جوعارعى سوتتا قىلمىستىق ىستەر جونىندەگى سوت القاسىنىڭ توراعاسى ءابدىراشيد جۇكەنوۆتىڭ توراعالىعىمەن وتباسىلىق-تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق بويىنشا قىلمىستىق جانە اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى ىستەر بويىنشا كەڭەس ءوتتى.
كەيىنگى كەزدەرى قوعامدا كەڭىنەن تالقىلانىپ جاتقان وزەكتى ماسەلە تۋرالى وي بولىسكەن جيىنعا باس پروكۋروردىڭ ورىنباسارى اسەت شىنداليەۆ, ىشكى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى, پوليتسيا گەنەرال-لەيتەنانتى يگور لەپەحا, رەسپۋبليكالىق ادۆوكاتتار القاسىنىڭ توراعاسى ايدىن بيكەباەۆ, بالا قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل دينارا زاكيەۆا, جوعارعى سوتتىڭ سۋديالارى, عالىمدار مەن ادۆوكاتتار, جەرگىلىكتى سوتتاردىڭ سۋديالارى قاتىستى.
قىلمىستىق ىستەر جونىندەگى سوت القاسىنىڭ توراعاسى ءابدىراشيد جۇكەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدە ۇرىپ-سوعۋ جانە دەنساۋلىققا قاساقانا جەڭىل زيان كەلتىرۋ قۇقىق بۇزۋشىلىقتارى قىلمىستىق كودەكستەن اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىقتار تۋرالى كودەكسكە بىرنەشە رەت اۋىستىرىلدى. بۇل اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىك شەڭبەرىندە وسى قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ انىقتالۋىن ارتتىردى. ال وسى اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردى قىلمىستىق ساناتقا اۋىستىرۋعا بايلانىستى وزگەرىستەر, كەرىسىنشە, ەلدەگى تۇرمىستىق قىلمىستىڭ جاعدايىنا تەرىس اسەر ەتتى. ماسەلەن, 2015 جىلعا دەيىن وتباسىندا ويران سالاتىن 3,5-4 مىڭعا جۋىق ادام دەنساۋلىققا جەڭىل زيان كەلتىرگەنى ءۇشىن اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلسا, قىلمىستىق كودەكستىڭ قابىلدانۋىنا بايلانىستى ولاردىڭ سانى 6 ەسەگە دەيىن قىسقارعان. ال 2017 جىلى ونى قايتادان اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىقتار تۋرالى كودەكسكە اۋىستىرعاننان كەيىن تىركەلگەن ىستەر سانى 10 ەسەدەن استام ءوستى.
– وسىعان بايلانىستى نەگىزگى ەكى ماسەلەگە نازارلارىڭىزدى اۋدارعىم كەلەدى. بىرىنشىدەن, ءبىز كوبىنە سوتتاردى كىنالاۋعا اسىعامىز. زاڭداردى قاتايتۋ تۋرالى ايتامىز, بىراق پروبلەمانىڭ تامىرىنا ۇڭىلە بەرمەيمىز. شىن مانىندە, ءبىز جاسالىناتىن قىلمىستاردىڭ سالدارى ەمەس, سەبەپتەرىن زەرتتەۋمەن اينالىساتىن كريمينولوگيا عىلىمى تۋرالى ۇمىتىپ كەتتىك. تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ دا سەبەپتەرىن ناقتى انىقتاۋ ماقساتىندا كريمينولوگيانى عىلىم رەتىندە قالپىنا كەلتىرۋ قاجەت. ەكىنشىدەن, قۇقىق بۇزۋشىلاردى جاۋاپقا تارتۋ ءۇردىسىن وڭايلاتۋ كەرەك. ماسەلەن, سوت جانجالقويدى قوعامدىق جۇمىستارعا تارتۋ تۋرالى ۇكىم شىعارادى, بىراق ونى قالاي ىسكە اسىرۋ كەرەك؟ قانداي جۇمىستارعا, قالاي تارتامىز, ول جاعى ناقتى قاراستىرىلماعان. سونىمەن بىرگە وتباسىنا ويران سالعانداردى ءبىرىنشى رەت 20 تاۋلىككە, قايتالانسا 45 تاۋلىككە قاماۋ تۋرالى ايتىپ جاتىرمىز. ول ءۇشىن قۇقىق بۇزۋشىلارعا ارنالعان قاماۋ ۇيلەرىن سالۋ قاجەت. وسىعان دەيىن بۇعان قاراجات جوق دەلىنىپ كەلدى. الايدا قاراجاتتى تاۋىپ, اتالعان باستامانى جۇزەگە اسىرۋ ماڭىزدى, – دەدى ءابدىراشيد جۇكەنوۆ.
باس پروكۋروردىڭ ورىنباسارى اسەت شىنداليەۆتىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدە تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق وقيعالاردىڭ كوبى جاسىرىن قالىپ جاتىر. شىن مانىندە, ءاربىر ءۇشىنشى ايەل كۇيەۋىنەن ءزابىر كورەدى ەكەن. ال مەملەكەت بۇل پروبلەمانى شەشۋ ءۇشىن قانشا جىلدان بەرى كۇرەسىپ كەلەدى.
– ەلىمىز ادام جانە ايەلدەر قۇقىقتارى, گەندەرلىك تەڭدىك, ت.ب. حالىقارالىق كونۆەنتسيالاردى راتيفيكاتسيالادى. «تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋ تۋرالى», باسقا دا بىرقاتار زاڭدى قابىلدادى. جول كارتالارى, باعدارلامالىق قۇجاتتار جانە بىرلەسكەن جوسپارلار جاسالدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, زاڭنامانى جەتىلدىرۋ بويىنشا جۇمىستار ۇزدىكسىز ءجۇرىپ جاتىر. الايدا ءبىز كەزەكتى وتباسىلىق-تۇرمىستىق قىلمىس جاسالسا, بىردەن جازانى قاتاڭداتۋ تۋرالى ايتا باستايمىز. ال جازا قاتايتىلىپ جاتىر. سوندا بۇل قىلمىستىڭ جالعاسا بەرۋىنىڭ سەبەبى نە؟ – دەيدى باس پروكۋراتۋرا وكىلى.
ول ءماجىلىس دەپۋتاتتارىنىڭ قىلمىستىق كودەكستىڭ 106 جانە 107-باپتارىنا وزگەرىس ەنگىزۋ تۋرالى باستامالارىن قولدايتىنىن جەتكىزدى. دەپۋتاتتار دەنساۋلىققا ورتاشا جانە اۋىر زيان كەلتىرگەندەر ءۇشىن «باس بوستاندىعىن شەكتەۋ» جازاسىن الىپ تاستاپ, تەك باس بوستاندىعىنان ايىرۋدى قالدىرۋدى ۇسىنىپ جاتىر. «ارينە, ءبىز بۇل باستامانى قولدايمىز. كىنالىلەر لايىقتى جازاسىن الۋى كەرەك», دەدى ءا.شىنداليەۆ.
ىشكى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى, پوليتسيا گەنەرال-لەيتەنانتى يگور لەپەحا بيىل مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تاپسىرماسىمەن پارلامەنت دەپۋتاتتارىمەن بىرلەسىپ تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى قاتاڭداتۋ بويىنشا زاڭنامالىق وزگەرىستەر ەنگىزىلگەنىن ايتتى.
– ءبىرىنشىسى – 19 مامىردا قىلمىستىق كودەكسكە ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر زاڭدىق كۇشىنە ەندى. ەڭ كوپ تارالعان تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتار بويىنشا «كىنالى ادامعا ماتەريالدىق جانە باسقا دا تاۋەلدى تۇلعاعا قاتىستى ءىس-ارەكەتتەر جاساۋ» دەگەن بەلگى ەنگىزىلدى. ەندى تۇرمىستا دەنساۋلىققا اۋىر نەمەسە ورتاشا زيان كەلتىرگەندەرگە 10 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسى تاعايىندالۋى مۇمكىن. ەكىنشىدەن, 1 شىلدەدەن باستاپ اكىمشىلىك زاڭناماعا وزگەرىستەر ەنىپ, وتباسىلىق-تۇرمىستىق سالاداعى قۇقىق بۇزۋشىلىقتار جاساعانداردى قاماۋ مەرزىمى ءوستى. بۇدان بىلاي ولار ەڭ كەمىندە 5 تاۋلىككە قامالادى. اتاپ ايتقاندا, قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردى العاش جاساعاندار 5, 10, 15 تاۋلىككە, ال قايتالاعاندار 25 تاۋلىككە دەيىن تەمىر تورعا توعىتىلادى. بۇعان دەيىن بۇل جازا ءتۇرى 1 جانە 3 تاۋلىك ارالىعىندا عانا بولاتىن, – دەدى ءىىم وكىلى.
ونىڭ ايتۋىنشا, جانجالداسقان تاراپتار اراسىنداعى تاتۋلاسۋ پروتسەدۋراسى دا قاتاڭداتىلعان. قازىر تەك ءبىر رەت قانا, ونىڭ وزىندە سوتتا عانا تاتۋلاسۋعا مۇمكىندىك بەرىلەدى. ال بۇرىن تاتۋلاسۋ سانىندا شەكتەۋ جوق بولاتىن. سونداي-اق بۇعان دەيىن ءزابىر كورگەن ادامنىڭ وزىنەن ارىز بولماسا, پوليتسيا ءىس قوزعاي المايتىن ەدى. سونىڭ سالدارىنان وقيعالاردىڭ 60 پايىزىندا جانجالقويلار جازادان قۇتىلىپ كەتەتىن. ەندى پوليتسيا قىزمەتكەرى كەز كەلگەن ادامنىڭ حابارلاۋى بويىنشا وقيعا ورنىندا اكىمشىلىك ءىس قوزعاي الاتىن بولدى.
– بيىل العاشقى 10 ايدىڭ ىشىندە وتباسىندا جانجال شىعارعان 61 مىڭ ادامعا قاتىستى اكىمشىلىك ءىس تىركەلدى. سوتتىڭ شەشىمىمەن 15 مىڭنان استام ادام قاماۋعا الىندى. ۋچاسكەلىك ينسپەكتورلار زورلىق-زومبىلىقتان قورعاۋ بويىنشا 75 مىڭ قورعاۋ ۇيعارىمىن شىعاردى, – دەدى يگور لەپەحا.
جيىن بارىسىندا وزگە دە قاتىسۋشىلار ءسوز الىپ, تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ سەبەپ-سالدارى جايىندا ويلارىمەن ءبولىستى.