كاسپي ساعاسىنداعى قورىق

UNESCO جەلىسىندەگى رەزەرۆات

«اقجايىق» تابيعي رەزە­ر­ۆاتىنىڭ جالپى اۋماعى – 341 مىڭ گەكتار. رەزەرۆاتقا ما­حامبەت اۋدانى مەن اتىراۋ قالاسىنىڭ, كاسپي تەڭىزىنىڭ رەسەيدىڭ استراحان وبلىسىنا دەيىنگى جاعالاۋى كىرەدى. قورىقتا سۇتقورەكتىلەردىڭ 78 ءتۇرى بار. قۇرىپ كەتۋ قاۋپى تونگەندەردىڭ تىزىمىنە قۇستىڭ – 20, جاندىكتىڭ – 24, باۋىرىمەن جورعالاۋشى مەن سۇتقورەكتىنىڭ 2 ءتۇرى كىرەدى.

«2009 جىلعى 1 ساۋىردە جا­يىق وزەنىنىڭ اتىرابى مەن كاسپي تەڭىزىنىڭ ىرگەلەس جا­عالاۋىنىڭ اۋماعى حالىق­ارالىق ماڭىزى بار سۋلى-بات­پاقتى جەرلەر تىزىمىنە ەنگى­زىلدى. بۇل – اتالعان تىزىمگە قا­زاقستاننان ەنگىزىلگەن تەڭىز-قورعالجىن كولدەر جۇيەسىنەن كەيىنگى ەكىنشى اۋماق. وسىعان بايلانىستى ۇكىمەتتىڭ 2009 جىلعى قاۋلىسىمەن «اقجايىق» مەملەكەتتىك تابيعي رەزەرۆاتى قۇرىلدى. ال 2014 جىلى UNESCO-نىڭ بۇكىلالەمدىك بيو­سفەرالىق رەزەرۆاتتار جە­لىسىنە كىردى. سول سەبەپتەن تۋريستەر تابيعاتتىڭ ەرەكشە سۇلۋلىعىن, ۇشىپ-قونىپ جاتقان قۇستار توبىن قىزىقتاۋعا ءجيى كەلەدى. قۇس­تاردى سۋرەتكە تۇسىرەدى. كەيىنگى جىلدارى تۋريستەر ءۇشىن رەزەرۆاتتىڭ قۇرلىق پەن سۋ­داعى اۋماعىندا بىرنەشە باعى­تتى ازىرلەدىك», دەيدى رەزەرۆات قىزمەتكەرى بالىمگۇل ءازمۇحانوۆا.

سونىڭ ءبىرى – كاسپيدىڭ تابيعاتىمەن, تەڭىزگە قۇياتىن كوپتەگەن كانال بويىنداعى فلورامەن تانىسۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن جاياۋ جۇرگىنشى مارشرۋتى. ەكىنشىسى – جايىق وزەنىنىڭ تەڭىزگە قۇياتىن ساعا­سىندا قايىقپەن سەرۋەندەۋ. بۇل باعىتپەن جۇرگەن تۋريستەر وزەن جاعاسىنان قۇستىڭ سان ال­ۋا­ن ءتۇرىن كورە الادى. ءۇشىنشىسى – وزەن ساعاسىنىڭ ارناسىمەن اشىق تەڭىزگە شىعاتىن باعىت.

قۇس بازارىنىڭ كومبەسى

رەزەرۆاتتىڭ عىلىمي قىز­مەت­كەرى يليا بوفونوۆتىڭ ايتۋىنشا, تابيعي قورىقتى قۇس­تاردىڭ جۇماق مەكەنى دەۋگە ابدەن بولادى. ويتكەنى رەزەرۆات اۋماعى قۇستاردىڭ ءسىبىر-شى­عىس افريكا باعىتىنداعى كوشى-قون ميگراتسياسىنىڭ جولىندا جاتىر.

«جىل سايىنعى كوشى-قون كەزىندە رەزەرۆات اۋماعىمەن سيرەك كەزدەسەتىن قاراباي, جال­باعاي, كىشى اققۇتان, مىسىر قۇتانى, سونداي-اق قوقيقاز, بۇيرا بىرقازان, قاراباس, اققۋ مەن قاز ۇشىپ وتەدى. رەزەرۆات اۋماعى – سۋدى جانە سۋ ماڭىن مەكەندەيتىن قۇستاردىڭ سيرەك كەزدەسەتىن تۇرلەرى ءۇشىن وتە قولايلى مەكەن. قۇستاردىڭ كەيبىر ءتۇرى رەزەرۆاتتا ۇيا سا­لىپ, تۇقىمىن كوبەيتەدى. سون­داي قۇستاردىڭ توبىندا بۇي­را لايلەك, كىشكەنتاي باكلان, قاراباي, جالباعاي, كىشى اققۇتان, مىسىر قۇ­تانى بار», دەپ ءتۇسىندىردى ي.بوفونوۆ.

تابيعي قورىق اۋماعىنا كىرەتىن كاسپي تەڭىزىنىڭ جاعالاۋى مەن جايىق وزەنىنىڭ سۋلى-باتپاقتى اتىرابىندا قۇستىڭ 292 ءتۇرى تىركەلگەن. ال رەزەرۆات اۋماعىنداعى كاسپيدىڭ سولتۇستىك شىعىس جاعالاۋىندا قۇستىڭ 110 ءتۇرى ۇيا سالادى. قۇس­تىڭ 76 ءتۇرى وسىندا قىستاپ قالادى. ال 106 ءتۇرى قونىس اۋدارۋ كەزىندە ۇشىپ وتەدى.

«ماسەلەن, شالىگا ارالى كاس­پي تەڭىزى مەن «اق­جايىق» مەملەكەتتىك تابيعي رەزەر­ۆاتىنىڭ ارالىق ايماعىندا ورنالاسقان. ارالدىڭ جالپى اۋماعى شامامەن 2,6 گەكتاردى الىپ جاتىر. بۇل – بۇيرا لايلەك سەكىلدى سيرەك قۇستاردىڭ تۇراقتى مەكەنى. بۇل ارالدا قۇستاردىڭ 600-گە جۋىق جۇبى ۇيا سالادى. بۇدان وزگە بىرنەشە قۇستىڭ تۇراقتى ۇيا سالاتىن مەكەنىنە اينالدى. جالپى, رەزەرۆات اۋماعىنا قوناتىن قۇستىڭ 36 ءتۇرى ەلىمىزدىڭ قىزىل كىتابىنا ەنگىزىلگەن. قۇستىڭ كەيبىرى, ماسەلەن, وزەن قارقىلداعى, تەڭىز شاعالاسى وسى ايماقتا ۇيا سالىپ, تۇقىمىن كوبەيتەدى. ونىڭ ىشىندە قىزعىلت جانە بۇيرا بىر­قازان (Pelicanus crispus; VU), قىلاڭ قاراباس شاعالا (Larus ichthyaetus) بار. زەرتتەۋ كە­زىندە كوپتەگەن قۇستىڭ توبى تابىلدى. اتاپ ايتقاندا, قىلاڭ قاراباس شاعالانىڭ 5,5 مىڭ, وگىز شاعالانىڭ 4 مىڭ, ۇلكەن سۋ­قۇزعىننىڭ 1,5 مىڭ, بۇيرا جانە قىزعىلت بىرقازاننىڭ 200 جۇبى انىقتالدى», دەيدى ي.بوفونوۆ.

سيرەك وسىمدىكتەر مەكەنى

تابيعي قورىق – تەك قۇستار عانا ۇيا سالاتىن مەكەن ەمەس. رەزەرۆات اۋماعىندا سيرەك كەز­دەسەتىن وسىمدىكتەر دە وسەدى.

«رەزەرۆات اۋماعىندا وسىم­دىكتەردىڭ وتە سيرەك ءۇش ءتۇرىن كەزدەستىرۋگە بولادى. بۇل – قال­قىمالى سالۆينيا, شرەنكا قىز­عالداعى مەن ەلىمىزدە چيليم دەگەن اتاۋمەن تانىمال قازاقستاندىق سۋ جاڭعاعى. جالپى, تابيعي رەزەرۆاتتىڭ بيوسفەرالىق اۋماعىندا 141 تۇقىمعا, 56 تۇقىمداسقا جاتاتىن وسىمدىكتەردىڭ 229 ءتۇرى وسەدى. ونىڭ ىشىندە 7 رەليكتى, 4 سيرەك جانە ەرەكشە قورعالعان ءتۇرى بار. سۋ فلوراسىنا وسىمدىكتەردىڭ 23 ءتۇرى جاتادى. نەگىزگى وسىمدىكتەر قاۋىم­داستىعى ءشولدى, شال­عىن­دى, باتپاقتى, ورماندى, بۇ­تالى, باتپاقتى-سۋلى سەكىلدى 6 تۇرگە بولىنگەن», دەيدى رەزەرۆات قىزمەتكەرى لاۋرا بالعىمباەۆا.

ماسەلەن, تەڭىز تۇينەك­قا­مىسى – كوپجىلدىق وسىمدىك. تۇ­بىرشەگى ورمەلەپ شىعادى. وسىم­دىكتىڭ ۇشى شار ءتارىزدى تۇي­نەك تۇرىندە جۋاندايدى. سا­باعى سۇر-جاسىل ءتۇستى, ءۇش قىرلى, جاپىراقتانىپ تۇرادى. بيىكتىگى – 20-100 سم. ءتۇزۋ ءارى جالپاق جاپىراعىنىڭ ەنى – 3-5 مم.

«تەڭىز تۇينەكقامىسىنىڭ توسەمەلى تامىرىنىڭ ۇشىندا شار ءتارىزدى تۇينەكتەرى بولادى. گ ۇلى قوسجىنىستى, دارا ما­ساق­تان قۇرالعان شاشاق گۇل­شوعىرىنا جاتادى. ماۋسىم-قىركۇيەك ايلارىندا گۇلدەپ, ءۇش قىرلى جاڭعاقشا جەمىسىن بەرەدى. تۇينەگىندە كراحمال كوپ. ونى كەيدە ۇنعا قوسپا رە­تىندە, مالعا جۇعىمدى ازىق رەتىندە پايدالانادى», دەيدى ل.بال­عىمباەۆا.

تاعى ءبىر وسىمدىك – تۇلكى قۇيرىق اقميا سوفورا. جارما داقىل تۇقىمداسىنا جاتاتىن وسىمدىك ساباعىنىڭ ۇزىندىعى ءارتۇرلى بولىپ كەلەدى. نەگىزىنەن 30-80 سم بولسا, كەيدە 100 سم-گە جەتەدى. بۇل وسىمدىك تىك وسەدى. ونىڭ جوعارعى جارتىسىندا بۇ­تاقتى, باسقا وسىمدىكتەر سياقتى قالىڭ يىلگەن, الاسا جىلتىر اق تالشىقتارى بار.

«بۇل – ۋلى ءارى كارانتيندىك ءارامشوپ. ونىڭ تامىرىن, تۇ­قىمىن, جەر ۇستىندەگى بولىگى مەن ءتۇبىرىن ەمدىك ماقساتتا پايدالانۋعا بولادى», دەپ ءتۇسىندىردى ل.بالعىمباەۆا.

اتىراۋ وبلىسى