اۋىل تۇرعىندارىنىڭ نەگىزگى كۇنكورىس كوزى – ءتورت ت ۇلىك مال. توسكەيدى اقتىلى مالعا تولتىرىپ, ەل داستارقانىن ادال اسقا قايىستىرىپ قويۋعا نە كەدەرگى؟ كەيدە العا ۇمتىلعان قادامدارى كەرى كەتىپ جاتاتىندارى دا بار.
جالپاق جۇرتتىڭ الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعدايىن جاقسارتۋعا سەبى تيۋگە ءتيىستى جوبالار از ەمەس. سونىڭ ءبىرى – ۇكىمەتتىڭ «Amanat» پارتياسىمەن بىرلەسىپ قابىلداعان «اۋىل اماناتى» بىرەگەي جوباسى. جوبانىڭ قانشالىقتى ءتيىمدى ەكەنىن اقىل تارازىسىنا سالىپ بەزبەندەگەن اۋىل تۇرعىندارى وڭ جامباسىنا كەلەتىنىن ىشتەي توپشىلاپ, ءوز ىستەرىن باستاۋعا قۇلشىنىس ءبىلدىرىپ وتىر.
شاعىن نەسيە 5 جىلعا دەيىن بەرىلەدى. نەگىزگى باعىتى اۋىل شارۋاشىلىعىن تولايىم قامتىپ-اق تۇر. ءبىر جاقسىسى, مال شارۋاشىلىعىنداعى جوبا 7 جىلعا كوزدەلگەن. ايتا كەتەرلىگى, شاعىن نەسيەنىڭ ەڭ جوعارى كولەمى – 8,6 ملن تەڭگەگە دەيىن. جاقسىلىعى سول, سىياقى مولشەرى جىلىنا 2,5 پايىزدان اسپايدى.
بۇگىنگى تاڭدا وسى باعدارلاما اياسىندا وبلىستىڭ 200-گە جۋىق تۇرعىنى 1,1 ملرد تەڭگەدەن اسا قاراجات الىپ, ءوز شارۋاشىلىعىن دامىتپاق. وسى ورايدا «Amanat» پارتياسىنىڭ ءاربىر اۋداندىق فيليالىندا كەڭسە اشىلىپ, اۋىل تۇرعىندارىن قۇلاقتاندىرىپ, كەڭەس بەرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. ەكى قولعا ءبىر كۇرەك تابا الماي وتىرعان اۋىلداعى ەڭبەككە جارامدى ادامدار ەندى ءىسىن باستاۋعا باستاپقى قاراجات ىزدەپ سابىلماي, از عانا ۇستەمە قوسىلاتىن نەسيەنى الىپ, ءورىستى مالعا تولتىرسا, ءتاپ-ءتاۋىر قوڭدانىپ تا قالار ەدى.
سويتسەك, باعدارلاما باياندى بولۋى ءۇشىن تۇتاس سالا جاڭعىرۋى كەرەك ەكەن. ماسەلەن, ەرەيمەنتاۋ اۋدانىنداعى بوزتال اۋىلىنىڭ تۇرعىنى ءماۋىتحان قۇمات اتالعان باعدارلاما اياسىندا نەسيە الىپ, بەس سيىر ساتىپ العان. ازىرگە تەحنيكاسى جوق. وزىمدىكى دەگەن قۇرال-جابدىعى بولماعاننان كەيىن, مال ازىعىن دايىنداۋ قيىن شارۋاعا اينالىپ وتىر. ەندى ەسەپتەپ قاراڭىز, بۇل وڭىردە بيىل ءشوپ باعاسى قىمباتتاۋ. 250-300 كگ بۋما 15 مىڭ تەڭگە تۇرادى. ءبىر باس قارا مالدى قىستان شىعارۋ ءۇشىن ەكى توننا ءشوپ قاجەت دەسەڭىز, 120 مىڭ تەڭگەڭىز شوپكە شىعىن. ءشوپ قۇنارى باعزى زامانداعىداي بولماعاندىقتان, ءتورت ت ۇلىك مالدىڭ قايسىسى بولسىن جەمسىز كوتەرەمگە اينالار ەدى. ارينە, ءبىر توننا جەم قاجەت. ونىڭ باعاسى بيىل ارزانداۋ بولعانىمەن, 50-60 مىڭ تەڭگەنىڭ كولەمىندە. مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسامىن دەپ نيەتتەنگەن ءماۋىتحان قۇمات ءبىزدىڭ ەسەپ بويىنشا ءبىر باس مالىن قىستان شىعارۋ ءۇشىن كەم دەگەندە 170-180 مىڭ تەڭگە شىعىندايدى ەكەن. ەگەر التى اي قىسقى ءوز ەڭبەگىن قوسساڭىز, الگى سيىردىڭ قۇنىنا جاقىنداپ قالادى. مىنە, اۋىلداعى اعايىننىڭ ىلگەرى باسقان قادامىن كەرى كەتىرىپ تۇرعان ماسەلە وسى.
مالشى قاۋىم ەندى قالاي تابىس تاپپاق؟ تولىنە قوسىپ ءسۇتىن ساتقاندا عانا. كوپتەن بەرى شەشىمىن تاپپاي كەلە جاتقان كەلەلى ماسەلە تۋرا وسى جەردەن باستالادى. ءىستى قانشا ۇتىمدى ۇيىمداستىرىپ جاتىرمىز دەپ دابىرالاتقانىمىزبەن, شالعايداعى شاعىن اۋىلداردا حالىقتىڭ قولىنداعى ءسۇتتى ساتىپ الىپ, ىسكە جاراتا الماي وتىرعانىمىز وكىنىشتى. وسى ءبىر ورالىمسىزدىقتىڭ كەسىرى مال باققان قاۋىمنىڭ قابىرعاسىنا باتىپ-اق تۇر.
مامانداردىڭ پىكىرىنشە, كەيىنگى ۋاقىتتا ءسۇت ونىمدەرىنە سۇرانىس مۇلدەم ازايىپ كەتكەن. باستى سەبەپ – ىرگەدەگى كورشىلەردەن كۇنى-ءتۇنى توعىتىلىپ جاتقان ارزان ءسۇت ونىمدەرى. كەسىرى مالساق قاۋىمعا ءتيىپ-اق تۇر. قازىر وڭىردەگى مال سۇمەسىمەن كۇن كورىپ وتىرعان اۋىل تۇرعىندارى كۇندەلىكتى ساۋعان سۇتتەرىن قايدا وتكىزەرىن بىلمەي دال. قابىلداۋ باعاسى وتىز پايىزعا ارزانداپ كەتكەن. وبلىستا 14 ءسۇت زاۋىتى بار. بۇعان دەيىن مال باققان شارۋا ءسۇتتىڭ ءبىر ءليترىن 200-220 تەڭگەدەن وتكىزسە, قازىر 150-160 تەڭگە توڭىرەگىندە. ءسۇت زاۋىتتارىنىڭ قوجايىندارى ءسۇت ونىمدەرىنە سۇرانىستىڭ ازايۋى سەبەپ بولىپ وتىر دەپ اقتالادى.
«قازىر باسەكەلەستىك وتە جوعارى. ءبىزدىڭ ءونىمىمىز وتپەۋگە اينالدى. اۋىلدان ءسۇت تاسيتىندار كوپتەپ كەلىپ جاتىر. بۇرىنعى كولەمدى ازايتپاۋعا تىرىسقانىمىزبەن, بارلىعىمەن بىردەي جۇمىس ىستەي المايمىز», دەيدى كوكشەتاۋ قالاسىنداعى ءسۇت زاۋىتىنىڭ ديرەكتورى ەرسايىن جاقسىلىقوۆ.
وتكەن جىلى وڭىرگە جەتكىزىلگەن ءسۇت ونىمدەرىنىڭ يمپورتى 4,8 ملن دوللار بولسا, بيىلعى 8 ايدا 3 ملن دوللارعا جۋىقتاعان. ونىڭ شامامەن 75 پايىزى – رەسەيدەن كەلەتىن ونىمدەر.
ء«بىز شەتەلدەن كەلەتىن يمپورتتى شەكتەي المايمىز. بۇگىنگى تاڭدا مەملەكەتتىك قولداۋ شەڭبەرىندە اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ساتىپ الاتىن كاسىپورىنداردىڭ شىعىنىن سۋبسيديالاۋ باعدارلاماسى جۇمىس ىستەيدى. بيىل 1,8 ملرد تەڭگە ءبولىنىپ وتىر», دەيدى وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى جانە جەر قاتىناستارى باسقارماسىنىڭ ءبولىم باسشىسى ءۋاليحان ەسكەندىروۆ.
جەرگىلىكتى كاسىپكەرلەردىڭ ايتۋىنشا, سىرتتان جەتكىزىلىپ جاتقان ارزان ءسۇت ونىمدەرىمەن باسەكەلەسۋ وتە قيىن. ەگەر بۇل كەلەڭسىزدىك بەلەڭ الاتىن بولسا, مالساق قاۋىم موينىنا تۇسكەن اۋىر جۇكتى كوتەرە الماي, شارۋاسىن قوجىراتىپ الۋى ابدەن ىقتيمال. جوعارىدا ءبىز ايتقان جاڭا باعدارلامامەن جۇمىس ىستەۋگە نيەتتەنگەن ءماۋىتحان قۇماتتاردىڭ ماسەلەسى قالاي شەشىلەتىنى ازىرگە بەلگىسىز. بۇل وڭىردە اۋىل تۇرعىندارىنان ءسۇتتى ساتىپ الۋ ءتيىمدى ۇيىمداستىرىلماي وتىر. وسى ارادا ءبىر عانا پىكىر ايتا كەتەلىك. ءبىر-بىرىنە جاقىن ورنالاسقان ءتورت-بەس اۋىلدىڭ مالساق قاۋىمىنىڭ قولىنداعى مالدىڭ سۇمەسىن ساتىپ الۋدىڭ وڭتايلى جولى بار. ايتالىق, ءسۇت ونىمدەرىن قابىلدايتىن كووپەراتيۆ ۇيىمداستىرىلسا. بۇل حالىقتان جيناعان ءسۇتتىڭ تاڭعى ساۋىنى مەن كەشكى ساۋىنىن قوسىپ, سالقىنداتقىشتا ساقتاپ, ءسۇت زاۋىتىنا ءبىر-اق مەزگىل تاسىمالداسا. سوندا جول شىعىنى ازايىپ, ءسۇتتىڭ وزىندىك قۇنى تومەندەر ەدى. ەگەر ءسۇت ساتىپ الۋدى جولعا قويساق, ءوزىمىزدىڭ ارزان, تابيعي ءونىم سورەلەردە سىڭسىپ تۇرسا, شەتتەن كەلەتىن ءونىمنىڭ جولى كەسىلەر مە ەدى, كىم ءبىلسىن؟
باعدارلاما بويىنشا نەسيە الىپ, ءوز ءىسىن باستاپ وتىرعان ازاماتتىڭ ءبىرى – ەگىندىكول اۋدانىنا قاراستى پولتاۆسكي اۋىلىنىڭ تۇرعىنى احمەت ءاشىموۆ. احمەت باعدارلامانىڭ قولايلىعىنا قىزىعىپ, 100 باس قوي ساتىپ الىپتى. 60 گەكتار جايىلىمدىق جەرى, قورا جايى, ازىن-اۋلاق تەحنيكاسى بار. احمەتتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, وزگە مالدان قوي ءتيىمدى. ساتۋ وڭاي. قازاقى قويعا ەدىلباي قوشقارىن قوسىپ, تۇقىمىن جاڭارتپاق. بىراق وسى ارادا دا احمەت ءتارىزدى قوي شارۋاشىلىعىن وركەندەتەمىن دەپ ۇمتىلىپ وتىرعانداردىڭ الدىندا كەسە-كولدەنەڭ جاتقان وتكەل بەرمەس كەسەل بار. بۇل – قوي ءجۇنىن, تەرىسىن وتكىزە الماۋى.
«قازىر قويدىڭ ءجۇنى ەشكىمگە قاجەتى جوق. قىرىققاننان كەيىن ىبىرسىپ جاتپاسىن دەپ كۇيدىرىپ جىبەرەمىز. تەرىسىن يت تە جەمەيدى. قىرۋار بايلىق ىسىراپ بولىپ جاتىر. بۇرىن ەل ىشىندە قوي جۇنىنەن پيما باساتىن, كيىز-سىرماقتى ايتپاي-اق قويايىق. تەرىسىن يلەپ, تون تىگەتىن. قازىر ءبارى كوزدەن بۇلبۇل ۇشتى عوي», دەيدى ا.ءاشىموۆ.
راسىندا, بۇرىن قوي ءجۇنى كادەگە جاراپ-اق تۇر ەدى, تەرىسى دە جەردە قالمايتىن. باققان مالىنان تولىمدى پايدا تاپپاعاننان كەيىن, مالساق قاۋىمنىڭ تاۋى شاعىلاتىن جەرى دە وسى.
«زامانىندا وبلىس ورتالىعىنداعى «كيىز» اكتسيونەرلىك قوعامىندا قوي ءجۇنى ءتاپ-ءتاۋىر وڭدەلدى. سول ۋاقىتتا قوي جۇنىنەن نەگىزىنەن پيما, كيىز باستىق. جالپى, قوي ءجۇنى – قالدىقسىز كادەگە جارايتىن ءونىم. قوي ءجۇنىنىڭ شايىرى دا پايداعا اسادى. جۋ اگرەگاتتارىندا تۇنىپ قالعان شايىردى ارنايى ىدىستارعا تولتىرىپ, كوسمەتيكا جاسايتىن كاسىپورىندارعا جىبەرەتىن. دەمەك قوي ءجۇنى شارۋاشىلىقتا, تۇرمىستا كوپ نارسەگە قاجەت. بۇگىنگى زامان تالابىنا ساي ەسەپ-قيسابىن ويلاستىرساق, ءوزىن-ءوزى اقتايتىن, اقتاپ قانا قويماي, كاسىپورىنعا تابىس اكەلەتىن سالا», دەيدى وسى اكتسيونەرلىك قوعامدا ۇزاق ۋاقىت قىزمەت ەتكەن جولامان شوكەەۆ.
قوي ءجۇنى نەگىزىنەن ەكىگە بولىنەدى: بيازى جانە قىلشىقتى. ونىڭ ىشىندە قادىرلىسى – بيازى ءجۇن. بىراق بيازى ءجۇندى قويدى ءوسىرۋ شارۋالار ءۇشىن وڭاي ەمەس. ول ءۇشىن جايىلىمنىڭ ەرەكشەلىگى, جايلىلىعى قاجەت. ايتالىق, اقسەلەۋ, قاۋدان وسەتىن ءبىزدىڭ دالا بيازى ءجۇندى قوي ءۇشىن ونشالىقتى جايلى ەمەس. سەبەبى اقسەلەۋدىڭ, قاۋداننىڭ باسىنداعى ينە ءشوپ قوي تەرىسىنە قادالىپ, ونىڭ اۋرۋعا ۇشىراۋىنا سەبەپشى بولادى. ءبىزدىڭ ولكەدە قىلشىق ءجۇندى قوي ءوسىرۋدىڭ باستى سەبەبى سودان. ءدال قازىر وبلىستا بيازى ءجۇندى قويدىڭ سانى 15 پايىزدان اسپايدى. قىلشىقتى جۇننەن بيازى ءجۇن قىمبات باعالانادى. قىلشىقتى ءجۇن دە كوزىن تاپسا, كادەگە اسادى. ەرتەرەكتە ىرگەدەگى رەسەي قارۋلى كۇشتەرىندە قىزمەت ەتەتىن جاۋىنگەرلەردى وسى قىلشىقتى ءجۇندى ىسكە جاراتۋ ارقىلى كيىندىرەتىن. بىلەتىندەردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, قازىر ولار دا الماي قويىپتى.
«نۇرلى كوش» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە سالىنعان مەكەنجايلاردا قونىستانعان اعايىندار جۇمىسسىزدىق پروبلەماسىن قايتا-قايتا كوتەرىپ جاتىر. ەگەر كۇنى بۇگىنگە دەيىن يگەرىلمەي جاتقان ەن بايلىقتى ەل يگىلىگىنە اينالدىرۋ ءۇشىن وسىنداي جەرلەردەن ۇكىمەتتىڭ قولداۋى ارقىلى شاعىن كاسىپورىندار اشسا, بارشاعا بىردەي ءتيىمدى بولماس پا ەدى.
«موڭعوليادا ءبىر جاپىراق تەرى, ءبىر شوكىم ءجۇن دالادا قالمايدى. كۇنى بۇگىنگە دەيىن ءبىز باعىمداعى مالدىڭ تەرىسى مەن ءجۇنىن پايدالانىپ كەلدىك. كيگەن كيىمىمىز, ۇيدەگى كۇندەلىكتى تۇتىناتىن تۇرمىستىق بۇيىمىمىز تەرى مەن جۇننەن جاسالدى. ودان كەمدىك كورگەن جوقپىز. اللاعا شۇكىر, «توعىز قابات تورقادان توقتى شاعىمنىڭ تەرىسى ارتىق» دەمەكشى, ۇرپاعىمىز تازا تابيعي كيىم كيىپ, ەكولوگيالىق جاعىنان مۇلتىكسىز جۇننەن جاسالىنعان بۇيىمداردى كادەگە جاراتىپ, بۇگىنگى كۇنگە جەتتىك. كوكشەتاۋدىڭ ىرگەسىندە قونىستاندىق. كوپتى كورگەن باسىم بار, سەكسەنگە كەلگەن جاسىم بار. مىنا بالالار كيىز ءۇي جاسايتىن كاسىپورىن اشسا, تاماشا ەمەس پە؟ تاۋ باسىپ, اسۋ اسىپ كەلگەن اعايىندار وزدەرىمەن بىرگە بىرنەشە جىل بويى باسىنا پانا, جانىنا قورعان بولعان التى قانات, سەگىز قانات كيىز ۇيلەرىن قانجىعالارىنا بوكتەرىپ الا كەلدى. جەرگىلىكتى جۇرت توي-تومالاعىنا, اسىنا, باسقا دا جابدىعىنا پايدالانۋعا قاتتى قىزىقتى. ويتكەنى ىڭعايلى-اق دۇنيە. ءارى قوي ءجۇنىنىڭ ءيىسى شىققان جەرگە كەنە, قوڭىز جولامايدى. اۋاسى كەڭ, كيىز جارىقتىق جەل وتكىزە قويمايدى عوي», دەيدى سەكسەننىڭ سەڭگىرىندەگى ورازحان مىرزابەك اقساقال.
سۇڭعىلا اقساقال شارۋانىڭ رەتى – شىنىمەن ءىستىڭ كوزىن تاباتىن جان بولسا, ءوز-وزىنەن جولعا ءتۇسىپ كەتەتىنى بيزنەس-جوسپار. شىن مانىندە ۇلان-عايىر اقمولا وبلىسىنىڭ ەلدى مەكەندەرىندەگى تىلەك بىلدىرۋشىلەردى كيىز ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ونىڭ قانشاسىن شىعارۋ كەرەك. ونىڭ ۇستىنە ءبىزدىڭ ەل – كۋرورتتى ايماق. ايدىنى اسىپ-تاسقان كوگىلدىر كولدىڭ جيەگىندە, اق قايىڭداردىڭ ورتاسىنا اق شاڭقان كيىز ۇيلەردى تىگىپ, مۇرتىمىز كوككە شانشىلىپ, ءشانيىپ جاتار ەدىك. كيىز ءۇي جول جيەگىندەگى ساۋدا-ساتتىق كولىگىن قىزدىراتىندارعا دا, قىمىزحانا اشاتىندارعا دا قاجەت ەمەس پە؟
پولتاۆسكي ەلدى مەكەنىنىڭ تاعى ءبىر تۇرعىنى انەل سارقىتباەۆا «اۋىل اماناتى» باعدارلاماسى اياسىندا نەسيە الىپ, 14 جىلقى ساتىپ الىپتى. شابىندىق جەرى جوق بولعاندىقتان, قىرۋار مالدى قىستان شىعارۋ ءۇشىن جەم-ءشوبىن ساتىپ الۋعا ءماجبۇر بولعان. اۋىل تۇرعىندارى جىلقىنى كەزەكپەن باعادى. ەگەر وتباسىنىڭ ەكى-ءۇش باس جىلقىسى بولسا, ءبىر كەزەك, وننان اسسا, ەكى كەزەك. بۇل اۋىلدا دا وزگە جەرلەردەگىدەي قولىنا قۇرىق ىلەتىن جىلقىشى, مالدىڭ بابىن بىلەتىن مالشى جوق. انەل مال باسىن ءوز ءتولى ەسەبىنەن كوبەيتىپ, قىمىز ساتىپ تابىس تاپپاق.
ەلدىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ ءۇشىن وسىنداي باعدارلامادان بۇرىن جاستاردى ادال ەڭبەككە باۋلۋ كەرەك شىعار. تۇيگەنىمىز – ەلدىڭ ءبۇيىرى شىعۋ ءۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن تولىمدى باعاعا ساتىپ الىپ, وڭدەۋدى ۇيىمداستىرۋ. سوندا عانا باعدارلاما باياندى بولادى. ازىرگە اۋىلدا تۇرىپ شارۋامدى ورگە جىلجىتامىن دەگەندەردىڭ ورەسى شەشىلمەي تۇر.
اقمولا وبلىسى