ءتىلدىڭ قۇدىرەتى مەن قاسيەتى

استاپىراللا, اسىلىققا ۇرىنىپ, شاتاسىپپىن-اۋ! اكەلەرىمىز, اتالارىمىز وقىعان ەكەن!.. توقىعان دا ەكەن! كوپ كورگەن دە ەكەن! اۋىلعا ايىنا ءبىر-ەكى مارتە ات باسىن تىرەپ, جۇرتتى جيناپ, بارشاسى ۇيىپ تىڭدايتىن قاسيەتتى قيسسالار مەن جىرلاردى, بابالار وسيەتتەگەن ادالدىقتى, باتىلدىقتى, جاقسىلىقتى, يگىلىكتى ماداقتايتىن داستانداردى تاڭ اتقانشا جۇرت ساناسىنا قۇياتىن جىراۋلار كەلەتىن. بارلىعى شارۋاسىن ءبىتىرىپ, كەشكى اسىن ءىشىپ بولعان سوڭ, اۋىل اقساقالىنىڭ كەڭ ءۇيلى وتباسىندا باس قوسادى. توردە ۇلكەندەر, تومەندە جاستار, قاتىن-قالاش ورتادا, بالالار باسى اكەلەرىنىڭ تىزەسىندە. اندا-ساندا جىلى قارا شايدى ۇرتتاپ, قۇلاققا جاعىمدى ءتۇرلى ماقاممەن سالعان جىراۋدىڭ ەكپىندى ءۇنى جۇرتتىڭ كوڭىلىن وزىنە ەرىكسىز اۋداراتىن, كارى-جاسى بار قىبىر ەتپەي تىڭداۋشى ەدى, ساناعا سولاي قالانىپ, ءسىڭىپ قالاتىن ماعىنالى, سالماقتى, ۋىتتى سوزدەر.

كەلمەسكە كەتكەن كەڭەس داۋىرىندە ورىس ءتىلىنىڭ ءمانى بيىك ەدى. سول ءتىلدى جەتىك بىلگەن ازاماتقا ءاردايىم جول اشىق. جۇرت مۇنى بيىك ابىروي سانايتىن. سول ۇلت وكىلدەرىنىڭ ءوزىن سوزدەن جاڭىلدىراتىن جۇيرىك باۋىرلارىمىزدى قوعام بيىك باعالاۋشى ەدى. ءتىلدى ورتاشا بىلەتىندەردى تومەن ساناپ ءاجۋالايتىن. سويتسەك, كىم بىلگەن, بۇل «جىعىلعان سۇرىنگەنگە كۇلەدىنىڭ» كەرى ەكەن-اۋ. ويتكەنى وزگە تىلدە توگىلىپ تۇرعانداردىڭ بارلىعى انا تىلىندە جورعالامايتىن. نە دەگەن بىلمەستىك, ءوزىنىڭ تۋعان تىلىنە باس ءيىپ, مويىنداماعاندىق. سولاردىڭ ىشىندە مەن دە بار ەدىم. وسى ەسىمە تۇسسە, قانشاما ۋاقىت وتكەنمەن, قازىر وزىمنەن ءوزىم قاراپ وتىرىپ قىزاراڭدايمىن.

قانشا ادام بولسا, سونشا مىنەز بەن ق ۇلىق. مىنەزى جىبەكتەي دەپ جاتادى. سول ازامات اينالاسىنا جىلۋ مەن شۋاق تاراتادى. شاتاق مىنەزدى ءار كەز بىلىق قۋىپ, جوق جەردە وزگەنى ءسۇرىندىرىپ, لاڭ سالۋعا ىنتىق. سودان راقات تارتقانداي, كوڭىلى جاي تاپقانداي, ماڭىنداعىنىڭ قينالعانى, كۇيىنگەنى ومىرىندە شىققان بيىك توبەسىندەي ءبىر. ونىڭ سازايىن جىبەك مىنەزدى ازامات بەرەدى. ويتكەنى ول ءبىلىمدى, ونەگەلى, پارىقتى, شىدامدى, مادەنيەتتى. وسى ازامات سول پەندەنىڭ قۇرىعاندا ەكى-ءۇش ادىم الدىندا جۇرەدى, كەلەسى ساتتەگى ايتارىن, جاعىمسىز ىستەرىن ءدال نوبايلاپ بولجايدى, سوندىقتان ونىڭ باعىتىن وراپ, تىمىسكى ماقساتىن كەس-كەستەپ, كۇڭگىرت پەيىلىن تۇمشالايدى. ەندەشە, ناعىز جىبەك مىنەزدى ازاماتتار اينالاسىنا شۋاق سىيلايدى. ولار ايتار ويىن الدىن الا مۇقيات ءپىشىپ تارازىلايدى, ءار ءسوزدى ءجىتى قاداعالايدى, قۇبىلىستى سۋرەتتەۋگە قاجەت ءسوزدىڭ وعان تولىق سايكەستىگىن باقىلايدى, ايتىلار ءۋاجدىڭ بىرەۋدىڭ جەكە باسىنا تىكەلەي قولايسىز اسەر بەرۋىن بوگەيدى, ايان بولار ماسەلەنى تىڭداپ وتىرعان قاۋىمنىڭ بارىنشا ىڭعايلى, سولايىمەن تولىق جانە جەڭىل ۇعۋىنا بار كۇشىن سالادى. وسى وپ-وڭاي شارۋا بولماسا كەرەك. وزىنەن گورى وزگەنىڭ قامىن كوبىرەك ويلاۋ جاتقان سياقتى مۇندا. «جاقسى ءسوز – جارىم ىرىس» دەگەن وسىندايدان شىققان-اۋ.

ءسوز پارمەنى مەن قۇدىرەتىن تۇسىنگەن, بىلگەن كىسى عانا ونى ۇقىپتى, ءتيىمدى, جۇرتقا قاۋىپسىز كۇيدە قولدانادى, ويتكەنى وزگەدەن گورى ول وسىنى جاقسى بىلەدى, سولاي جاساماسا, ءسوز شاتاعى ونىڭ وزىنە دە ابىروي بەرمەيتىنىن سەزەدى. نەلىكتەن ولار وسىنداي بيىك جەتىستىككە يەلىك ەتكەن. سونىڭ ءتۇبىرىن, تۇپكى سەبەبىن ءبىلۋ ءمان­دى, ارينە. وسى بيىككە ارىپتەستەرىم قۇدىرەتتى ءتىلدى بىلگەنىنەن, قاسيەتتى ءتىلدى جەتىك مەڭگەرگەندىكتەن, بابالار ءتىلى بو­يى­­نا ءتۋابىتتى دارىعانىنان شىققان ەكەن. قالاي دەگەنمەن, ءتىل مەن ءسوزدى ءبىلىپ, زەرت­تەگەن ازامات, بولمىستى دا كەڭىنەن ءتۇسى­نىپ, ادامدار اراقاتىناسىن وسىعان وراي جەتىك بىلەتىنى جاسىرىن ەمەس. دەمەك ءتىلدى جەتىك ءبىلىپ, تالداپ ءتۇسىنۋ, ادامعا بيىك نەسىبە جەتكىزەدى. ول – بولمىستىڭ سىرىنا مىقتى قانىعۋى, نەنىڭ جاقسى, نەنىڭ كولەڭكەلى, نەنىڭ پايدالى, نەنىڭ زياندى ەكەنىن جۇرتتان بۇرىن, ەرتە ءبىلۋ, سەزىنۋ.

سول ازاماتتاردىڭ ارقايسىسىنا وسى جوعارى قاسيەت جۇرەك قالاۋىمەن كەل­گەنىن دالەلدەپ جاتۋدىڭ قاجەتى جوق. ەگەر ادامعا مىڭ جاقسىلىق تۋعان ءتىلى ارقاسىندا كەلەتىن بولسا, وندا ول اناسىنداي بولعانى دا. وندا انا ءتىلىڭدى سىيلا, ءسۇي دەۋدىڭ ءوزى ەرسىلەۋ ەمەس پە؟ وسىعان بۇيرىق پەن نۇسقاۋ كۇتۋ قاجەت پە؟ وسى ۋاقىتقا دەيىن ءبىزدى بىرەۋ اناڭدى ءسۇي دەپ ۇگىتتەدى مە؟

ۇستازدار, اسىرەسە قازاق ءتىلى مەن ادە­بيەتى وقىتۋشىلارىنىڭ سابىرلىلىعى مەن بايسالدىلىعى ءاردايىم كوزگە تۇسەتىنى بەلگىلى. ءومىر بولعاسىن ءتۇرلى وقىس, كۇتپەگەن جاعداي كەزىگەتىنى راس, سونىڭ وزىندە وسى ازاماتتاردىڭ كۇيگەلەكتىك مىنەز كورسەتىپ, اينالاسىنا سالقىن مەن ىزعار شاشۋى – سيرەك كەزدەسەتىن, ءتىپتى مۇلدە كەزىكپەيتىن قۇبىلىس. ال ەندى وسىنىڭ ار جاعىندا سول ازاماتتاردىڭ بولمىستى تەرەڭ تۇسىنگەندىگى مەن وزگەگە دەگەن بيىك قايىرىمدىلىق پەن مول جاناشىرلىق جاتقانىن كوبىمىز بىلە بەرمەيمىز. قاشاندا وسى ازاماتتارمەن كەزىگە قالساڭ, ءاردايىم جىلى لەبىز بەن ىستىق پەيىلدى بايقاۋعا بولار. «اشۋ – دۇشپان, اقىل – دوس» دەگەن قاعيدانى ولار بويىنا انا تىلىمەن سىڭىرگەندەي!

«ۋىزعا جارىماعان» دەپ جاتادى.­ تۋعاندا ۋىزىن تويىپ ەمبەگەن ءتولدىڭ جەتىلىپ كەتۋى ەكىتالاي. ەگەر جاس بالدىرعان سويلەۋدى انا تىلىندە باس­تاسا, ءسوز جوق, ونىڭ قاسيەتتى بابالار قازىناسىنا تەرەڭ سۇڭگۋىنە ەسىك ايقارا اشىلادى. تەك وسى ۇلت وكىلدەرىنە ءتان, وزگە جاندار ەستىپ-ءبىلىپ, كورمەگەن, قۇدىرەتتى رۋحاني الەمگە باس سۇعادى جاس ۇرپاق. جاڭا تۋعان جاسوسپىرىمنەن سانالى ۇلت وكىلى ۇكىلەنىپ شىعۋى ءۇشىن سول جاننىڭ بابالار قالدىرعان قازىنانى بويىنا, ساناسىنا تەرەڭ, بارىنشا اۋقىمدى ءسىڭىرىپ, وزگە, جات ۇستانىمنىڭ كۇردەلى اسەرىنەن وڭايلىقپەن وزگەرمەيتىن بەرىك قامالداي ۇلت قۇندىلىقتارى قورعاپ, ساقتايدى. مىنە, قازاق بالاپانىنا قاجەت ۋىزدىڭ كوكەسى وسى. ەندەشە, بالالارىمىزدى, نەمەرەلەرىمىزدى وزگە ءتىل مەكتەبىنە بەرىپ, ولاردى انا ءتىلى قۇدىرەتىن ۇعىنۋ مەن تۇسىنۋدەن, تۇنىپ تۇرعان قازاقى ءتالىم-تاربيەدەن ءبولىپ, الشاقتاتىپ, الىستاتىپ, ءدۇبارا جولعا سالۋ ولاردىڭ بولاشاعىنا جاساپ جاتقان قيانات بولماي ما؟

بالالارىمىز, ۇرپاعىمىز ءبىزدىڭ بۇگىن جىبەرىپ جاتقان ولقىلىعىمىزدى بىل­مەيدى, سەزبەيدى, ولاي ىستەمەڭدەر دەپ بىزگە ايتا المايدى. ۋاقىت وتەر, بالالارىمىز بەن ۇرپاعىمىز وسەر, ازامات بولار, ولاردىڭ دا بالالارى مەن ۇرپاقتارى دۇنيەگە كەلەر. سول زاماندا ولار قانىندا بار مول ىزگىلىكتى ءوز ۇرپاقتارىنان كۇتەر دە, بىراق سونى كورە الماي قينالار, ويلانار, بۇل نەدەن بولدى ەكەن دەپ تولعانار, سوندا عانا ءوز اكەلەرىنىڭ قاتەلىكتەرىن بايقاپ, ورىندى, ءادىل وكپەلەرىن اشىپ, الدىڭعىنى كىنالار. وسىلاي بولارى ابدەن مۇمكىن. ويتكەنى ۇرپاعىمىز بارىنشا وركەنيەتكە ورلەگەن الەمدە ءومىر سۇرەدى, ولار وزگە ۇلت وكىلدەرى سان قيلى جەتىستىكتەرىن پايدالانىپ, ءوسىپ-وركەندەپ جاتقانىن ءوز كوزىمەن كورەدى. سوعان جەتە­مىن دەگەنشە ۇرپاعىمىز قانشالىقتى قينالىپ, ءومىر سوقپاقتارىنىڭ تاياعىن مولىنان جەپ سۇرىنبەي مە؟

ارينە, ۇلت رۋحى جوعال­مايدى, جو­يىل­مايدى. ول باسەڭدەۋى مۇمكىن, ءتىپتى مۇلگۋى دە مۇمكىن, بىراق تۇبەگەيلى سونبەيدى. قازاق ازاماتىنىڭ بويىندا, قازاق ازاماتى اۋلەتىندە, وتباسىندا سول قاسيەتتى رۋح ساقتالادى, قاي­تا­دان جارىققا شىعىپ جارقىرايتىن ءساتتى اسىقپاي كۇتىپ جاتادى. ءجۇز جىل بۇرىن اكەلەرىمىزدىڭ قانىنداعى ۇلتتى ءسۇيۋ سەزىمى ەندى ءجۇز جىل وتكەنمەن, ۇرپا­­عى­مىز­دىڭ قانىنان جويىلا قوي­ماس. سول ۇلى كۇش تىنىش جاتسىن با, ۇرپاعىمىز زەيىن قويىپ, انا تىلىنە دەن قويىپ, شابىتتانىپ, ءوزى-اق شىنداپ ۇيرەنەر. سارعايعان كىتاپتاردى قايتا-قايتا پاراقتاپ, مۇلگىپ جاتقان قاسيەتتى ونەگەنى ساناسىنا سىڭىرەر. ءسويتىپ, ءبىز جىبەرگەن قاتەنى تۇزەتەر دە.

سوندا ادامعا بار جاقسىلىق تىلمەن كەلەتىن بولعانى ما؟ سولاي ايتپاسقا لاجىمىز جوق. ەگەر قازاق بالاسىنا قاجەت بارشا ومىرلىك قاعيدالار مەن ونەگەلەر انا ءتىلىن تولىق مەڭگەرگەن جاندارعا عانا بۇيىراتىن بولسا, وندا قازاق بالاسىنا قازاق ءتىلى اتا مەن انادان عانا كەيىن ورىن الاتىن ءمانى وزگەرمەس زور دا بيىك شىڭ بولارى انىق. شىركىن, بارشا قازاقتىڭ بالاسى ءوز ءتىلىن جەتىك ءبىلىپ, بابالار وسيەتتەگەن ۇلتتىق رۋحاني قۇندىلىقتارعا قانىق بولار ما ەدى؟ وندا ىنتىماق, بىرلىگىمىز مۇلدە ارتىپ, جانىمىز جاي تاۋىپ, بىرلىگىمىز بيىكتەي تۇسەر مە ەدى؟ ويتكەنى ءوز ءتىلىڭدى شۇبارلاماي تازا سويلەۋىڭ, بۇرىن-سوڭدى زورلىق-زومبىلىق جاساپ داعدىلانعان ادامنىڭ قاتايعان, سول قياناتقا كونىپ, ۇيرەنگەن پەندەنىڭ توت باسىپ قابىرشاقتانعان جۇرەكتەرى ءجىبىپ, جۇمسارىپ, تازارىپ, ونىڭ بالا كەزىندەگى تازا, ءمولدىر احۋالىنا جەتەر مە ەدى؟

جاپونيا – وركەنيەتتى ەلدەردىڭ الدىن وراعان مەملەكەت. جەر اۋماعى ونشا كوپ ەمەس, بىزدەن جەتى ەسە كەم. حالقىنىڭ سانى كەرىسىنشە التى ەسە كوپ. ال ەندى وسى ەلدىڭ عالام الدىنداعى ورنى كەرەمەتتەي. عىلىم مەن تەحنولوگيانىڭ دامىعانى سونشا, تۇرعىننىڭ كۇنكورىسىنە قاجەت, ولاردىڭ كۇندەلىكتى تىرلىگىن بارىنشا جەڭىلدەتۋىن كوزدەگەن قوندىرعىلار مەن كولىك جاساۋدا الدىنا جان سالمايدى سول ەل ازاماتتارى. وسى يگىلىكتى ءىستىڭ شاپاعاتىن بۇكىل دۇنيەجۇزى كورىپ وتىر دەۋگە دە بولادى. شاماسى, وسىنىڭ سىرى جاپونداردىڭ ۇلتتىق قاسيەتتەرىن بيىك ۇستاۋىندا بولار. مۇنىڭ جاۋابى وسى ەلدىڭ ءبىلىم ءۇردىسىنىڭ ايتارلىقتاي ەرەكشەلىگىندە. ازاماتتارىنىڭ ۇلت قۇندىلىقتارىن بارىنشا جوعارى ۇستاۋىندا ەكەنى كورىنىپ-اق تۇر. ەڭ الدىمەن انا ءتىلىن بيىككە كوتەرىپ اسپانداتادى ولار. مۇندا بالدىرعان 4-سىنىپتى اياقتاعانشا تەك جاپون ءتىلىن وقيدى. وزگە ءتىلدىڭ قاراسىن دا, كولەڭكەسىن دە, ماڭايىن دا كورمەيدى. 5-سىنىپتان باس­تاپ قانا اعىلشىن ءتىلىن وقي باس­تايدى. نەگە؟ بۇعاناسى قاتپاعان بالاپاننىڭ سانا­سىنا انا ءتىلىنىڭ بارىنشا ورنىعىپ, وزگەرمەستەي سىڭۋىنە, تىلمەن كەلگەن قۇدىرەتتى ونەگە جات ءتىلدىڭ ىقپالىنا قارسى تۇرۋىنا مۇمكىندىك تۋعىزادى.

ەندەشە, وسى ەلدىڭ ازاماتتارىنان ۇيرەنەرىمىز كوپ. اسىرەسە ءتىل جونىندە. ءوزىمىز باستاۋىشتا, ورتا, جوعارى سىنىپتاردا قاي ءپان قاي دەڭگەيدە وقىتىلۋ كەرەگىن, ءداستۇر مەن مادەنيەتتى وقۋشى مەن ستۋدەنت قالايشا ءسىڭىرۋدى, سونداي-اق وتباسى قۇندىلىعىندا ءتىلدىڭ بەرىك ءرولىن بىلمەسەك, كىمگە رەنجىگەندەيمىز؟ انا ءتىلى قاسيەتى – ۇلتتىڭ جانى ەكەندىگىندە. 

سەرىكباي قوشقاروۆ,

پروفەسسور