سەنات سپيكەرى ماۋلەن اشىمباەۆتىڭ توراعالىعىمەن پالاتا وتىرىسى ءوتىپ, سەناتورلار كۇن تارتىبىنە شىعارىلعان زاڭداردى قارادى جانە دەپۋتاتتىق ساۋالدارىن جولدادى. ماقۇلدانعان قۇجاتتاردىڭ قاتارىندا «بالا قۇقىقتارى تۋرالى كونۆەنتسياعا حابارلار راسىمىنە قاتىستى فاكۋلتاتيۆتىك حاتتامانى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ بار.
رەسەي ەلىمىزگە مۇناي جەتكىزەدى
وتىرىستا قارالىپ, ماقۇلدانعان «بالا قۇقىقتارى تۋرالى كونۆەنتسياعا حابارلار راسىمىنە قاتىستى فاكۋلتاتيۆتىك حاتتامانى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ بالا قۇقىقتارىن قورعاۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋدى كوزدەيدى. قۇجاتتا بالا قۇقىقتارى تۋرالى كونۆەنتسيادا بەكىتىلگەن قۇقىقتار بۇزىلعان جاعدايدا بالالاردىڭ نەمەسە ولاردىڭ اتا-انالارىنىڭ جەكە شاعىمدارىن قاراۋ تەتىگى بەلگىلەنەدى.
«ەلىمىزدە وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جانە ولاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءاردايىم باستى نازاردا. سوندىقتان ەلىمىز بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ بۇل سالاداعى باستامالارىن تولىعىمەن قولدايدى. ماقۇلدانعان زاڭ ازاماتتارىمىزعا بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ بالا قۇقىقتارى جونىندەگى كوميتەتىنە بالا قۇقىقتارىنىڭ بۇزىلۋى تۋرالى شاعىمدانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. الداعى ۋاقىتتا بۇل قۇجات ەلىمىزدە بالالاردىڭ مۇددەلەرىن قورعاۋ تەتىكتەرىن جەتىلدىرۋ ءۇشىن قوسىمشا قۇقىقتىق نەگىز قالىپتاستىرادى دەپ سەنەمىز», دەدى م.اشىمباەۆ.
سونىمەن قاتار سەناتورلار «2010 جىلعى 9 جەلتوقسانداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ ۇكىمەتى اراسىنداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنا مۇناي جانە مۇناي ونىمدەرىن جەتكىزۋ سالاسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە وزگەرىس ەنگىزۋ تۋرالى حاتتامانى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭدى قاراپ, ماقۇلدادى. حاتتاما رەسەي فەدەراتسياسىمەن مۇناي جانە مۇناي ونىمدەرىن جەتكىزۋ كەزىندە تۋىندايتىن جەكەلەگەن ماسەلەلەردى رەتتەۋگە باعىتتالعان. ماقۇلدانعان زاڭ ەكى ەل اراسىندا بۇل سالاداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى دامىتۋعا وڭ سەپتىگىن تيگىزبەك.
بالالاردىڭ توپپەن ۋلانۋ جاعدايلارى كوبەيگەن
پالاتا وتىرىسىندا سەناتورلار وزدەرىنىڭ دەپۋتاتتىق ساۋالدارىن دا جولدادى. اقمارال ءالنازاروۆا مەكتەپتە وقۋشىلاردى تاماقتاندىرۋ ماسەلەسىنە نازار اۋداردى. ونىڭ ايتۋىنشا, مەكتەپ اسحانالارىنىڭ ءمازىرى قازىرگى عىلىمي ۇسىنىستارعا سايكەس كەلمەيدى. تاماق پىسىرۋگە تىم قۇنارلى ماي پايدالانادى, قانت پەن تۇزدىڭ مولشەرى 2 ەسە جانە ودان كوپ بولىپ كەتكەن.
سەناتوردىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدەگى بالالاردىڭ 58%-ىنا انەميا تارالعان, ا دارۋمەنىنىڭ تاپشىلىعى 23%-دى قۇرايدى. بالالارداعى جۇقپالى ەمەس سوزىلمالى اۋرۋدىڭ كوبەيۋى الاڭداۋشىلىق تۋعىزادى, بۇل ەرەسەك جاستا مەزگىلسىز ءولىم مەن مۇگەدەكتىك قاۋپىن تۋعىزادى.
ء«بىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىندە تاماقتانۋعا بايلانىستى توپتىق سىرقاتتانۋ تىركەلگەن جاعدايلار كوبەيىپ كەتتى. 2020 جىلدان بەرى مەكتەپ جاسىنداعى 425-كە جۋىق بالا تاماقتان توپپەن ۋلانۋ سالدارىنان زارداپ شەكتى. نەگىزگى سەبەپتەر اسحانا قىزمەتكەرلەرى اراسىندا ىشەك ينفەكتسياسىنىڭ بولعانى, مەديتسينالىق تەكسەرۋدەن ءوتۋ تۋرالى قۇجاتتاردى قولدان جاساۋ, وبەكتىنىڭ سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق قورىتىندىسىنىڭ بولماۋى, ازىق-ت ۇلىكتى ساقتاۋ جانە وتكىزۋ شارتتارىنىڭ بۇزىلۋ جاعدايى بولىپ وتىر. بۇگىندە ەلىمىزدە 7 381 مەكتەپ جۇمىس ىستەيدى. كۇن سايىن ءبىر جارىم ميلليوننان استام بالا تاماقتانادى جانە ولاردىڭ سانى كوبەيىپ كەلەدى. سوندىقتان بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن دەنساۋلىعىن قامتاماسىز ەتۋ شارالارىن كۇشەيتۋ كەرەك», دەدى ا.ءالنازاروۆا.
دەپۋتات سونىمەن قاتار مەكتەپتەردىڭ 20 پايىزىندا عانا بىرىڭعاي تاماقتاندىرۋدى ۇيىمداستىرۋدىڭ قولدانىستاعى ستاندارتتارى جۇزەگە اسقانىن اتاپ ءوتتى. بۇل كەزەڭدە ءارتۇرلى جاستاعى وقۋشىلاردى تاماقتاندىرۋعا ارنالعان ءمازىردى قالىپتاستىرۋدا بىركەلكى ءادىسناما جوق.
«اسحانا سالاسىنداعى قىزمەتكەرلەرىنىڭ بىلىكتىلىگى ماسەلەسى ەرەكشە نازار اۋدارۋدى تالاپ ەتەدى. ءاربىر ءۇشىنشى مەكتەپ اسحاناسىندا كاسىبي ءبىلىمى جوق اسپازدار جۇمىس ىستەيدى, 21,8 پايىزىندا ارنايى بىلىكتىلىگى جوق. ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىندا تازا اۋىز سۋعا قول جەتكىزۋ ءالى دە پروبلەما بولىپ قالىپ وتىر. مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ 68%-ى ۇيدەن سۋ اكەلەدى, شامامەن 30%-ى مەكتەپتەن سۋ ساتىپ الادى. مەكتەپ قابىرعاسىندا اۋىز سۋعا قول جەتكىزۋ بالالاردىڭ قانتتى سۋسىنداردى ءىشۋىن ازايتادى. سونداي-اق مەكتەپتەگى تاماقتانۋ قۇنى تۋرالى ءبىراۋىز ءسوز ايتايىن. مەكتەپتەگى تاماقتانۋ قۇنىن ەسەپتەۋ بارىسىندا شيكىزاتتىق ەمەس شىعىندار ەسەپكە الىنبايدى, ءونىمدى ساتىپ الۋعا تىكەلەي شىعىندار عانا ەسكەرىلەدى. بۇل تولىققاندى جانە تەڭدەستىرىلگەن ءمازىردى قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرمەيدى», دەدى دەپۋتات.
ايماقتاردىڭ ەكوجۇيەسىنە زيان كەلىپ جاتىر
سەناتور دارحان قىدىرالى گەولوگيالىق بارلاۋشىلاردىڭ نەمقۇرايدى قارىم-قاتىناسىن جانە پايدالى قازبالاردى ىزدەۋ مەن ءوندىرۋ سالاسىندا «قارا قازۋشىلاردىڭ» كوبەيۋىن سىنعا الدى. ولاردىڭ حيميالىق رەاگەنتتەردى باقىلاۋسىز پايدالانۋى سالدارىنان وزەندەر مەن جاعالاۋ ايماقتارىنىڭ ەكوجۇيەلەرىنە زيان كەلىپ جاتىر.
دەپۋتات تۇركىستان وبلىسىنىڭ اباي اۋىلىنىڭ 127 تۇرعىنى قول قويعان ءوتىنىش پروبلەمانى كوتەرۋگە سەبەپ بولعانىن اتاپ ءوتتى. ازاماتتاردىڭ وتىنىشىندە 2019-2023 جىلدار ارالىعىندا كوكبۇلاق كەنتىندەگى قايىرشاقتى وزەنىندە كومپانيالاردىڭ ءبىرى التىن ءوندىرۋ ءۇشىن گەولوگيالىق بارلاۋمەن اينالىسقانى جازىلعان. ولاردىڭ جۇمىسىنان كەيىن وزەن قازىر ەكولوگيالىق اپات جاعدايىنا ۇشىراعان. سەناتوردىڭ اقپاراتى بويىنشا ءدال وسى كومپانيا قازىر ۇلكەن جانە كىشى كوكبۇلاق وزەندەرىندە گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە نيەتتەنىپ وتىرعان كورىنەدى. ايماق تۇرعىندارى وسىدان كەيىن دابىل قاعىپ, ەكولوگيالىق اپاتقا قاتىستى جاعداي قايتالانادى دەپ قاۋىپتەنىپ وتىر.
«شىعىس قازاقستان, اقمولا, الماتى, جەتىسۋ, جامبىل وبلىستارىندا وسىنداي جاعدايلاردىڭ بولعانىن باسپاسوزدەن جاقسى بىلەمىز. ماسەلەن, شىعىس قازاقستان وبلىسىندا التىن ىزدەۋشىلەر ق ۇلىنجون وزەنىنىڭ ارناسىن وزگەرتكەن. «قارا قازۋشىلار» قاتارى كوبەيىپ كەلەدى. ليتسەنزيالارىندا كورسەتىلگەن شەكتەۋلەردەن اسىپ كەتكەن نەمەسە ءتىپتى ارنايى رۇقساتى, بىلىكتى مامانى جوق وڭاي ولجا ىزدەۋشىلەر ەكولوگيالىق تالاپتاردى ەسكەرمەيدى. قازبا بايلىقتارىن بارلاۋدا جاڭا تەحنولوگيالار قولدانىلمايدى. ەسەسىنە زاڭسىز جەر قويناۋىن وندىرۋشىلەر جابايى جولمەن تاۋ-تاستى تالقانداپ, بۋلدوزەر, گرەيدەرلەرمەن وزەندەردىڭ استان-كەستەنىن شىعارادى. حالىق سۋ ءىشىپ وتىرعان وزەندەرگە ءتۇرلى حيميالىق رەاگەنتتەر قولدانادى», دەدى سەناتور.
دارحان قىدىرالى ۇكىمەت پەن باس پروكۋراتۋرا باسشىلارىن جولداۋدا كورسەتىلگەن گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىسىن جۇرگىزۋ جونىندەگى تاپسىرمانىڭ ساپالى ورىندالۋىنا باقىلاۋدى كۇشەيتۋگە شاقىردى. جەر سەرىگى ارقىلى مونيتورينگ جۇرگىزۋ, مينەرالدىق رەسۋرستاردىڭ تسيفرلىق كارتاسىن دايىنداۋ سياقتى جاڭا تەحنولوگيالاردى پايدالانۋدى, سالا ماماندارىن ساپالى دايارلاۋ مەن جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلاردىڭ قىزمەتىنە باقىلاۋدى كۇشەيتۋدى جانە زاڭدى بۇزعانداردى جازالاۋدى ۇسىندى.
اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك اقساپ تۇر
سەناتور بيبىگۇل جەكسەنباي اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ ءۇشىن شەكارا ماڭىنداعى وڭىرلەردە حابار تاراتاتىن وتاندىق تەلەارنالاردىڭ ءتىزىمىن كەڭەيتۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى.
دەپۋتات تسيفرلىق حابار تاراتۋ تەلەديدارىن ەنگىزۋ ماسەلەلەرىنە نازار اۋداردى. ەلىمىزدە تىركەلگەن 83 تەلەراديوكومپانيانىڭ 21-ءى رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە حابار تاراتادى. ونىڭ تەك 15-ءى مۋلتيپلەكسكە تەگىن ەنىپ, حابار تاراتادى. ال قازاق كورەرمەندەرىنە ۇسىنىلعان شەتەلدىك تەلەارنالار سانى 300-گە جۋىقتادى. جوسپار بويىنشا 2015 جىلى بۇكىل ەلىمىز اۋماعى «تسيفرمەن» قامتىلۋى كەرەك ەدى, بىراق جوبا 10 جىلعا ۇزارتىلدى. سەناتوردىڭ ايتۋىنشا, تسيفرلىق تەحنولوگيالاردىڭ ارقاسىندا وبلىس ورتالىقتارىندا 30-عا دەيىن, شالعايداعى ەلدى مەكەندەردە 15 ارناعا دەيىن حابار تاراتۋعا بولادى.
«الايدا ازىرگە مەملەكەتتىك ارنالاردان باسقالارى ءۇشىن مۋلتيپلەكستە حابار تاراتۋ ارمان بولىپ وتىر. وڭىرلىك, اسىرەسە شەكارالىق اۋماقتاعى جەكەمەنشىك تەلەارنالار ودان ورىن الا المايدى. سەبەبى باعاسى ۋداي قىمبات. ياعني جەكەمەنشىك ارنالاردىڭ دامۋىنا ءوزىمىز كەدەرگى جاساپ وتىرمىز», دەدى سەناتور.
دەپۋتاتتىڭ پىكىرىنشە, وسى ارادا اۋقىمدى ماسەلە تۋىندايدى. بۇل – اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى. شەكارالاس ەلدى مەكەندەردە شەتەلدىك اقپارات كوزى ۇيرەنشىكتى بولعان. مەملەكەتتىك تەلەارنالاردى كورمەيتىن كورەرمەندەر قازاقستانمەن شەكارالاس مەملەكەتتەردىڭ تەلەارنالارىن كۇندىز-ءتۇنى كورىپ, جات ەلدىڭ يدەولوگياسىن ساناسىنا ءسىڭىرىپ جاتىر. سەناتور كورشى ەلدەردىڭ يدەولوگياسى «سۇر» تاباقشالار ارقىلى جاس ۇرپاقتىڭ ساناسىنا ەركىن اسەر ەتەتىنىن اتاپ ءوتتى.
«اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىنە دۇرىستاپ نازار اۋداراتىن كەز كەلدى. قازىر تسيفرلىق ەفيرلىك تەلەديدار قازاقستان حالقىنىڭ 92,66 پايىزىنا قولجەتىمدى ەكەن. الايدا ەلىمىز تسيفرلىق حابار تاراتۋعا كوشكەنىمەن, وڭىرلەردەگى جەكەمەنشىك تەلەارنالار بۇرىنعى بەيشارا كۇيىندە قالىپ وتىر. اقپارات تاراتاتىن تەلەارنا دامىماسا, يدەولوگيا دا بولمايدى. يدەولوگيا دەگەنىمىز تەك استانا, الماتىدا عانا ەمەس, كۇللى وڭىرلەردە جۇرگىزىلۋگە ءتيىس», دەپ اتاپ ءوتتى سەناتور.
بيبىگۇل جەكسەنباي جەكە ارنالارعا مۋلتيپلەكستىڭ باعاسىن تومەندەتۋدى جانە شەكارا ماڭىنداعى ەلدى مەكەندەردەگى وتاندىق تەلەارنالاردىڭ ءتىزىمىن كەڭەيتۋدى ۇسىندى.