تۇركىستان كوميتەتىندەگى قازاقتار

اعاەۆتىڭ كۇندەلىگى

قارا كولەنكور مۇقابالى كۇندەلىكتىڭ يەسى – ءاليحان اعاەۆ. ونىڭ شىن اتى-ءجونى – ءامىرحان تىلەۋماعامبەتوۆ, 1908 جىلدىڭ 25 ناۋرىزىندا اتىراۋ وبلىسىنىڭ قىزىلقوعا اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن. ارمياعا شاقىرىلعانعا دەيىن الماتى قالاسىندا جۇمىس ىستەگەن. قىزىل ارميانىڭ كاۆالەريالىق ۆزۆو­دىنىڭ كومانديرى, لەيتەنانت ءامىرحان تىلەۋماعامبەتوۆ 1941 جىلى 17 قاراشا كۇنى ماسكەۋ تۇبىندەگى شاي­قاس­تا نەمىس­تەر­دىڭ تۇتقىنىنا تۇسكەن. گەر­ما­نيادا ءوزى قۇرعان «الاش» قوسىنىنىڭ كومان­ديرى بولعان. اتىراۋعا كەلىپ تۇسكەن ديۆەرسيالىق توپقا باسشىلىق ەتكەن. وعان نەمىس ارمياسىنىڭ وبەر-لەيتەنانتى شەنى بەرىلگەن. «اتى شۋلى ديۆەرسانت» ءاليحان اعاەۆتىڭ كۇن­دەلىگى سەكسەن جىل بۇعاۋلانىپ جات­تى. ونىڭ كۇندەلىگىندە نە تۋرالى جازىل­عا­نى­نا نازار اۋدارىپ كورەلىك.

«17.11.41 موسكۆا قالاسىنان 70 شا­­­قى­­رىم جەردە نەمىستەرگە تۇتقىنعا ءتۇس­تىم.­ اسان ەكەۋىمىزدى كۋرەر سامولەتپەن سمو­لەنسك قالاسىنا جەتكىزدى.

01.12.41-08.01.42 بەرلين قالاسىن­داعى وفيتسەرلەر لاگەرىندە بولدىم.

10.01.42-01.05.42 وڭتۇستىك گەر­ما­نياداعى ستاۆناۋ قالاسىندا بولدىم. سول قالادان 17 اقپاندا ءبىرىنشى رەت بەر­لين­گە حات جازدىم. قازاق جىگىتتەرىنەن قوسىن قۇرۋ جانە بۇل ماسەلەنى ءوز قولىما الۋ تۋرالى.

01.05.42-15.08.42 لۋكەنۆالد قالا­سىندا قازاق قوسىنىن ۇيىمداستىرىپ, ولاردىڭ اراسىنان بىرنەشە ءجۇز ادامدى گەرمانياعا جىبەرگەننەن كەيىن ارنايى قوسىنعا بىرقاتار تاڭداۋلىسىن قالدىردىم.

15.08.42-01.09.42 براندەنبۋرگ قالاسىندا (گەرمانيا) وقىدىق.

01.09.42-15.09.42 ريگا (لاتۆيا), ۆارشاۆا (پولشا) قالالارىندا بولدىم. قۇجاتتار دايىنداۋمەن اينالىستىم.

23.09.42-20.11.42 پولتاۆا (ۋكراينا) قالا­سىندا بولدىم.

20.11.42-01.02.43 حاركوۆتە بولدىق, سوندا عازيز ورازوۆپەن تانىس­تىم.

01.02.43-18.09.43 سۆياتوشينو مەكە­نىن­دە, كيەۆتە بولدىق. وسىندا راحيم اۋىر­ جارالانىپ, قولىنان ايىرىلدى. مەن جانە شاكەن جەڭىل جاراقات الدىق. وسى وقيعا كەزىندە كوپەش ەسقاليەۆ ەستۋ قابىلەتىنەن ايىرىلىپ, سالدارىنان كۇيزەلىسكە ءتۇسىپ, ءوز-وزىنە قول جۇمسادى.

20.09.43-15.10.43 جيتومير قالا­سى ماڭىنداعى بولشەنيتسي سەلوسىندا بولدىق.

15-25.10.43 لەمبەرگكە (لۆوۆ) قالا­سىن­دا بولدىم.

25.10.-22.11.43 لۋكەنۆالد قالا­سىن­دا بولدىم.

22-29.11.43 يتالياداعى تولمينو قا­لا­­­سىنا كەلدىم.

14.12.43-29.12.43 بەرلين قالا­سىنا باردىم. وندا جاڭادان 15 ادام­دى ىرىكتەپ الىپ, كەيىن قايتا ورالدىم. بۇل كەزەڭدە پارتيزاندارمەن ۇرىس بولدى. ۇرىستا نيازوۆ قازا تاپتى.

قازاق ماسەلەسى: 1943 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا تومەندەگى مازمۇنداعى تالاپ ماتەريالدار جاساقتالدى: قازاق لەگيون­دارى مەن ولاردىڭ گازەتتەرى مەن جۋرنالدارىن, ولاردىڭ كوميتەتىن تۇركىستان كوميتەتىنەن ءبولۋ ماسەلەسى. سونىمەن قاتار «وزبەكتەر مەن قازاقتاردىڭ تىلدەرى, پسيحولوگياسى, ادەت-عۇرىپتارى ەكى جىل ىشىندە ءبىرتۇتاس بولىپ قايتا قۇرىلۋى كەرەك» دەگەن سۇراقتار بويىنشا قارسى سىن جازىلدى. ول مۇمكىن ەمەس نارسەلەر – بوس «قيال». وسى ماتەريالداردىڭ ناتيجەسىن ءبىلۋ ءۇشىن ماۋسىم ايىندا بەرلين قالاسىنا باردىم. جانە نەمىس ارمياسىنىڭ باس قولباسشىسىمەن وسى ماسەلە بويىنشا اڭگىمە بولدى. بىراق سوڭعىسى كەلىسپەدى. مەن وسىدان كەيىن شىعىس ىستەرى مينيسترىمەن سوي­لەسۋدى كوزدەدىم. ونى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىندە ەكى كۇن كۇتتىم. ول ىسسا­پار­عا كەتكەن بولىپ شىقتى.

وسىدان كەيىن ءۇش كۇن بويى تۇركىس­تان پرەزيدەنتى ۆەلي كايۋمحانمەن اڭگى­مەلەستىم. ول دا اتالعان ماسەلەگە قارسى بولدى. سونداي-اق كايۋمحاننىڭ الدىنا تۇركىستان كوميتەتى اپپاراتىندا جۇمىس ىستەيتىن قىزمەتكەرلەردى, قازاق زيالىلارى قارىس قاناتباەۆتى, ءماجيتتى, حاكىم تىنىبەكوۆتى, ماۋلەكەش قايبالديندى, ۇسەن قوشالاقوۆتاردى كەمسىتۋ تۋرالى ماسەلە قويىلدى. الايدا كايۋمحان جوعارىدا اتالعان قىزمەتكەرلەردى كەمسىتىپ, قورلاۋدى جوققا شىعاردى. وسى اڭگىمە ناتيجەسىندە كايۋمحان بارلىق قاجەتتى جاعدايدى جاسايمىن دەپ ۋادە بەرىپ, گازەتتەر مەن جۋرنالداردىڭ 80 پا­يىزىن قازاق تىلىندە شىعارۋعا ۋادە بەردى.

10.11.43 بۇل ماسەلەنى ەكىنشى رەت كوتەردىم. الايدا گەرمانيا ارمياسىنىڭ جوعارعى قولباسشىلىعى بۇل مۇمكىن ەمەس نارسەلەر ەكەنىن دالەلدەپ, ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسىلىق ءبىلدىردى.

بۇل ۋاقىتتا قازاق قوسىندارىنىڭ سانى كوبەيىپ كەتتى. مەن ... (تسيفر وشىرىلگەن – ا.ا.).... دەيىن (تسيفر وشىرىلگەن) قوسىن جاساق­تادىم. سونىمەن قاتار, قازاق قوسىن­دارى ءۇشىن تۇركىستان لەگيونىنان بولەك, ايرىقشا ەرەكشەلىك بەلگىسىن ەنگىزۋ تۋرا­لى ماسەلە كوتەردىم. بۇعان گەرمانيا ارميا­سىنىڭ جوعارعى قولباسشىلىعى كەلىستى.

وسى ماقساتتا الدىن الا بىرقاتار ءىس-شارا وتكىزىلدى. 1943 جىلدىڭ باسىنان باستاپ مەن بارلىق قازاق قوسىنىن قازاق تىلىندە باسقاردىم. ساپتا بەرىلەتىن كوماندانىڭ اۋدارماسىن قازاق تىلىندە قۇراستىردىم.

25.01.44 «الاش» ءسوزىن ۇران ەتىپ الدىم. قازاق قوسىندارى ءۇشىن بولەك پوگون جاساقتادىم. وسىدان كەيىن جەكە جالاۋ جاساۋدى ءوتىندىم. وعان رۇقسات بەرىلدى. 1 ناۋرىزدان باستاپ تاپسىرىس بەرىلدى.

حات: قازاق زيالىلارىنان كەلگەن ەكى-ءۇش حاتتىڭ مازمۇنىنان بولشەۆيزمگە قارسى كۇرەس جۇرگىزىلىپ جاتقانىن كورۋگە بولادى. وسىعان قاراماستان, كايۋمحان ولارعا وقۋعا جانە وسۋگە ەشقانداي نەگىزسىز مۇمكىندىك بەرمەيدى. سوندىقتان مەن بۇل ماسەلەگە نيەت ءبىلدىرىپ, ياعني گەرمانيا ارمياسىنىڭ جوعارعى قولباسشىلىعىمەن سويلەسۋدى شەشتىم.

ءومىرىم تۋرالى: 06.02.44 گوريتسيا قالا­سىندا ءىسساپاردا بولدىم. وندا پارتيزاندارمەن شايقاستار بولدى. بۇل شايقاستا لايس بازارباەۆ, وتەشوۆ, قۇنانبەكوۆ, ماعزۇمبەكوۆ, اقتاشبەكوۆ قازا تاپتى. ولاردىڭ بارلىعى يتاليانىڭ تولمينو قالاسىنىڭ ماڭىنداعى ءبىر جەرگە جەرلەندى. ولاردىڭ باسىنا بەلگىلەر تۇرعىزىلىپ, دۇعالار وقىلدى.

10.03.44 قارسىلاستار رەتىندە تورە­با­قوۆ پەن سۇندەتوۆتى قوسىننان قۋىپ, گەرمانياعا جىبەردىم.

14.03.44 سوڭعى كەلگەن 20 ادامعا «الاش» شەۆرون بەلگىسى مەن الاش تۋىن ۇلەستىردىم».

كۇندەلىك وسى ارادان ۇزىلگەن. بۇل كەزدە نەمىس اسكەري باسشىلىعىنان ارنايى تاپسىرما الىپ, تۋعان جەرگە باعىت الۋعا اي جارىمنان ءسال اساتىن ۋاقىت قالعان ەدى. كۇندەلىكتىڭ ودان ءارى جۇرگىزىلمەۋىنە بىرنەشە سەبەپ اسەر ەتۋى مۇمكىن. ەڭ باس­تىسىن ءا.اعاەۆتىڭ كەڭەس تىلىنا اتتان­دىرىلاتىن توپتىڭ دايىندىق جۇمىستارىمەن اينالىسقانىنان ىزدەگەن ءجون سەكىلدى.

اعاەۆتىڭ كۇندەلىگىن اراب قارپىنەن گۋرەۆ وبلىسىنىڭ ۋنكگب ءبولىمىنىڭ اعا جەدەل ۋاكىلى, مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك اعا لەيتەنانتى شومانوۆ اۋدارعان. ول باياندالعان جازبالاردىڭ ىشىندە لايس بازارباەۆ جازعان قازاق تىلىندەگى ءۇش ولەڭ بار, ولەڭدەردىڭ مازمۇنى ەرەكشە نازار اۋدارۋعا لايىق ەمەس, ايقىن ۇلتشىلدىق سيپاتتاعى اۆتوردىڭ جەكە قايعىسى كورىنىس تاپقان دەگەن پىكىرىن جازعان. اۋدارىلعان كۇندەلىكتىڭ دۇرىستىعىن اقتوبە وبلىسى بويىنشا ۋنكگب باستىعىنىڭ ورىنباسارى, مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كاپيتانى ياششەنكو تەكسەرگەن.

 

قاناتباەۆ جازعان حاتتار

قولعا تۇسكەن زاتتاردىڭ اراسىنان تۇركىستان كوميتەتىندە قىزمەت اتقارعان قارىس قاناتباەۆتىڭ ءاليحان اعاەۆقا جازعان حاتتارى تابىلدى. ارحيۆ قورىندا بۇل حاتتاردىڭ كوشىرمەسى ساقتالعان.

«بەرلين. 28.12.43 ج.

...وكىنىشكە قاراي, ءسىز بىزگە كەلە المادىڭىز, ال كەزدەسۋ قاجەت بولاتىن. ءبىز ءبارىمىز امان-ساۋمىز. اۋە شابۋىلىنان قوشالاقوۆ پەن ورازاەۆ زارداپ شەكتى. قايعين وقۋدا, وعان ماتەريالدىق كومەك قاجەت.

مەن سىزگە كەلەسى جاڭالىقتى حا­بار­­لايمىن. كايۋم 17 قاڭتاردا تۇركىس­تان­دىقتاردىڭ «سەزىن» شاقىرىپ, وندا كوميتەت قۇرامىن, كوميتەت باعدارلاما­سىن جاريالايدى. كوميتەت 5 ادامنان (3 وزبەك, 1 قازاق ء(ماجيت) جانە 1 قىرعىز (المامبەتوۆ) تۇراتىنىن ءبىلدىم. كورىپ وتىرعانىڭىزداي, كوميتەت تۇركىستاندىق ەمەس, وزبەكتىكى بولىپ شىعادى.

مەنىڭ ويىمشا, مۇنداي ماڭىزدى ماسەلەگە وسىنداي بىرجاقتى كوزقاراس ءبىزدىڭ لەگيونەرلەرىمىزدىڭ مورال­دىق جاعدايىنا, ءتارتىپ پەن ولاردىڭ بىر­تۇ­تاس­تىعىنا تەرىس اسەر ەتەدى. بۇل تەك ءبىزدىڭ جاۋىمىز – بولشەۆيزمنىڭ پايداسىنا شەشىلەدى. بولشەۆيزم قامىتىنان ازات ەتۋ قوزعالىسىمىزعا قارسى ۇگىت-ناسيحات ءۇشىن ماتەريال رەتىندە قىزمەت ەتەدى. ەگەر ءسىز بىزگە بەرلينگە 10 قاڭتاردا كەل­سەڭىز وتە جاقسى بولار ەدى. ايتىلعان ماسە­لەلەرگە ءوز پىكىرىڭىزدى جازىڭىز. زۇل­قا­يىرعا سالەم ايتىڭىز. ءسىزدىڭ قارىس».

ءاليحان اعاەۆقا حات جازىپ وتىرعان قارىس قاناتباەۆ كىم؟ وسى حاتتار ارقىلى سوعىس جىلدارى ونىڭ ءاليحان اعاەۆپەن ءوزارا بايلانىستا بولعانى اڭعارىلادى.

ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن كەڭەس وداعىنا بىتىسپەس كۇرەس اشقان تۇركىستان ۇلتتىق كوميتەتىن باسقارعان قارىس قاناتباەۆ (1911-1982) بولاتىن. ول – جوعارى ءبىلىمدى كەن ينجەنەرى. باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ جانىبەك اۋدانىنداعى بورسى اۋىلىندا ورتا شارۋا وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن. رەسەيدىڭ سۆەردلوۆسك قالاسىنداعى تاۋ-كەن ينس­تيتۋتىندا وقىعان. تاۋ-كەن ينجەنەرى بولىپ قىزمەت اتقارىپ جۇرگەندە ارميا قاتارىنا الىنادى. كەڭەس اسكەرىنىڭ وفيتسەرى بولعان. 1941 جىلى مۇستافا شوقاي جاساقتاعان «سۋۆالكي» لاگەرىندەگى تۇتقىنداردىڭ تىزىمىندە قارىس قاناتباەۆ تا بار. تۇت­قىننان بوساتىلعاننان كەيىن تۇركىستان كوميتەتىندە قىزمەت اتقارعان.

سوعىس جىلدارىندا ۆەرماحتىڭ جوعارعى باس كوماندوۆانيەسىندە تۇر­كىس­تان ناسيحات ءبولىمىنىڭ اسكەري ءفوتو­تىل­شىسى بولىپ قىزمەت اتقارعان عايپەن بەيى­سوۆتىڭ مىناداي پىكىرى بار. ء«بىز قارىس قاناتباەۆپەن بەرليندە اعالى-ىنى­دەي بولىپ جۇردىك. ول ءبىر اڭگىمەنىڭ رەتى كەلگەندە ء«الدى شارۋانىڭ بالاسى بول­عانىم ءۇشىن, جوعارى وقۋ ورنى الماي, قۋعىنعا ۇشىراي بەرگەسىن تەگىمدى جاسىرىپ, ورىس جەرىندەگى وقۋعا ءتۇستىم. ايتپەسە جالعىز قازاق ورىس جەرىندە نەم بار ەدى. ال قازىر بەرليندە دە ۆەلي كايۋمحاننىڭ قۋعىنداۋىنا ۇشىرادىم. وسى قۋعىنعا ۇشىراۋشىلىق مەنىڭ پەشە­نەمە جازىلماعاي ەدى دەگەن قاۋپىمدە جوق ەمەس» دەگەنى ەسىمدە قالىپتى», دەپ جازعان ع.بەيىسوۆ.

سوعىستىڭ اياعىندا قارىس قانات­باەۆتى امەريكالىقتار تۇتقىنعا الىپ, بىر­نەشە اي «داحاۋ» كونتسلاگەرىندە ۇستاعان. بىراق ونىڭ نەمىس فاشيستەرىنىڭ ەمەس, تۇركىستاننىڭ ۇلتتىق مۇددەسىنە قىزمەت اتقارعانى بەلگىلى بولعاننان كەيىن تۇرمەدەن بوساتقان. ونىڭ ودان كەيىنگى ءومىرى «تۇرك ەلى» كوميتەتىمەن تىعىز بايلانىستا ءوربيدى. 80-جىلدارعا دەيىن «ازاتتىق» راديوسىنىڭ قازاق رەداكتسيا­سى حابارلارىنىڭ ساياسي ماز­مۇ­نىنا ونىڭ تيگىزگەن اسەرى كوپ بولدى. ايەلى نەمىس قىزى, «نەمىستەن تۋعان ءبارىبىر نەمىس بولادى» دەپ پەرزەنتسىز وتكەن. تاباندى كۇرەسكەر ازامات 1982 جىلدىڭ 25 قاراشادا 71 جاسىندا قايتىس بولعان.

ال حاتتا اتى-ءجونى اتالعان كايۋم, قوشالاقوۆ, ورازاەۆ, قايعين (ماۋلەكەش قايبالدين), ءماجيت پەن المامبەتوۆ, زۇلقايىر دەگەندەر كىمدەر؟

ۆەلي كايۋم (1904-1993/95), تاشكەنت وزبەگى, ساۋداگەر وتباسىنان شىققان. 1922 جىلى كەڭەس ۇكىمەتى تاراپىنان جاس كادر­لاردى دايارلاۋ ماقساتىندا گەرمانياعا وقۋعا جىبەرىلىپ, وقۋ مەرزىمى اياقتالعاندا سوندا قالىپ قويعان. زووتەحنيكالىق ينس­تيتۋتتى بىتىرگەن. ارحيۆ دەرەكتەرىندە بەرلين پوليتسياسىمەن, كەيىن گەستاپومەن بايلانىستا بولعانى كورسەتىلەدى. تۇركىس­تان لەگيونىن ۇيىمداستىرۋشى بولعان. 1930 جىلدىڭ ورتاسىنان ءىىى رەيحتىڭ شىعىس ساياساتى جونىندەگى اۆتورى ا.روزەنبەرگپەن جاقىن قارىم-قاتىناس جاسا­عان. مۇستافا شوقاي ومىردەن وتكەن­دە­ قاسىندا بولعان. تۇركىس­تان­ ۇلتتىق كو­مي­تەتىنىڭ پرەزيدەنتى.

ورازاەۆ تا تۇركىستان كوميتەتىندە قىزمەت ەتكەن. بۇل تۇلعا تۋرالى مالىمەت ارحيۆ قورىندا بولۋعا ءتيىس.

ۇسەن قوشالاقوۆ – قىزىلوردالىق, ءبىلىمى جوعارى. بەرليندەگى تۇركىستان كوميتەتىندە قىزمەت ەتكەن. سوعىستان كەيىن ەلگە كەلگەن سوڭ, تۇتقىندالىپ, 1947 جىلى ءساۋىر ايىندا تۇركىستان كوميتەتىنىڭ 49 قىزمەتكەرى قاتارىندا تۇركىستان اسكەري وكرۋگى تريبۋنالىنىڭ ۇكىمىمەن سوتتالدى. اسكەري تريبۋنالدىڭ شەشىمىمەن اتۋ جازاسىنا كەسىلگەن. كەيىن اتۋ ۇكىمى 25 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا اۋىستىرىلعان.

ءماجيت ايتباەۆ (بۇركىنشىك اتى-ءجونى – قوبىزشى قورقىت) 1914 جىلى قىزىلوردا وبلىسىندا تۋعان. الما­تى­دا­­عى قازاق پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىن بى­تىر­گەن. سوعىسقا دەيىن قىزىلوردا مۇ­عا­­لىمدەر ينستيتۋتىندا ادەبيەتتەن سا­باق بەرگەن. قازاقستان جازۋشىلار ودا­عى­نىڭ قىزىلوردا وبلىسى بو­يىنشا وكىلى بولعان. 1939 جىلى ارميا قاتارىنا شا­قىرىلىپ, باتىس شەكارادا قىزمەت ەتكەن. 1941 جىلى تۇتقىنعا تۇسكەن. تۇركىستان كوميتەتىنىڭ مۇشەسى. بەرليندە جارىق كورگەن «ميللي ادەبيەت» جۋرنا­لى­نىڭ باس رەداكتورى. 1943 جىلى بەر­لين­دە «ابىلاي حان» اتتى ولەڭدەر جينا­عى جارىققا شىققان. تۇركىستان تۇرىك­­تەرىنىڭ ءى كونگرەسىندە جارىسسوزگە قاتىس­قان. 1945 جىلى وداقتاستار اۆياتسيا­سى پوتسدام قالاسىن بومبالاعاندا قازا تاپقان.

ساتتار المامبەتوۆتىڭ (بۇركىنشەك ەسىمى – بەت المات) ۇلتى – قىرعىز, كاسىبى – زاڭگەر. تۇركىستان ۇلتتىق كومي­تەتىنىڭ مۇشەسى. 1944 جىلدىڭ 8-12 مامىر ارالىعىندا ۆەنادا وتكەن تۇر­كىس­تان تۇرىكتەرىنىڭ ءى كونگرەسىنە قاتىس­قان. بولاشاقتا جارىق كورەتىن «تۇر­كىستان تاريحىنىڭ» دايىندالۋى قانا­عات­تانارلىقسىز ەكەنى, كوركەم-ساياسي ادە­بيەتتەردى تۇركىستاندىقتاردىڭ انا تىلىندە شىعارۋ, گازەت-جۋرنالدار­ كەي­بىر باتالوندارعا تۇراقتى تۇردە جەتكىزىلمەيتىندىگى تۋرالى پىكىرىن ايتقان.

زۇلقايىر دوششانوۆ – اعاەۆتىڭ كو­مەك­­شىسى. 1944 جىلى مامىر ايىندا ءا.اعاەۆ­پەن بىرگە گۋرەۆ (اتىراۋ) وبلى­سىنىڭ اۋماعىنا تۇسكەن توپتىڭ مۇشەسى. ول توپ راديوستانساعا جەتەك­شى­لىك ەتكەن نەمىس ارمياسىنىڭ فەلد­فە­بەلى. 1944 جىلدىڭ 19 مامىر كۇنى نكۆد قىزمەت­كەرلەرىمەن بولعان ۇرىستا ءا.اعاەۆ­پەن بىرگە قازا تاپقان. ەكىنشى حاتتى دا قارىس قاناتباەۆ جازعان. بۇل حاتتا تومەندەگى جايتتار قوزعالعان.

«بەرلين. 17.01. 44 ءا... مەن سىزگە سول­دات­تىق سالەمىمدى جولدايمىن. بارىڭىزگە, باۋىر­لارىما دەنساۋلىق تىلەيمىن.

15.01.44 باستاپ مەن تۇركىستان لەگيو­نىنا الىندىم. ەرتەڭ 18.01.44 ساعات 11-دە­­ فرانتسياعا جۇرەمىن. مەنىڭ لەگيونعا الىنۋىما سەبەپشى بولعان شىعىس مينيسترلىگىنە 01.11.43 جازىلعان حات. حاتتا ماۋلەكەش ەكەۋىمىزدى اسكەري قىزمەتتى اتقارۋ ءۇشىن قابىلداۋعا ۇسىنىس بەرىلگەن. بۇل حات كىمنەن شىققانىن ءسىز بىلەسىز.

وسى كۇندەرى ماۋلەكەش تە مەنىڭ ارتىمنان لەگيونعا كەلۋى كەرەك. ماۋلە­كەش­­تىڭ وقۋدان قول ءۇزىپ كەتكەنىنە قات­تى وكى­نە­مىن. ال ءوز جاعدايىما كەلە­تىن بولسام, الاڭدامايمىن, قۇداي دەن­ساۋ­لىق بەرسىن. مەن ءوزىمنىڭ ۇلتتىق پارى­زىم­دى ورىندايمىن. ابىرويىمدى تۇسىر­مەي­مىن.

مەنىڭ كەتەتىن ۋاقىتىمدا كايۋم جوق ەدى. ول پاريجدە «ىستەرمەن اينالىسۋدا» ەكەن. كەيىن لەگيوننىڭ مەكەن-جايىن حابارلايمىن. ءسىزدىڭ قارىس».

بۇل حاتتاعى ماۋلەكەش قايبالديننىڭ (بۇركىنشەك ەسىمى – اسان قايعى) تۋعان جەرى – باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ تەرەك­تى اۋدانىنداعى ەڭبەك اۋىلى. لەنين­گراد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ (كەيبىر دەرەكتەردە ماسكەۋدە ءتىل-ادەبيەت ينستيتۋتىن) فيلوسوفيا فاكۋلتەتىن بىتىرگەن. قازاق­ستان مەن ماسكەۋدە شىعاتىن جۋرنال­دارىندا قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە ولەڭدەرى مەن اڭگىمەلەرى سوعىسقا دەيىن جاريالانىپ تۇرعان. سوعىسقا دەيىن يسا بايزاقوۆ, ابدوللا جۇماعاليەۆ, نۇعىمان ماناەۆ, عابدول سلانوۆ, قاسىم امانجولوۆتارمەن جورا-جولداس, دوس بولعان.

سوعىس جىلدارى ءبىلىمىن, كۇش-جىگە­­رىن ۇلكەن ماقساتقا جۇمىلدىرا بىلگەن ماۋلەكەش قايبولدين بەرليندە سەگىز ايلىق اۋدارماشىلار كۋرسىن اياق­تا­عان. كەيىن ماينداعى فرانكفۋرت قالا­سىن­داعى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ نەمىس فيلوسوفياسى مەن اعىلشىن فاكۋلتەتىندە وقىعان. ورىس, نەمىس, اعىلشىن, تۇرىك تىل­دەرىندە ەركىن سويلەگەن. سوعىس جىلدارى تۇركىستان كوميتەتى تاراپىنان جارىق كورىپ تۇرعان «ميللي تۇركىستان» («ۇلتتىق تۇركىستان») جانە «ميللي ادەبيەت» («ۇلتتىق ادەبيەت») باسىلىمدارىن شىعارۋعا اتسالىسقان. ول «ازاتتىق» راديوسىندا باسشى بولعان. الايدا 1969 جىلى مۇردەسى قالا شەتىندەگى تەمىرجول بويىنان تابىلادى. بەرليندەگى م.شوقاي جاتقان زيراتتا قارىس قاناتباي, داۋلەت تاعىبەرلىمەن قاتار جەرلەنگەنىمەن, بەيىتى ساقتالماعان.

اعاەۆقا جازىلعان حاتتاردا ەسىمى اتالاتىن ازاماتتاردى نەمىستەر 1942 جىلدىڭ ءساۋىر ايىنان باستاپ, گەرمانيا جەرىندەگى ورنالاسقان كونتسلاگەرلەردەن سوعىس تۇتقىندارى رەتىندە بەرلينگە جيناقتادى. ولاردى ەكى ايداي كارانتيننەن وتكىزىپ, كەيىن ەكى توپقا ءبولدى. ءبىر توبىنا اسكەري لاۋازىم بەرىپ, وفيتسەرلەر فورماسىن كيىندىردى. سولاردىڭ قاتارىندا ءاليحان اعاەۆ تا بار ەدى. ال ەكىنشى توپتى تسەبيل (ازاماتتىق) كۇيىندە قالدىرعان. بۇل توپتا ق.قاناتباەۆ, م.قايبالدين, ءۇ.قوشالاقوۆ, م.ايتباەۆ, ورازاەۆ, س.المامبەتوۆ تە بولعان.

جازىلعان حاتتاردىڭ مازمۇنىنان تۇ­ر­كىستان كوميتەتىن باسقارعان ۆ.كايۋم­حان مەن ق.قاناتباەۆتىڭ اراسىندا شيە­لە­نىس ءورشىپ تۇرعاندىعىن اڭعارامىز. كو­ميتەت قۇرامى باسشىلىعىندا وزبەك­تەر­دىڭ باسىم بولۋى قازاقتاردىڭ نارا­­زى­لى­عىن تۋدىرعان. ولار اشىق قار­سى­­­لىققا شىعادى. كەيىن كوميتەتتە قىز­مەت اتقارعان قازاقتار الاستاتىلعان. سولار­­دىڭ قاتارىندا قارىس قاناتباەۆ تا­ بول­دى. حاتتار اعاەۆقا سول كەزەڭدە جاز­ىلع­ان.

ءاليحان اعاەۆتىڭ ومىرلىك كۇندەلىگى 1944 جىلدىڭ 19 مامىرىندا تۋعان جەرىندەگى اتىس-شابىستا ماڭگىلىككە ءۇزىلدى. ول جازعان كۇندەلىك «قۇدىرەتتى» ورگان ءارحيۆىنىڭ اقىرەتىنەن ورىن الىپ, تاريح قويناۋىنا كەتتى.

 

اققالي احمەت,

ح.دوسمۇحامەدوۆ اتىنداعى اتىراۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى,

تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى