قۇنارلى قازاق توپىراعى تەك قازبا بايلىقتارىنا عانا ەمەس, ەل ەسىندە ەسىمى قالاتىن تۇعىرلى تۇلعالارعا دا كەندە بولماعان. سولاردىڭ ءبىرى ۇلتى ءۇشىن جاڭا ءبىر سوقپاق سالا بىلگەن, بۇگىنگى تاڭدا شىعىستىڭ ۇلى عۇلاماسى ءال-فارابي ەسىمىن يەلەنىپ وتىرعان قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ 1948-1953 جىلدارداعى رەتى بويىنشا ءۇشىنشى رەكتورى بولعان ت.ت.تاجىباەۆ تۋرالى ايتىلار ءسوز از بولماس.
تولەگەن ءتاجىباي ۇلى 1910 جىلى 23 اقپاندا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ, ارىس اۋدانىنداعى سۇتكەنت اۋىلىندا دۇنيەگە كەلدى. شىمكەنتتەگى پەداگوگيكا تەحنيكۋمىن ءبىتىردى. سودان كەيىن زەردەلى جاس ماسكەۋدەگى ن.ك.كرۋپسكايا اتىنداعى كوممۋنيستىك تاربيە اكادەمياسىنا جىبەرىلىپ, ونى ۇزدىك ديپلوممەن ءتامامدادى.
تولەگەن تاجىباەۆ 1938 جىلى ماسكەۋدەن قازاقستانعا ورالعان سوڭ العان ءبىلىمىن جاستارعا جەتكىزۋ, ولاردى جوعارى ادامگەرشىلىك رۋحتا كوعامنىڭ ادال پەرزەنتى رەتىندە ءتاربيەلەۋ, عىلىم شىڭىنا شىعارۋ جولىنداعى ۇستازدىق جۇمىسىن باستادى. وسى جىلدارى ونىڭ حالىق اعارتۋ سالاسىنداعى تەرەڭ ءبىلىمى, قاجىرلى ەڭبەگى, دارىسكەرلىك شەبەرلىگى, سونداي-اق ۇيىمداستىرۋ, باسقارۋ ىسىندەگى پاراساتتىلىعى مەن كورەگەندىلىگى انىق بايقالادى. سوندىقتان ۇكىمەت ونى 1940 جىلى رەسپۋبليكانىڭ حالىق اعارتۋ كوميسسارىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارلىعىنا تاعايىندايدى, كەيىنىرەك ول قازاقستان حالىق اعارتۋ كوميسسارى قىزمەتىن اتقاردى.
قازاقستاننىڭ مادەنيەتى مەن اعارتۋ ءىسىنىڭ دارا تۇلعاسى, تالاپتى باسشى, ۇيىمداستىرۋشى قابىلەتى مەن ىسكەرلىگى مول تولەگەن ءتاجىباي ۇلى 1941 جىلى قاراشا ايىندا قازاق كسر حالىق كوميسسارلارى كەڭەسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىنە جوعارىلاتىلادى. بۇل جاۋاپتى قىزمەتتى ت.ت.تاجىباەۆ ەلىمىز نەمىس باسقىنشىلارىنا قارسى جۇرگىزگەن سوعىستىڭ ەڭ اۋىر جىلدارىندا 1944 جىلدىڭ تامىز ايىنا دەيىن اتقارادى. كەيىن قازاق كسر-ءىنىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى بولىپ تاعايىندالادى. 1948-1953 جىلدارى سول جاۋاپتى قىزمەتىمەن بىرگە ول قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى مىندەتىن دە قوسا اتقاردى. ءارى مينيستر, ءارى رەكتور... قانداي ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك, قانداي ۇلكەن قابىلەتتىلىك!
ءبىر ءسات سول كەزەڭدەگى تاريحي جاعدايدى كوز الدىمىزعا ەلەستەتەيىكشى. الەمدى ءدۇر ءسىلكىندىرگەن ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس اياقتالىپ, ەرتەڭىنە دەگەن وراسان زور سەنىممەن بەيبىت ەڭبەككە كىرىسكەن حالقىمىزدىڭ وقۋ-بىلىمگە دەگەن قۇلشىنىسى ەرەكشە بولعان ەدى. مۇنداي ۇلكەن قوعامدىق سۇرانىستاردى قاناعاتتاندىرا الاتىن ەلدەگى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ مۇمكىندىكتەرى سونشالىقتى مول بولدى دەپ ايتا المايسىز. ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جابدىقتالۋدان باسقا, جوعارى بىلىكتى مامانداردىڭ تاپشىلىعى كوزگە ايقىن كورىندى. وسىنداي جاعدايلارعا قاراماستان, اۋىر جۇكتى ارتقان نارداي, ىسكە باتىل كىرىسىپ كەتۋ كەز كەلگەننىڭ قولىنان كەلە بەرمەيدى. ال تولەگەن تاجىباەۆتىڭ سوعان باتىلى باردى.
ول ۋنيۆەرسيتەت دامۋىنىڭ جاڭا باعىتتارىن انىقتاۋ بارىسىندا ءوزىنىڭ الدىن-الا بولجايتىن ۇشقىرلىعىن, ماسەلەگە كەڭىنەن قارايتىن اۋقىمدىلىعىن تانىتتى. ونى ت.ت.تاجىباەۆتىڭ رەكتورلىعى تۇسىندا فيلوسوفيا فاكۋلتەتىنىڭ, گەوگرافيا جانە بيولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ اشىلعاندىعىنان دا كورۋگە بولادى. ويتكەنى رەسپۋبليكادا ىرگەلى عىلىمداردى دامىتپاي جاتىپ, سۇبەلى جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزۋ قيىن ەكەندىگى ءمالىم عوي.
سول كەزدە رەسپۋبليكامىزدا كەنجەلەپ قالعان گۋمانيتارلىق سالانىڭ ءبىرى پسيحولوگيا-پەداگوگيكا بولاتىن. “بولار ءىستىڭ باسىنا جاقسى كەلەر قاسىنا” دەمەكشى, ت.ت.تاجىباەۆتىڭ ءوز عىلىمي ىزدەنىستەرىن سوعان ارناپ, پسيحولوگيا مەن پەداگوگيكانىڭ قازاقستاندا ينستيتۋتتىق تۇردە ورنىعۋىن قامتاماسىز ەتكەن كەز دە تولەگەن ءتاجىباەۆتىڭ قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنە رەكتورلىعى تۇسىنا ساي كەلەدى.
1950 جىلداردان باستاپ قازاقستانداعى پەداگوگيكالىق وي-پىكىرلەر, وقۋ-اعارتۋ ءىسىنىڭ دامۋى مەن مەكتەپتەر تاريحىن زەرتتەي باستادى. ول ءوزىنىڭ كوپتەگەن مونوگرافيالىق ەڭبەكتەرىندە ءXىX عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنداعى قازاقستانداعى اعارتۋ ءىسىن, پەداگوگيكالىق وي-پىكىردىڭ دامۋ قيسىنىن سارالايدى. اباي قۇنانباەۆتىڭ, ىبىراي ءالتىنساريننىڭ فيلوسوفيالىق, پسيحولوگيالىق, پەداگوگيكالىق كوزقاراستارى تۋرالى تەرەڭ زەرتتەۋلەر جۇرگىزەدى. عالىمنىڭ “اباي قۇنانباەۆتىڭ فيلوسوفيالىق, پسيحولوگيالىق جانە پەداگوگيكالىق كوزقاراستارى” (1957), ء“XىX عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا قازاقستاننىڭ اعارتۋ ءىسى مەن پەداگوگيكالىق وي-پىكىرىنىڭ دامۋى” (1958), ء“حىح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنداعى قازاقستاننىڭ اعارتۋ ءىسى مەن مەكتەبىنىڭ دامۋى” (1962) سياقتى ءىرگەلى مونوگرافيالىق ەڭبەكتەرى سونىڭ دالەلى.
وسىلايشا, ەل تاريحىندا تۇڭعىش بولىپ قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە اشىلعان پسيحولوگيا ءبولىمى وركەندەدى. ت.ت.تاجىباەۆ پسيحولوگيا مەن پەداگوگيكا سالاسىندا جۇزدەن استام ماقالا, ونعا جۋىق ءىرى عىلىمي ەڭبەكتەر جازدى. ونىڭ ەلىمىزدەگى پسيحولوگيا عىلىمى سالاسىنداعى تۇڭعىش اكادەميك ەكەندىگى دە ەسىمىن قازاق عىلىمىنىڭ تاريحىندا قالدىردى.
قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە قىزمەت جاساعان جىلدارىندا تولەگەن تاجىباەۆ جوعارى وقۋ ورنىندا جۇمىس ىستەيتىن مامانداردىڭ جوعارى بىلىكتىلىگىنە, ولاردىڭ عىلىمي جانە وقۋ-ادىستەمەلىك دەڭگەيىن ۇنەمى جوعارىلاتىپ وتىرۋىنا ناقتى كوڭىل ءبولدى. بىرىنشىدەن, ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ىشكى مۇمكىندىكتەرىن پايدالانىپ, جاس تالانتتارعا كەڭ جول اشتى – اسپيرانتۋرا, عىلىمي ءىس-تاجىريبە, دوكتورانتۋرا سالاسى دۇرىس جولعا قويىلدى. دارىندى جاستاردى بيىك تالاپقا ساي تاربيەلەۋگە تولىق جاعدايلار جاسالدى. ەكىنشىدەن, ۋنيۆەرسيتەتكە باسقا رەسپۋبليكالاردان ءىرى ماماندار, وقىمىستىلار شاقىرىلدى.
ت.ت.تاجىباەۆ قازمۋ-ءدىڭ رەكتورى بولعان جىلدارى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ مادەني-الەۋمەتتىك, عىلىمي جانە ماتەريالدىق-تەحنيكالىق نەگىزىن ارتتىرۋعا ەرەكشە ءمان بەردى. سونىڭ ناتيجەسىندە ۋنيۆەرسيتەتتەگى جاراتىلىستانۋ, فيزيكا, حيميا لابوراتوريالارى جاڭا قۇرال-جابدىقتارمەن تولىقتىرىلدى.
1954 جىلى قازاندا ت.ت.تاجىباەۆ قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىنە قايتادان تاعايىندالادى. ءۇش جىلدان سوڭ, ياعني 1957 جىلى ول ەلشىلىك قىزمەتكە جىبەرىلىپ, 1961 جىلعا دەيىن كسرو-نىڭ ۇندىستانداعى ەلشىلىگىندە كەڭەسشى قىزمەتىن اتقاردى. ەلگە قايتا ورالعان تولەگەن ءتاجىباي ۇلى ءوزىنىڭ ومىرلىك ءىسى – عىلىممەن اينالىسۋدى ءارى قاراي جالعاستىردى. ول قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پەداگوگيكا جانە پسيحولوگيا كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى بولىپ قىزمەت اتقاردى, كەيىننەن سول كافەدرانىڭ مەڭگەرۋشىسى بولدى. 1962 جىلى پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى عىلىمي دارەجەسىن الۋ ءۇشىن دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن قورعاپ شىقتى.
قازاقستان عىلىمىنىڭ دامۋىنا, وقۋ-اعارتۋ ىسىنە, مادەني جانە باسقا دا قوعامدىق جۇمىستارعا بەلسەندى تۇردە ارالاسىپ وتىردى. ول قازاقستان پەداگوگيكالىق قوعامىنىڭ پرەزيدەنتى بولدى. جوعارى جانە ارناۋلى ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ پەداگوگيكا جانە پسيحولوگيا سالاسىنداعى عىلىمي-ءادىستەمەلىك كەڭەسىنىڭ توراعاسى قىزمەتتەرىن اتقاردى.
حالقىن شەكسىز سۇيگەن ازامات ت.ت.ءتاجىباەۆتىڭ: ء“وز وتانى, ءوز حالقىن, ءوز ءتىلىن, تاماشا ۇلتتىق داستۇرلەرىن جالىندى جۇرەكپەن سۇيگەن, ءوزىنىڭ وتانعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىن ءسوز جۇزىندە عانا ەمەس, ءىس جۇزىندە كورسەتكەن ادام عانا ناعىز پاتريوت بولىپ سانالادى” دەگەن ۇلاعاتتى سوزدەرى قازىرگى كەزدە ستۋدەنتتەردى قازاقستاندىق پاتريوتيزم رۋحىندا تاربيەلەپ جاتقان بىزدەر ءۇشىن دە وزەكتى.
تولەگەن تاجىباەۆتىڭ جارقىن بەينەسى تۋرالى ايتقاندا, ونىڭ تاماشا ۇستازدىق, تالىمگەرلىك, دارىسكەرلىك قاسيەتتەرىن ەرەكشە اتاپ كورسەتكەن دۇرىس. بەلگىلى عالىم-پروفەسسور ماۋلەن بالاقاەۆتىڭ ەستەلىگىندە كورسەتىلگەندەي, تولەگەن ءتاجىباي ۇلىنىڭ پسيحولوگيا سالاسىندا وقىعان دارىستەرىنىڭ مازمۇنى اسا تەرەڭ, عىلىمي ءورىسى كەڭ, تىڭداۋشىعا تارتىمدى دا, اسەرلى بولعان. عالىم-ۇستاز لەكتسيانىڭ جيناقى, لوگيكاسى كوكەيگە قونىمدى, مازمۇندى, عىلىمي قۇندىلىعى جوعارى بولۋىنا باسا نازار اۋدارادى ەكەن. اۋديتوريانى بىردەن باۋراپ الاتىن, مەيلىنشە بايسالدى دا بايىپتى, بيازى, مايدا قوڭىر داۋىس ىرعاعى دا ونىڭ ۇستازدىق تۇلعاسىن دارالاي تۇسكەن. بۇل تۋرالى پروفەسسور م.بالاقاەۆ بىلاي دەپ جازادى: “ۇلكەن ديپلومات ءارى عالىم, اكادەميك تولەگەن تاجىباەۆتىڭ ءجۇزى قانداي جارقىن بولسا, ويى دا سونداي ايقىن, ءسوزى دە سونداي سىپايى, ءارى سالماقتى بولاتىن, بىرەۋمەن سويلەسە كەلگەندە ونىڭ سوزىنەن ءبىلىمدى, مادەنيەتتى ادام ەكەنى بىردەن سەزىلەتىن. بىرقاتار كىسىنىڭ ادەپتىلىگى بويىنا بىتكەن قاسيەت بولماي, جاساندى, بىردە ولاي, بىردە بۇلاي بولاتىنى دا بار, ال ت.ت.ءتاجىباەۆتىڭ ىزەتتىلىگى ونىڭ ابدەن قانىنا سىڭگەن تابيعي قاسيەتى بولاتىن”.
تولەگەن ءتاجىباي ۇلى قانداي جوعارى مارتەبەلى قىزمەتتە جۇرسە دە ادامي قادىرىن تۇسىرمەگەن, ابىرويىن اسىرا بىلگەن ابزال جان, كورەگەن باسشى, سان بۋىن جاستاردى عىلىم جولىنا باعىتتاعان ۇلاعاتتى ۇستاز بولا ءبىلدى. ءيا, تولەگەن تاجىباەۆ ادام جانىن جازباي تانيتىن ناعىز تالىمگەر پسيحولوگ ەدى. جانى باي, جۇرەگى كەڭ نار تۇلعانىڭ الدىنا بارعان ءاربىر ادام جادىراپ, ەڭسەسى كوتەرىلىپ شىعاتىن.
رەكتور ت.تاجىباەۆتىڭ جاستارىمىزعا قالايشا قامقورشى بولعانىن قازىرگى زەينەتكەر-پروفەسسور ءا.ىدىرىسوۆتىڭ “ەستەن كەتپەس وكىنىش” اتتى ەستەلىگىندە كەلتىرگەن مىنا جولداردان جاقسى اڭعارامىز: “...قوستاناي قالاسىنداعى 10 جىلدىق مەكتەپ-ينتەرناتتى التىن مەدالمەن ءبىتىرىپ, 1947 جىلدىڭ 30 تامىز كۇنى الدىڭىزدا تۇردىم. مەدالمەن بىتىرگەن قازاق بالالارى كەلسە, مەنىڭ قابىلداۋىما كەزەكسىز جىبەرىڭىز” – دەپ كومەكشىڭىزگە ايتىپ قويىپسىز. سودان-اق بولار, ول مەنى ەرتىپ ءسىزدىڭ الدىڭىزعا الىپ كىردى... اباجاداي ۇستەلىڭىزدىڭ ار جاعىنان تۇرىپ: “اينالايىن كەل, كەل”, – دەپ ارقامنان قاقتىڭىز. ناق سول مينوتتە سوعىستا قازا تاپقان اكەم ىدىرىستىڭ ءوزى ءتىرىلىپ كەلىپ ارقامنان قاعىپ تۇرعانداي بولدى. مەن ىشتەي تولقىپ, كوزىمە جاس الدىم. ءوز ورنىڭىزعا وتىرماي, ءبىر ۇلكەن ۇستەلدىڭ قاسىنا وزىممەن بىرگە وتىرىپ, قايدان كەلگەنىمدى, قاي مەكتەپتى بىتىرگەنىمدى سۇرادىڭىز. العان مەدالدى, اتتەستاتىمدى كورىپ, بالاشا قۋاندىڭىز. “باسە, جەتىمدەر وسىلاي وقىسا كەرەك ەدى-اۋ”, – دەپ, ءماز بولدىڭىز. ءوزىڭىزدىڭ دە بالالار ۇيىندە وسكەنىڭىزدى اقتارا سالدىڭىز... “ماسكەۋدەگى اۆياتسيا ينستيتۋتىنا ءوز اتىمنان جىبەرەيىن, دەربەس 2000 سوم ستيپەنديا بەرگىزەيىن. اۆياكونسترۋكتور بولاسىڭ... زاۋىت ديرەكتورى بولىپ ىستەيتىن بولاسىڭ...” قايران تولەگەن اعا, ءتىلىڭىزدى الماعانىما كۇنى بۇگىنگە دەيىن وكىنەمىن...”.
ت.ت.تاجىباەۆتىڭ الدىنا كەلگەن ءار تالاپكەردىڭ تالانتى مەن تاعدىرىنا ۇلى ۇستازدىق ءىلتيپات سەزىممەن, ۇلتجاندىلىقپەن قاراي بىلگەنىنە ءتانتى بولۋعا بولادى. بۇدان ۋنيۆەرسيتەت رەكتورىنىڭ حالىق قامىن قاتتى ويلاپ, ەل بولاشاعىن باعدارلاپ, قازاق عىلىم-ءبىلىمى مەن ونەركاسىبىنىڭ دامۋىنا ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ وتىرعانىن بايقاۋ قيىن ەمەس. تاۋەلسىز قازاقستان مەملەكەتىنە قازىرگى كەزدە وسىنداي رۋحى اسقاق, ۇستازدىق ءىسى ۇلاعاتتى, جاستار تالانتىن تەرەڭ تارازىلايتىن, ادامگەرشىلىگى جوعارى, ويى بيىك, بىلگىر ازاماتتار كەرەك. تولەگەن تاجىباەۆتىڭ كورەگەندىگى, اق كوڭىلى, قامقورلىق پەيىلى, ادامگەرشىلىك اسىل قاسيەتى بارشامىزعا ونەگە, بارىمىزگە عيبرات.
ۇستازدىق ەتۋ, عالىم بولۋ, عىلىم مەن ءبىلىم سالاسىن ۇتىمدى ۇيىمداستىرۋ تولەگەن تاجىباەۆتىڭ تۇلعالىق بەينەسىن ناقتى سيپاتتايدى. ناعىز ۇستازدىق بيىككە كوتەرىلگەن جان ءىرى دەپ تە, ۇلى دەپ تە تانۋعا لايىقتى. قازاقتىڭ ءبىرتۋار ازاماتى ت.ت.تاجىباەۆتىڭ مەرەيتويى ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتىڭ مەرەيتويى دەپ بىلەمىز.
پاراساتتى عالىم-ۇستاز, ءىرى قوعام قايراتكەرى, ۇلى دالانىڭ ۇلى پەرزەنتى ت.ت.تاجىباەۆتىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويى اياسىندا ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى ونىڭ عىلىمي مۇرالارى مەن ءتالىم-تاربيەلىك ەڭبەكتەرىن بىرنەشە تومدىق جيناق ەتىپ جاريالاپ وتىر. بولاشاقتا دا وسكەلەڭ ۇرپاق ءۇشىن تولەگەن ءتاجىباي ۇلىنىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىنىڭ عيبراتىن, تاريحي ءمانىن تانىتاتىن ەڭبەكتەردى جارىققا شىعارۋ, ونىڭ جارقىن بەينەسى مەن ەسىمىن ۋنيۆەرسيتەت تاريحىندا قالدىرۋعا باعىتتالعان بارلىق شارالار – ءبىزدىڭ وسى ءبىرتۋار ازامات الدىنداعى پارىزىمىز.
باقىتجان جۇماعۇلوۆ, ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ رەكتورى, اكادەميك.