ءار ادامنىڭ كەۋدەسىندە «بوزتورعاي» بار

اي­تەۋىر, ىلكى ساتكە دە تىنىم تاپپايدى. قوزعالۋدان شارشامايدى. ولاردىڭ ۇنىندە اۋەن تۇنىپ تۇرعان سياقتى. ءتۇرلى داۋىس قۇلاققا مايداي جاعادى.

ىلگەرىدە كۇن نۇرى سەبەزگىلەپ تۇرعان كوكتەم مەزگىلىندە كوك جۇزىندە قارلىعاشتار بەزەك قاعىپ ۇشاتىن. اۋىلداعى ۇيى­مىزگە ەركىن كىرىپ, ۇيا سالۋشى ەدى. قازىر ولاي ەمەس قوي. قۇيرىعى ايىر قۇس ادامداردان الشاق­تاپ بارا جاتقانداي كورىنەدى. ادامداردان جەرىندى مە؟ «نەگە؟» دەگەن جالقى سوز­دەن تۇراتىن ساۋال تۋىندايدى. بىراق نەگە ەكە­نىن كىم ءبىلسىن؟ ءتىپتى كەي­دە سول ءبىر اياۋلى قۇسى­مىز قارلى­عاشتى تاپپاي قالامىز. قوس قاناتتى سۇلۋ قۇس ەكى اياقتى دو­سىنان قايمىعا ما؟ ەسەسىنە بوز­تورعايدىڭ ءانىن ەستيمىز. دالانى دۋمانعا بولە­گەن ونىڭ شىرىلى قۇلاققا تالىپ جەتەدى. قايدا ەكەن دەپ الىسقا كوز تاس­تايمىز...

تۇتاستاي مۇز قۇرسانعان ان­تاركتيدادان باسقا قۇرلىقتىڭ بارلىعىن مەكەن ەتكەن سول بوز­تورعاي تىنىشتىقتى سۇيەدى ەكەن. سودان دا بولسا كەرەك, قا­سىنا جولاي كەتسەڭ, قوس قانا­تىن سەرمەپ ۇشا جونەلەدى. ما­ڭا­يىنا جاقىنداتقىسى كەل­مەي­تىن سەكىلدى. بويىن الدەبىر قور­قىنىش سەزىمى بيلەي مە؟ الدە ادامداردان الشاق جۇرگەندى ۇناتا ما؟ بۇل دا ءبىز ءۇشىن شەشۋى جوق جۇمباق سياقتى.

قازاقتا بوزتورعايعا ارنال­عان ءان از ەمەس. قوردايدىڭ بوز جۋسان ءيسى اڭقىعان بوز دالاسىن­دا تۋعان كەنەن ازىرباەۆتىڭ «بوز­تورعايىنىڭ» ءجونى ءبىر بو­لەك. عاجاپ شىعارمانى تىڭ­­دا­عاندا قازاق بولعانىڭا قۋا­­ناسىڭ. قازاققا عانا ءتان يىرىم­­دەر جانىڭدى جادىراتادى. ونى ناقىشىنا كەلتىرىپ شىر­قاعان سايات مەدەۋوۆتى تىڭ­دارماندارى «قاراتورعاي» اتاپ كەتكەنى دە جادىمىزدا. كە­مە­لىنە كەلگەن شاقتا كەنەن ان­دەرىن ورىنداعان ساياتتىڭ داۋى­سىنان قازاقىلىقتىڭ ءيسى دە اڭ­قىپ تۇرادى عوي, شىركىن. جا­لىقپايسىڭ. قايتالاپ تىڭداي بەرگىڭ كەلەدى. قۇلاققا جاعىم­دى ۇننەن كوڭىلىڭ تولقيدى, شا­بىتىڭ دا شالقيدى.

اۋەلدە التىنبەك قوراز­باەۆ ساحناعا الىپ شىققان مەي­­رامبەك بەسپاەۆ تا «بوزتور­عاي» انىمەن كۇللى قازاقتىڭ ىقى­لاسىنا بولەندى. ادام ويىن ونعا بولەتىن ءاننىڭ ءماتىنى دە, ءانشىنىڭ ورىنداۋشىلىق شەبەرلىگى دە كوپشىلىكتىڭ كو­ڭىلىنە قوندى. ءبىر انىعى, مەي­رامبەك بەسپاەۆتى ونەر­سۇيەر جۇرت «بوزتورعاي» انىنەن ءبو­لىپ-جارىپ قاراي المايدى. عالامات تۋىندى بۇ­گىندە جۇرت سۇيىسپەنشىلىگىنە بو­لەنگەن ءان­شى­نىڭ بويتۇمارى بولىپ قالا بەرەتىنى ءسوزسىز.

قالاي دەسەك تە, قازاق ساحناسىندا شىرقالىپ جۇرگەن «بوزتورعاي» اندەرىنە ورتاق ءبىر ۇقساستىقتىڭ بار ەكەنى اقيقات. يىرىمدەر تەرەڭگە تارتا تۇسەدى. بارلىق ءماتىننىڭ ءون بويىنان كوزگە كورىنبەگەنىمەن, كوڭىلدى ءتۇرلى ارناعا بۇرا تۇسەتىن ورتاق مۇڭ, سارقىلماس ساعىنىش, ءتىپتى كەيدە وكىنىش تە كورىنىس بەرىپ جاتادى. سونىسىمەن جانىڭدى باۋرايدى, ساعىمعا اينالعان جىلدارعا كوز جۇگىرتەسىڭ...

بەلگىلى كومپوزيتور ەسكەن­دىر حاسانعاليەۆتىڭ شىعار­ماشىلىعى تۋرالى اڭگىمە قوز­عالا قالسا, ايگىلى «اتامە­­كەن» ءانىن اتتاپ وتە الماسىمىز انىق. كۇللى قازاقتىڭ جۇرەگىن ۇستاپ تۇرىپ ايتاتىن سۇيىكتى شىعارماسى قاي كەزدە دە جادىمىزدان وشپەك ەمەس. ايتسە دە, ەسكەندىردىڭ «بوزتورعايى» دا جۇرەك پەرنەسىن ءدوپ باسادى.

ءسوزىن باكىر تاجىباەۆ جاز­عان «بوزتورعاي» ءانىن تىڭ­دا­عاندا جانىڭدى قويارعا جەر تاپ­پايسىڭ. ءبىر تىلسىم سەزىم جۇرە­گىڭدى ورتەي تۇسەتىن سىڭاي­لى. جابىرقايسىڭ.

«تىرشىلىكتە اينىماسقا تاعدىر قوسقان,

قۇس ەدىڭ عوي, كەڭ دالاعا باۋىر باسقان.

ايازداردان توڭبايسىڭ با, بوزتورعايىم,

جىلى ۇياڭا قونبايسىڭ با, بوزتورعايىم»,

دەپ باستالاتىن العاشقى شۋ­ماق­تىڭ ءوزى سانانى سان ساققا جۇ­گىرتەتىنى ءسوزسىز. بۇتاققا قون­عان بوزتورعايدىڭ ءدىرىلى كوز الدى­ڭا ەلەستەيدى. قۇس جولىنا كوز تىك­كەن قانشاما ادامنىڭ كوڭىلى سۋىپ, بوز دالادا جانى جابىرقاپ ءجۇر ەكەن دەپ لاجسىز وي تۇبىنە سۇڭگيسىڭ. ءماتىن ارقىلى ادام مەن قۇس اراسىنداعى بايلانىس­تى ىزدەيسىڭ. ساعىنىشتىڭ ءيسى بۇرقىراپ تۇرعان يىرىمدەردەن وسكەن ولكەگە دەگەن قۇرمەتتىڭ تابىن سەزەسىڭ.

«دالانى مەن دە,

سۇيەمىن سەندەي,

باۋىرمال قۇسىم!

نازىڭنان اسەم,

سازىڭنان اسەم,

جاڭىلماس, قۇسىم!

تاۋقىمەت تارتىپ,

تورىقپا, جانىم,

قورىقپا, جانىم,

قۇشاعىمدى اشىپ,

كەۋدەمە باسىپ,

بەرەيىن جالىن»,

دەپ كەلەتىن شۋماقتار دا جۇ­رەك­كە جىلىلىق سىيلايتىنى انىق.

بوز دالانىڭ قىراتى مەن ويپاڭى دا, قاراساڭ كوز تالاتىن مۇزارت شىڭى دا, گۇرىلدەپ اققان وزەنى دە, توبەسىنەن ءتونىپ ۇشقان قۇستار سىزعىلاپ سۋرەت سالعان ايدىنى دا ءبىز ءۇشىن قاي كەزدە دە قىمبات. بوزتورعاي ءۇشىن دە سولاي. ول دا ۇيرەنگەن جەرىنەن الىستاعىسى كەلمەيدى. ول دا بايتاق اتىراپتى ءسىز بەن ءبىز سەكىلدى سۇيەدى. ول بىزدەن الىس­تاعاندا ءبىزدىڭ بويىمىزدى شار­پىعان ساعىنىش الاۋىن قا­ناتىنا قوندىرىپ اكەتىپ بارا جاتقانداي بولادى. بالكىم, سولاي شىعار, كىم ءبىلسىن...

ەسكەندىردىڭ «بوزتورعا­يىن» ورىنداعان ءانشى از ەمەس. بىراق بىزگە تاعى دا سول سايات مەدەۋوۆتىڭ داۋىسى جاعىم­دى­راق كورىنەدى. ساياتتىڭ ورىنداۋىندا تىڭداعان سايىن ءبىزدىڭ دە ىشىمىزدە ءبىر بوزتورعاي ءان سالىپ ۇشىپ بارا جاتقانداي بولادى...