىپ, اقمولا بەكىنىسىنە اكەتكەن, بۇل كوتەرىلىستە ەكى تاراپ تۇتقىندارمەن الماسۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەن. پاۆلودار ۋەزىنىڭ اقكەلىن بولىسىندا مۇسا شورمانوۆ, ونىڭ باۋىرلارى كوتەرىلىستىڭ باسشىلارى بولىپ جىگىتتەرمەن كەتكەندە ولاردىڭ اۋىلدارىندا كازاكتار ويران جاساپ, مال-م ۇلىكتەرىن تالان-تاراجعا سالعان. قارۋلى اسكەردىڭ قاتارى كوپ بولعاندىقتان, شابۋىلداي وتىرىپ, كوبىسى بالقاش كولىنەن اسىپ, قىتايعا وتكەندىگى تۋرالى ارحيۆتە ساقتاۋلى ەستەلىكتەردە جازىلعان.
اقمەشىت ۋەزىندە قوزعالىس بولىپ, 70-تەي ادام سوتقا تارتىلعان.
ءار وبلىستىڭ گەوگرافيالىق ورنالاسۋىنا, ەكونوميكالىق, شارۋاشىلىق دامۋىنا قاراي قازاقتاردى قارا جۇمىسقا تارتۋ جۇمىسى ءارتۇرلى باعىتتا جۇرگىزىلدى.
ارحيۆ قۇجاتتارىندا زاكاسپي وبلىسىنىڭ قۇرامىندا بولعان ماڭعىشلاق ۋەزىنىڭ قارا جۇمىسقا تارتىلعان قازاقتارىنا قاتىستى, ياعني ولاردى قاقاعان قىس ايلارىندا كەمەلەردىڭ ءجۇرىپ-تۇرۋى ءۇشىن قالىڭ مۇزداردى ويۋ, بالىق اۋلاۋ, تۇركىستان ولكەسى قازاقتارىن تەمىرجولداردى قاردان تازارتۋ جۇمىستارىنا پايدالانعانى, جەتىسۋ وبلىسىنا قاراستى جاركەنت, پرجەۆالسك, ۆەرنىي ۋەزدەرىندەگى كوتەرىلىسكە قاتىسۋشىلاردى جازالاۋ تۋرالى قۇجاتتار ساقتالعان.
بۇل تاقىرىپ بويىنشا كوتەرىلىستىڭ وشاقتارى بولعان اقمولا, جەتىسۋ, ورال, سەمەي, تورعاي وبلىستارىنداعى, استراحان گۋبەرنياسىنىڭ ىشكى قازاق ورداسىنداعى, زاكاسپي وبلىسىنىڭ ماڭعىشلاق ۋەزىندەگى اسكەري ءتارتىپ جۇيەسىندەگى حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنىڭ تومەندەۋىن, شەكارالاس مەملەكەتتەرگە قونىس اۋدارۋىن, ەكونوميكانىڭ, ءوندىرىستىڭ, مال مەن ەگىن شارۋاشىلىقتارىنىڭ كۇيرەۋىن, جازالاۋشى جاساقتارىنىڭ جاۋىزدىق ارەكەتتەرىن, جەرگىلىكتى حالىقتاردى ىعىستىرىپ, جەرلەرىن كەلىمسەكتەرگە بەرگەنىن سيپاتتايتىن اقپاراتتاردى انىقتاۋعا بولادى.
پاتشالىق وكىمەت تاراپىنان جۇمىسشىلاردى مەديتسينالىق كومەكپەن, تاماقپەن, كيىممەن قامتاماسىز ەتۋ جاعى قاراستىرىلعانىمەن, ازاماتتاردى سەبەپسىز ۇزاق ۋاقىت قابىلداۋ ورىندارىندا قاماق دارەجەسىندە ۇستاپ وتىرۋ, جاسىنا قاراماي جۇمىسقا الۋ, كوتەرىلىسشىلەردىڭ مال-مۇلكىن تالان-تاراجعا سالىپ, ورىس شارۋالارىنا ءبولىپ بەرۋ, اۋرۋ مەن اۋىر جۇمىس سالدارىنان ءولىمنىڭ كوبەيۋى سياقتى زاڭسىز ارەكەتتەرگە جول بەردى.
قۇجاتتار قاتارىنان بيلىك تاراپىنان قارا جۇمىسقا قابىلداۋ كەزىندە قازاقتارعا تولەماقى تولەنەتىندىگى تۋرالى ۋادە بەرىلگەنىمەن, قارا جۇمىستان ەلدەرىنە ورالعان قازاقتارعا تولەماقىلارى تولەنبەگەن سوڭ, الدانعان قازاقتار قازان توڭكەرىسىنەن كەيىن دە بيلىك وكىلدەرىنە شاعىم تۇسىرگەنى تۋرالى دەرەكتەر ورىن العان.
جەتىسۋ وبلىسىندا باستاپقىدا البان كوتەرىلىسى ورىن الدى, جاركەنت, نارىنقول, كەگەن, جالاڭاش, سارىجاز, قاقپاق, اقبەيىت, شالكودە ەلدى مەكەندەرىنىڭ قازاقتارى قارقارادا بىرىگىپ, ەشبىر ادام بەرمەيمىز دەپ كەلىسىپ, اسكەر قۇرعان. ولاردىڭ باسشىلارى ۇزاق باتىر, ايتباي داركەنباي ۇلى, تۇرلىقوجا جانسەركە ۇلى, سەرىكباي قاناي ۇلى, ت.ب بولعان. ولاردى قارۋلانعان پاتشا اسكەرى قاراقولدان كەلىپ, قىتاي شەكاراسىنا دەيىن قۋىپ, ۇستالعاندارىن ءولتىرىپ وتىرعان, 500 قازاق-قىرعىزدى قولعا تۇسىرگەن. ال مالدارىن قالماقتار جانە وزگە ۇلت وكىلدەرى تالاۋعا سالعان, ارحيۆ قۇجاتتارىندا سول وڭىرلەردە قاراۋسىز قالعان مالداردىڭ كوپ ەكەندىگى تۋرالى مالىمەتتەر كەزدەسەدى. قاشىپ ۇلگەرگەن قازاقتار قىتاي اسىپ كەتكەن, بىراق ول جاقتا دا قاتتى قىسىمشىلىق كورىپ, قىرعىنعا ۇشىراعان.
بۇل كوتەرىلىس تۋرالى 1927 جىلى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى وراز جاندوسوۆ حالىق اراسىنا بارىپ, مالىمەتتەر جيناعان. الماتى ماڭىنداعى شىمبۇلاقتا, بەكبولات اشەكەەۆتىڭ اۋىلىنا قازاقتار جينالىپ, پاتشا وكىمەتىنە ادامدار بەرمەيتىنىن, باسقا قازاقتارمەن بىرىگىپ, قارسى تۇراتىنىن ايتىپ, ءبىراۋىزدان شەشىم قابىلدايدى. الماتى زاۋىت-فابريكالارىندا جۇمىس ىستەيتىن قازاقتار كوتەرىلىسشىلەر قاتارىنا قوسىلعان. ولاردى باسۋ ءۇشىن قاسكەلەڭگە كازاك ا. مالىشەۆ باسقارعان قارۋلانعان 350 اسكەر جىبەرىلىپ, بىردەن وق اتىپ, كوتەرىلىسشىلەردىڭ 15 ادامىن قىرىپ سالادى, تۋ ۇستاعان ءابىش بەكباتىروۆتىڭ اتى جارالانادى. ءبىر اپتادان سوڭ وشاقتىعا تاعى دا قارۋلانعان 500 پاتشا اسكەرىن جىبەرىپ, كوتەرىلىستى ۇيىمداستىرۋشى رەتىندە بەكبولات اشەكەەۆتى 18 ادامىمەن ۇستايدى. مۇنى ەستىگەن جايىلمىش بولىستىعىنىڭ قازاقتارى جينالىپ, گۋبەرناتور فولباۋمعا كەلەدى, ولارعا ب.اشەكەەۆتىڭ اتىلاتىندىعى جونىندە حابار بەرەدى. ب.اشەكەەۆتەن «نە ءۇشىن كوتەرىلىستى ۇيىمداستىردىڭ؟» دەپ سۇراعاندا, مۇنىڭ تەك جارلىققا عانا بايلانىستى ەمەستىگى, سونداي-اق پاتشا وكىمەتىنىڭ وتارلىق ساياساتى نەگىزىندە قازاقتار شۇرايلى جەرلەرىنەن ايىرىلعانى, قازاقتاردىڭ تاۋلى جەرلەرگە ىعىستىرىلعاندىعى, سالىقتى كوپ مولشەردە تولەيتىندىكتەرى تۋرالى جاۋاپ بەرگەن. ءسويتىپ, 1916 جىلدىڭ 1 قىركۇيەگىندە ب. اشەكەەۆتى جازالاۋ جونىندە بۇيرىق شىعادى, 5 قىركۇيەكتە 73 جاستاعى ب.اشەكەەۆتى دارعا اسادى.
وسىلايشا, ەلىنىڭ نامىسىن قورعاعان ەرجۇرەك باتىرلار جازالانىپ, عاسىرلار بويى اسكەري تارتىپكە بويۇسىنعان حالىقتىڭ رۋحى سىندى. ال ب.اشەكەەۆتىڭ بالاسى ءابدىلدانى 20 جىلعا سوتتايدى, تۇرمەدە وتىرادى, كەيىن 1917 جىلدىڭ 23 مامىرىندا بوساپ شىعادى.
1917 جىلدىڭ 22 اقپانىنداعى تۇركىستان ولكەسىنىڭ گەنەرال-گۋبەرناتورى ا.ن.كۋروپاتكيننىڭ رەسەي يمپەراتورى II نيكولاي ولكەدەگى 1916 جىلعى كوتەرىلىستىڭ سالدارى مەن بارىسى, ونى باسىپ-شانشۋعا قاتىستى جۇرگىزىلگەن اكىمشىلىك شارالارى جونىندەگى راپورتىنان كەلتىرىلگەن مالىمەتتە قازاقتاردىڭ تاۋلى جەرلەردە وق-ءدارى, سۋىق قارۋ-جاراق دايىندايتىن شەبەرحانالارىن سالىپ, جازالاۋشى جاساقتاردىڭ كەلە قالعان جاعدايىندا دابىل قاعاتىنى, سونىمەن قاتار تەمىرجولدار مەن وندىرىستەردە جۇمىس ىستەۋگە 10 000 «جابايىنىڭ (تۋزەمتسى)» جىبەرىلگەندىگى تۋرالى اقپارات بەرىلدى. بۇل دەرەكتەر قازاقتاردىڭ ءوندىرىستى دە يگەرىپ, اسكەري دەڭگەيدە دە قولباسشى بولا الاتىنىنا كوز جەتكىزەدى.
ارحيۆ قۇجاتتارىندا قارا جۇمىسقا كەتكەندەردىڭ تولىقتاي ءتىزىمى جوق, بىراق كەيبىر وبلىستىق باسقارما قۇجاتتارىندا ۇزىك-ۇزىك بەرىلگەن مالىمەتتەر كەزدەسەدى. مىسالى, مىنا مالىمەت جارىققا شىققان باسىلىمدا بەرىلگەن, قارا جۇمىسقا كەتكەن 250-گە جۋىق قازاق ۆيتەبسك, دۆينسك, ياكوبشتادسك اۋداندارىنا جىبەرىلىپ, جول سالۋ جۇمىستارىنا جەگىلگەن.
اتالعان كوتەرىلىس رەسەيدەگى بۋرجۋازيالىق-دەموكراتيالىق اقپان رەۆوليۋتسياسىنا ۇلاسۋ العى شارتىنىڭ ءبىرى بولعانى انىق. الەمدىك دەڭگەيدە قازاقستانداعى 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسى ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس زاردابىنىڭ تاريحى رەتىندە تانىلعان.
2014 جىلى تۇركيا ەلىندە الەمنىڭ بىرنەشە مەملەكەتىنىڭ قاتىسۋىمەن ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ سالدارى مەن زارداپتارىن تالداۋعا ارنالعان حالىقارالىق دەڭگەيدە اۋقىمدى ءىس-شارا وتكىزىلدى. اتالعان ءىس-شاراعا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ورتالىق مەملەكەتتىك ءارحيۆى بۇل سوعىسقا, ونىڭ زاردابىنا ورتا ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ ىشىندە العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ قارسىلىق بىلدىرگەن قازاق حالقى بولعاندىعىن دالەلدى تۇردە جاريالاۋدى ماقسات تۇتىپ, ۇيىمداستىرىلعان كورمەگە ارحيۆتىك قۇجاتتاردان كوشىرمەلەر جولداعان بولاتىن.
وتكەن عاسىردىڭ باسىنداعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىس اتا-بابامىزدىڭ اڭساعان ازاتتىق جولىندا ەلىن, جەرىن قورعاپ, پاتشالىق وتارلىق بيلىككە قارسى ءبىر ادامداي جۇمىلىپ, ىنتىماقتى تۋ ەتكەن كۇرەسى بولدى.
ءمارزيا جىلىسباەۆا,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى
«ورتالىق مەملەكەتتىك ارحيۆ»
رمم ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى