سەنات سپيكەرى ماۋلەن اشىمباەۆتىڭ توراعالىعىمەن پالاتا وتىرىسى ءوتىپ, سەناتورلار اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى, سالىق كودەكسىنە جانە سالىق سالۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى زاڭداردى قارادى. سونداي-اق دەپۋتاتتىق ساۋالدارىن جولدادى.
IT مەملەكەت – ستراتەگيالىق مىندەت
وتىرىس كەزىندە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك, اقپاراتتاندىرۋ جانە تسيفرلىق اكتيۆتەر ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ ماقۇلداندى. م.اشىمباەۆ بۇل قۇجات ازاماتتاردىڭ دەربەس دەرەكتەرىن قورعاۋدى كۇشەيتۋگە جانە ولاردى قىلمىستىق ارەكەتتەردەن قورعاۋعا باعىتتالعانىن اتاپ ءوتتى. سونىمەن قاتار وسى زاڭ اياسىندا تسيفرلىق ماينينگ سالاسىنداعى باقىلاۋ كۇشەيتىلەدى. ودان بولەك, ءتورت كودەكسكە جانە ون زاڭعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلەدى.
اتاپ ايتقاندا, الاياقتىق ارەكەتتەردەن قورعاۋ ماقساتىمەن ادامدارعا بانكتىك قارىزدار مەن ميكرونەسيەلەر الۋدان ەرىكتى تۇردە باس تارتۋدى بەلگىلەۋ قۇقىعى بەرىلەدى. بۇل شارا زاڭداعى ماڭىزدى جاڭاشىلدىقتاردىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى. سونداي-اق بۇعان دەيىن دە ايتىلعانداي, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جانە مەملەكەتتىك زاڭدى تۇلعالاردىڭ اقپاراتتاندىرۋ وبەكتىلەرىمەن ينتەگراتسيالانۋ بولماعان, تەحنولوگيالىق قۇرالداردى پايدالانىپ سۋبەكتىنى سايكەستەندىرۋ مۇمكىن بولماعان جاعدايلاردى قوسپاعاندا, جەكە باستى كۋالاندىراتىن قۇجاتتاردىڭ كوشىرمەلەرىن جيناۋعا, وڭدەۋگە تىيىم سالۋ بەلگىلەنەدى.
«مەملەكەت باسشىسى بيىلعى جولداۋىندا قازاقستاندى IT مەملەكەتكە اينالدىرۋدى ماڭىزدى ستراتەگيالىق مىندەتتەردىڭ ءبىرى رەتىندە بەلگىلەدى. بۇگىندە ازاماتتارىمىزعا كورسەتىلەتىن مەملەكەتتىك قىزمەتتەردىڭ كوپ بولىگى ەلەكتروندى فورماتتا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. وسىعان وراي اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىنىڭ ماڭىزدىلىعى ارتىپ وتىر. سوعان بايلانىستى پارلامەنتتىڭ ءبىر توپ دەپۋتاتى وسى زاڭدى ازىرلەدى. الداعى ۋاقىتتا ماقۇلدانعان زاڭ ازاماتتارىمىزدىڭ مۇددەلەرىن قوسىمشا قورعاۋعا جانە سالانىڭ ودان ءارى دامۋىنا سەپتىگىن تيگىزەدى دەپ سەنەمىز», – دەدى سەنات توراعاسى.
سونىمەن قاتار وتىرىس بارىسىندا دەپۋتاتتار «سالىق جانە بيۋدجەتكە تولەنەتىن باسقا دا مىندەتتى تولەمدەر تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كودەكسىنە (سالىق كودەكسى) جانە «سالىق جانە بيۋدجەتكە تولەنەتىن باسقا دا مىندەتتى تولەمدەر تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كودەكسىن (سالىق كودەكسى) قولدانىسقا ەنگىزۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭدى قارادى. بۇل قۇجات وسى سالاداعى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازانى جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان.
تالقىلاۋ ناتيجەسىندە سەنات دەپۋتاتتارى زاڭدى كونتسەپتۋالدى تۇردە قولدادى. الايدا وعان بىرقاتار ۇسىنىس ەنگىزىپ, زاڭدى ماجىلىسكە قايتاردى. ناقتى ايتقاندا, سەناتورلار ەلدەگى قولايلى ينۆەستيتسيالىق احۋالدى ساقتاۋعا جانە ەلىمىزدىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىن جاقسارتۋعا ارنالعان تۇزەتۋلەر ەنگىزدى.
پالاتا وتىرىسىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە سالىق سالۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ دا قارالىپ, ماقۇلداندى. قۇجاتتا كاسىپكەرلەر ءۇشىن قولايلى ورتا قۇرۋعا جانە ينۆەستيتسيالار تارتۋعا باعىتتالعان ەرەجەلەر بار. زاڭنامالىق تۇزەتۋلەر ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتارعا قاتىسۋشىلاردى ولار ىسكە اسىراتىن جوبانىڭ قۇنىنا قاراي ساناتتارعا ءبولۋدى كوزدەيدى. جوبانىڭ قۇنى نەعۇرلىم جوعارى بولسا, كاسىپورىنعا مەملەكەتتەن بەرىلەتىن جەڭىلدىكتەر مەرزىمى دە سونشالىق ۇزاعىراق بولادى. مۇنداي ءتاسىل اەا قاتىسۋشىلارىنىڭ سالىق اۋدارىمدارى ەسەبىنەن رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردى تولىقتىرۋعا باعىتتالعان. سونداي-اق جوعارى تەحنولوگيالىق, كاپيتالدى قاجەت ەتەتىن جانە يننوۆاتسيالىق وندىرىستەردى تارتۋدى ىنتالاندىرادى.
ەلىمىز ازاماتتارىنا ءوز قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن سوتتا قورعاۋدا كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتى تولىق ىسكە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرۋ جونىندەگى نورما دا زاڭعا ەنگىزىلگەن ماڭىزدى نوۆەللالاردىڭ ءبىرى ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون.
«بۇل زاڭدار مەملەكەت باسشىسىنىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا ايتىلعان تاپسىرمالارىن ىسكە اسىرۋ ماقساتىمەن ازىرلەنگەن. سالىق كودەكسىندە سوتتاردا مەملەكەتتىك باج تولەۋ بويىنشا كەيىنگە قالدىرۋ ءتارتىبى مەن شارتتارى انىقتالادى. بۇعان قوسا, كەلەسى جىلدان باستاپ ازاماتتار كونستيتۋتسيالىق سوتقا جۇگىنگەن كەزدە مەملەكەتتىك باج تولەمەيدى. بۇل ەرەجەلەر سوت تورەلىگىنە قولجەتىمدىلىكتى ارتتىرادى. سونداي-اق زاڭدار اياسىندا سالىقتىق اكىمشىلەندىرۋدى ودان ءارى وڭايلاتۋعا جانە اكىمشىلىك كەدەرگىلەردى جويۋعا باعىتتالعان نورمالار قاراستىرىلعان. تالقىلاۋ بارىسىندا زاڭعا بىرقاتار تۇزەتۋ ەنگىزدىك. الداعى ۋاقىتتا وسى زاڭدار ەلىمىزدىڭ سالىق زاڭناماسىن ودان ءارى دامىتۋعا ءوز سەپتىگىن تيگىزەدى دەپ سەنەمىز», دەدى م. اشىمباەۆ.
ۇلتتىق فولكلور قويىلىمدارى جەتكىلىكسىز
پالاتا وتىرىسىندا سەناتورلار دەپۋتاتتىق ساۋالدارىن دا جولدادى. ماسەلەن, رۋسلان رۇستەموۆ بالالار تەاترلارى مەن قۋىرشاق تەاترلارىنىڭ رەپەرتۋارىندا ۇلتتىق فولكلورعا نەگىزدەلگەن قازاق تىلىندەگى قويىلىمداردىڭ بولماۋىنا قاتىستى ماسەلەنى اتاپ ءوتتى.
دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, بالالارعا ۇلگى بولاتىن ۇلتتىق فولكلور كەيىپكەرلەرىنە نەگىزدەلگەن بەينەلەردى بەلسەندى تۇردە قالىپتاستىرۋ جانە ناسيحاتتاۋ قاجەت. سەناتور ءبىزدىڭ بالالار ۋاقىت وتە كەلە جانە تەحنولوگيانىڭ دامۋىنا بايلانىستى ۇلتتىق سالت-داستۇردەن الشاقتاپ بارا جاتقانىنا نازار اۋداردى. بالالارعا ارنالعان ۇلتتىق ساپالى شىعارما-تۋىندىلار توپتاماسىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى دە بايقالىپ وتىر. سەناتور سونىمەن قاتار بالالار تەاترلارى مەن قۋىرشاق تەاترلارىنىڭ رەپەرتۋارىندا ۇلتتىق فولكلورعا نەگىزدەلگەن قازاق تىلىندەگى قويىلىمدارىنىڭ جوقتىعىنا دا توقتالدى.
«بىرەن-ساران قويىلىمداردىڭ ءوزى ەسكىرگەن, تارتىمدىلىعى از. وسى رەتتە وقۋ ورىندارىن اياقتاپ جاتقان جاس رەجيسسەرلەر, دراماتۋرگتەر, كرەاتيۆتى يندۋستريا وكىلدەرى وتاندىق بالالار دراماتۋرگياسىنا باسا نازار اۋدارعانى ءجون. ادەبيەتىمىزدە, فولكلورىمىزدا تاقىرىپ تا, مازمۇن دا, كونتەنت تە ابدەن جەتكىلىكتى. تەك ونى زاماناۋي فورماتتا كوپشىلىككە جەتكىزۋ قاجەت», دەدى سەناتور رۇستەموۆ.
دەپۋتات وسىعان بايلانىستى ۇكىمەت باسشىسىنا ۇلتتىق كونتەنتتى قالىپتاستىرۋ ماسەلەلەرىنە ستراتەگيالىق تۇرعىدا ءمان بەرۋدى, سونداي-اق تەاترلار قۇرىلىسىن سالۋ مەن بالالار مۇراجايىنىڭ اشىلۋىنا قولداۋ جاساۋدى ۇسىندى.
كاسىپكەرلەردى الاڭداتقان ماسەلە
نۇرلان بەكنازاروۆ قاراعاندى وبلىسىنداعى كاسىپكەرلەردى الاڭداتقان ماسەلەلەردى كوتەرىپ, جوعارى ايىپپۇلدارعا, جەكە سوت ورىنداۋشىلارىنا شامادان تىس تولەمدەرگە جانە سالىق ەسەپتىلىگىنە بايلانىستى تۇيتكىلدەرگە نازار اۋداردى. ول قاراعاندى وبلىسىنداعى كەزدەسۋلەر كەزىندە كاسىپكەرلەردىڭ سەناتورلارعا جەتكىزگەن تىلەكتەرىن جاريا ەتتى. ايتىلعان ماسەلەلەردىڭ قاتارىندا بيزنەس سۋبەكتىلەرىنە قاتىستى رەتتەۋشىلىك ىقپال ەتۋ ماسەلەلەرى, ايىپپۇلدار مولشەرىنىڭ جوعارىلىعى, جەكە سوت ورىنداۋشىلارىنا شامادان تىس تولەمدەر بەلگىلەۋى جانە سالىق ەسەپ-قيسابىنداعى پروبلەمالار بار.
«اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسكە 2019 جىلى ەنگىزىلگەن وزگەرىستەرگە سايكەس, ادام دەنساۋلىعىنا زيان كەلتىرمەگەن سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيا سالاسىنداعى زاڭناما تالاپتارىن بۇزعانى ءۇشىن, شاعىن كاسىپكەرلىك سۋبەكتىسىنە سالىناتىن ايىپپۇلدىڭ مولشەرى 20 اەك-تەن 230 اەك-كە ۇلعايدى, ورتا كاسىپكەرلىك سۋبەكتىسىنە تيىسىنشە 40 اەك-تەن 310 اەك-كە دەيىن ءوستى», دەدى سەناتور.
دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, وتاندىق بيزنەس پەن كاسىپكەرلەرگە قاتىستى كامەرالىق باقىلاۋ جۇرگىزۋ ادىستەرى الاڭداتادى. بۇل تەتىك ءىس جۇزىندە سالىق زاڭناماسىن بۇزۋدىڭ الدىن الۋ رەتىندە جۇمىس ىستەۋى كەرەك بولاتىن, الايدا شاعىن جانە ورتا بيزنەس وكىلدەرى بۇل كاسىپكەرلىك قىزمەتىنە ارالاسۋ قۇرالىنا اينالدى دەپ سانايدى.
«كامەرالىق باقىلاۋ ناتيجەسى بويىنشا مەملەكەتتىك كىرىستەر ورگانىنا زاڭ بۇزۋشىلىق انىقتالعان جاعدايدا سالىق تولەۋشىنىڭ بانكتىك شوتتارىنداعى شىعىس وپەراتسيالارىن توقتاتا تۇرۋ جانە ەلەكتروندىق شوت-فاكتۋرالاردى قولدانۋعا شەكتەۋ قويۋ قۇقىعى بەرىلگەن. الايدا بۇل شەكتەۋلەر دالەلدەنگەن فاكتىلەرگە ەمەس, سالىق زاڭناماسىن بۇزعاندىعى تۋرالى بولجامدارعا نەگىزدەلەتىنى ايتىلدى. سوندىقتان بۇل ماسەلە دە ءوز شەشۋىن تالاپ ەتەدى», دەدى ن. بەكنازاروۆ.
سونىمەن بىرگە پالاتا وتىرىسىندا سەناتور ولگا بۋلاۆكينا ەلىمىزدىڭ شەكارالاس ايماقتارىنداعى ينفراقۇرىلىمنىڭ جاي-كۇيىن سىنعا السا, سۇلتان دۇيسەمبينوۆ تۇرمىستىق قالدىقتار مەن قوقىستاردى سۇرىپتاۋ جانە قايتا وڭدەۋ بويىنشا باسقارۋ جۇيەسىنىڭ جوقتىعىنا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى.
سەناتور امانگەلدى نۇعمانوۆ ۇكىمەتكە جەرگىلىكتى جەرلەردە اۋقىمدى جوبالاردى جانە باعدارلامالاردى ساپالى ءارى ءتيىمدى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ءماسليحات دەپۋتاتتارى مەن قوعامدىق ۇيىمداردىڭ وكىلدەرىن بەلسەندىرەك جۇمىلدىرۋ قاجەت ەكەنىن ايتتى. ال اسەم راحمەتوۆا سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اققايىڭ اۋدانىندا اۋىر جۇكتەردىڭ سالدارىنان جولداردىڭ بۇزىلۋ پروبلەماسىنا توقتالدى. دەپۋتات بۇل باعىتتا بىرقاتار شارا ۇسىندى. ولاردىڭ قاتارىندا اۋىر جۇك كولىكتەرىن باقىلاۋ مەن ولشەۋدى پوليتسيا فۋنكتسيالارىنا قوسۋ جونىندە ۇسىنىس بار. سەناتور اندرەي لۋكين ارىپتەستەرىنىڭ نازارىن زياتكەرلىك مەنشىك قۇقىعىن ساقتاۋ, سونىڭ ىشىندە عىلىم, ادەبيەت جانە ونەر تۋىندىلارىن جاساۋ جانە پايدالانۋ ماسەلەلەرىنە اۋداردى.