وسى اپتانىڭ جۇما كۇنى تۇڭعىش رەت افريكا قۇرلىعىندا جانكۇيەرلەردىڭ ءتورت جىل تاعاتسىزدانا كۇتكەن فۋتبولدان الەم چەمپيوناتى باستالادى. ءدۇبىرلى دودانىڭ وتەتىن جەرى – وڭتۇستىك افريكا رەسپۋبليكاسى. ءبىر اي بويى جالعاساتىن الەم چەمپيوناتىنا تورتكۇل دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىنان قارا ءۇزىپ, جولداما العان 32 ەلدىڭ قۇرامالارى جوعارىدا اتالعان مەملەكەتتىڭ بىرنەشە قالالارىندا باق سىناسادى.
جالپى, فۋتبولدان الەم چەمپيوناتى ءوتكەن عاسىردىڭ 30- جىلدارىنان بەرى وتكىزىلىپ كەلە جاتقانى بەلگىلى. العاش رەت ۋرۋگۆايدا 1930 جىلى جالاۋىن كوتەرگەن چەمپيونات وعان دەيىن ەۋروپا, وڭتۇستىك, ورتالىق جانە سولتۇستىك امەريكا مەن ازيا ەلدەرىندە جالعاسقان بولاتىن. ەندى, مىنە, الەم چەمپيوناتىن وتكىزۋگە كەزەك افريكا قۇرلىعىنا كەلىپ تۇر. بۇل شەشىمدى فيفا 2004 جىلدىڭ 15 مامىرىندا شۆەيتساريانىڭ تسيۋريح قالاسىندا ورنالاسقان شتاب-پاتەرىندە قابىلدادى. سول كەزدە چەمپيوناتتى وتكىزۋگە وار-دان باسقا ماروككو, ەگيپەت, ليۆيا مەن تۋنيس ەلدەرى بىرىگىپ ءوتىنىش بىلدىرگەن ەدى. ءبىراق, سوڭعى ساتتە ليۆيا مەن تۋنيس جارىستى وتكىزۋگە شامالارى جەتپەيتىندىگىن مويىنداعاننان كەيىن ماروككو, ەگيپەت جانە وار اراسىندا داۋىس بەرۋدىڭ ناتيجەسىندە سوڭعىسى كەزەكتى الەمدىك دودانى وتكىزۋ قۇقىعىنا يە بولدى. وسى راسىمدە ماروككو 10 داۋىس السا, وڭتۇستىكافريكالىقتار 14 داۋىس جينادى. ال, ەگيپەتكە بىردە-ءبىر داۋىس بەرىلمەدى.
الەم چەمپيوناتىنىڭ تاريحىنا قاراساق, وعان العاشقى كەزدە 13 ەلدىڭ قۇرامالارى عانا قاتىسقانىن كورۋگە بولادى. 1930 جىلى بۇكىل ويىندارى ۋرۋگۆايدىڭ استاناسى مونتەۆيدەودا وتكەن باسەكەدە الاڭ يەلەرى چەمپيون اتاندى. ودان كەيىن 1934 جانە 1938 جىلدارى يتاليا قۇراماسىنىڭ باعى جاندى. ال ۇلى وتان سوعىسىنان كەيىن قايتا جالعاسىن تاپقان فۋتبول باسەكەسىنە 16 ەلدىڭ قۇرامالارى قاتىسىپ, جارىس كورىگىن قىزدىرا باستادى. 1982 جىلى يسپانيادا وتكەن چەمپيوناتقا قۇرامالار 6 توپقا ءبولىنىپ, العاش رەت 24 كوماندا بولىپ قاتىستى. وسى ءداستۇر 1998 جىلعا دەيىن جالعاستى. سول كەزدە فرانتسيادا جالاۋىن كوتەرگەن چەمپيوناتقا قاتىسقان 32 كوماندا 8 توپقا ءبولىنىپ كۇش سىناستى. بۇل ۇدەرىس كۇنى بۇگىنگە دەيىن جالعاسىپ كەلەدى. 1930 جىلدان باستاۋ العان الەم چەمپيوناتىنا بيىل 70 جىل تولىپ وتىر. وسى ۋاقىت ارالىعىندا برازيليا قۇراماسى – 5, يتاليا – 4, گەرمانيا – 3, ارگەنتينا مەن ۋرۋگۆاي 2 رەت الەم كۋبوگىن جەڭىپ السا, انگليا مەن فرانتسيا ءبىر رەتتەن چەمپيون اتاندى.
بۇگىندە الەم چەمپيوناتىن ءوز الاڭىندا وتكىزۋ قاي ەلگە بولماسىن مارتەبە. ويتكەنى, ول دۇنيە جۇزىنە ەلدىڭ تۋريستىك ءيميدجىن, سپورتتاعى بەدەلىن قالىپتاستىرۋعا سەپتىگىن تيگىزەتىن ۇلكەن جارناما بولىپ سانالادى. وسى ورايدا 1998 جىلى فرانتسيادا اياقتالعان الەم چەمپيوناتىنان كەيىن بولعان مىنا جاعدايدى ايتۋعا بولادى. سول كەزدە فيفا-عا كەلەسى الەم بىرىنشىلىگىن قاي ەلدە وتكىزۋ كەرەك دەگەن ماسەلە قويىلعاندا, دۇنيەجۇزىلىك فۋتبول فەدەراتسياسى چەمپيوناتتى ەندى باسقا جەرلەردە ەمەس, ازيا قۇرلىعىندا وتكىزۋ قاجەتتىگى تۋرالى شەشىم قابىلداعان بولاتىن. ءسويتىپ, سارى قۇرلىقتان كەلىپ تۇسكەن وتىنىشتەردى تارازىعا سالىپ, اقىرىندا 2002 جىلى بولاتىن الەم چەمپيوناتىن وتكىزۋگە كۇنشىعىس ەلى لايىق دەپ تانىلعان ەدى. الايدا, سول تۇستا فيفا ءوتىنىش بەرگەندەردىڭ قاتارىندا وڭتۇستىك كورەيانىڭ دا بولعانىن, ونىڭ دا جارىستى ۇيىمداستىرۋعا ءمۇمكىندىگى بار ەكەنى ەسكەرىلمەگەن سوڭ بۇل ەل نارازىلىق بىلدىرگەندە عانا ءوتىنىشتى قايتا قاراۋعا تۋرا كەلگەن. سونىڭ ناتيجەسىندە فيفا ەكى ەلدىڭ اراسىندا داۋ-داماي, ونىڭ سوڭى وكپە-رەنىشكە ۇلاسىپ كەتپەۋى ءۇشىن كورەيا مەن جاپونياعا جارىستى بىرىگىپ وتكىزۋگە رۇقسات بەردى.
ەندى بيىلعى باسەكەگە كەلەر بولساق, 11 ماۋسىمنان باستاپ ءبىر اي بويى جالعاساتىن چەمپيوناتقا 8 توپقا بولىنگەن 32 قۇراما كوماندا قاتىسىپ, 64 كەزدەسۋ وتكىزەتىن بولادى. الەم چەمپيوناتىنىڭ العاشقى ماتچى 11 ماۋسىم كۇنى يوحاننەسبۋرگتىڭ قازىرگى زامان تالابىنا ساي ەتىپ جاسالعان, 94 700 ادام ەركىن سياتىن “سوككەر سيتي” ستاديونىندا الاڭ يەلەرى مەن مەكسيكا قۇرامالارىنىڭ اراسىندا وتەدى. وسى جەردە وار الەم چەمپيوناتىن لايىقتى وتكىزۋ ءۇشىن جاڭا ستاديوندار سالىپ, ەسكىلەرىن كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزگەنىن اتاپ وتكەنىمىز ءجون. ولاردىڭ اراسىندا “سوككەر سيتيدەن” باسقا, يوحاننەسبۋرگتىڭ تاعى ءبىر “ەللين پارك” ستاديونى بار. بۇل ارەنانى كوپ جەردە “كوكا كولا پارك” دەپ تە اتايدى. ونىڭ سەبەبى, امەريكالىقتار افريكادا ءوز ءونىمىن جارنامالاۋ ءۇشىن كەزىندە وار ۇكىمەتىنە 30 ملن. ەۋرو ءتولەگەن دەگەن دەرەك بار. بۇدان باسقا دۋربانداعى “موزەس مابيدا” (70 000), كەيپتاۋنداعى “كەيپتاۋن” نەمەسە باسقاشا اتاعاندا “گرين پوينت” (69 070), پرەتورياداعى 51 760 جانكۇيەرگە ارنالعان “لوفتۋس ۆەرسفەلد”, پورت-ەليزابەتتەگى “نەلسون-ماندەلا-بەي” (48 000), بلۋمفونتەيندەگى “فري ستەيت” (48 070), پولوكۆانەدەگى “پيتەر موكابا” (4600), ريۋستەنبۋرگتەگى “رويال بافوكەنگ” (44 530) پەن نەلسپەرەيتتەگى “مبومبەلا” (43 589) ستاديوندارىن ايتۋعا بولادى.
ءسوز سوڭىندا بيىلعى چەمپيوناتقا العاش رەت سلوۆاكيا قۇراماسى مەن سولتۇستىك جانە وڭتۇستىك كورەيا ەلدەرىنىڭ بىرگە قاتىسقالى وتىرعانىن اتاپ وتكىمىز كەلەدى. سونىمەن ءبىرگە وسى جىلعى جارىسقا ميحاەل باللاك, دەۆيد بەكحەم, ريو فەرديناند پەن رونالدينيۋ سياقتى شەبەرلەردىڭ ءتۇرلى سەبەپتەرگە بايلانىستى قاتىسا المايتىنىن ەسكەرتە كەتكەنىمىز ءجون.
داستان كەنجالين.
فۋتبولشىلار قۋانىشى
فۋتبول دەسە دەلەبەسى قوزىپ, وعان جان-تانىمەن بەرىلمەيتىن ءۇلكەن-كىشى جوق. جانكۇيەرلەر جەڭسە بوركىن اسپانعا اتىپ, جەڭىلسە كۇيىنەدى. ال, ەلىمىزدىڭ كوكبايراعىن دودالى جارىستاردا بيىككە كوتەرىپ جۇرگەن ۇلتتىق قۇرامانىڭ جەڭىسى ءبىز ءۇشىن ەرەكشە دەسەك, ولار جاقىندا ۇلكەن قۋانىشقا بولەندى. ولاردىڭ بۇعان دەيىن شەبەرلىكتەرىن شىڭدايتىن, جاتتىعىپ, دەمالاتىن جەكە بازاسى بولماعان ەكەن. وسى ولقىلىقتىڭ ورنى تولتىرىلىپ, فيفا وكىلدەرى مەن ەلىمىزدىڭ فۋتبول فەدەراتسياسى باسشىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن تالعار قالاسىندا جاڭا تەحنولوگيالارمەن جابدىقتالعان فۋتبول بازاسى اشىلدى.
جەڭىس وزدىگىنەن كەلمەيدى. ول ءۇشىن جاتتىعۋ, شىڭدالۋ, جان-جاقتى دايىندىق قاجەت. ءاردايىم ەل فۋتبولشىلارى جانكۇيەرلەرىن جەڭىستەرىمەن قۋانتسىن دەگەن ءۇمىتپەن 2004 جىلى قۇرىلىسى باستالعان نىسان زامان تالابىنا ساي جاتتىعۋ زالى, 28 جاتىن بولمەلەرى مەن دەمالاتىن ورنى, باسسەين, مونشا, ءماسليحات زالى, تاعى باسقا قاجەتتىلىكتەرمەن قامتىلىپتى.
قۇرىلىستىڭ ساپاسىندا ءمىن جوق, كوركى دە كوز قىزىقتىرادى. اتالعان شارانىڭ اشىلۋىندا نىساندى سالۋعا ۋەفا مەن فيفا قارجىلاي كومەك كورسەتسە, جالپى قۇرىلىسقا 5 ملن. ەۋرو جۇمسالعان.
جاڭا فۋتبول بازاسىنىڭ اشىلۋىنا الىس-جاقىننان كەلگەندەر تاڭدانىستارىن جاسىرمادى. ەندى جانكۇيەرلەردىڭ فۋتبولشىلار حالىقارالىق ارەنادا نامىستى قولدان بەرمەي, بيىكتەن كورىنسە, دەگەن تىلەگى ورىندالسا, قۇبا-قۇپ. ۇلتتىق قۇراما مۇشەلەرى جاڭا ورىنداعى جاتتىعۋلارىن باستاپ تا كەتتى.
كۇمىسجان بايجان, الماتى وبلىسى.
بىرەگەي سپورت كەشەنى
ويىل اۋداندىق بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر سپورت مەكتەبىندە جاڭا سپورت كەشەنى پايدالانۋعا بەرىلدى. سپورت كەشەنىنىڭ سالتاناتتى اشىلۋ راسىمىنە ويىلدىقتار تايلى-تاياعى قالماي جينالدى. الىستاعى اۋدان ورتالىعىنداعى ءبىرەگەي سپورت عيماراتىنىڭ ەل يگىلىگىنە قىزمەت ەتۋىن مۇنداعىلار كوپتەن كۇتكەن بولاتىن. سوندىقتان دا بۇل ءساتتىڭ سالتاناتى باسىم ءتۇسىپ جاتتى.
سپورت كەشەنىنىڭ اشىلۋىندا ءسوز العان ويىل اۋدانىنىڭ اكىمى مۇحتار جۇماعازيەۆ ءوڭىر حالقىنىڭ ەڭبەكقورلىعىن العا تارتا سويلەدى. بىرىڭعاي مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن اۋدانداعى سوڭعى جىلدارداعى الەۋمەتتىك سالاداعى وڭ وزگەرىستەردى ەلباسى ساياساتىمەن, وبلىس اكىمى ەلەۋسىن ساعىندىقوۆتىڭ ىسكەرلىگىمەن ساباقتاستىرا اڭگىمەلەدى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ “جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ –قازاقستاننىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى” اتتى بيىلعى جولداۋىندا ەلىمىزدە بۇقارالىق سپورتتى دامىتۋعا جانە سالاماتتى ءومىر سالتىن قالىپتاستىرۋعا باسا نازار اۋدارعانىن جەتكىزە كەلىپ, سپورت كەشەنىنىڭ پايدالانۋعا بەرىلۋى سپورت مەكتەبىنىڭ وقۋشىلارى ءۇشىن عانا ەمەس, جالپى اۋدان ورتالىعىنىڭ تۇرعىندارى ءۇشىن ەلەۋلى وقيعا بولىپ وتىرعانىن اتاپ كورسەتتى. بۇل جاستىڭ دا, جاسامىستىڭ دا سپورتپەن, دەنە ءتاربيەسىمەن اينالىسۋىنا تاپتىرمايتىن ورىن بولاتىنىنا توقتالدى. سونداي-اق, كەشەگى جەكەشەلەندىرۋ كەزىندە قولدارىندا ۇستاپ قالعان بۇرىنعى اۆتوبازا عيماراتىن بيلىكتىڭ قولقالاۋىمەن تەگىن قايتارىپ بەرگەن كاسىپكەرلەر سامات جانە ۇلان شىڭباەۆتارعا ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.
سالتاناتتى ساتتە كەزىندە وسى اۋداندى باسقارعان, قازىر وبلىستىق باسقارمالاردى باسقارىپ وتىرعان قۋانتقان ءالىموۆ, سەرىك ورىنباەۆ, وبلىس اكىمىنىڭ كەڭەسشىسى قاناتباي ەلەۋسىز جانە باسقالارى شىعىپ ءسويلەپ, بوس تۇرعان عيماراتتىڭ حالىقتىڭ كادەسىنە اسۋىنا ريزاشىلىقتارىن ءبىلدىردى. سپورت كەشەنىنىڭ پايدالانۋعا بەرىلۋ سالتاناتىندا وبلىستىڭ قوبدا, تەمىر, بايعانين جانە كورشىلەس اتىراۋ وبلىسىنىڭ قىزىلقوعا جانە باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ قاراتوبە اۋداندارىنىڭ اكىمدەرى كەلىپ, يگى تىلەكتەرىن ءبىلدىردى, بايعازىلارىن ۇسىندى.
سپورت كەشەنىن ارالاپ كورگەن قوناقتار دا, وسى سالانىڭ ماماندارى دا, اۋىلدىقتار دا قانشاما جىلدار بوس تۇرعان عيماراتتىڭ جاڭارىپ, جاڭعىرعان سپورت كەشەنىنە اينالعانىنا ءتانتى بولدى. كورشىلەس اۋدانداردىڭ باسشىلارى وسىندا اۋدانارالىق جارىستار وتكىزۋ تۋرالى دا وي ءبىلدىردى. ءتىپتى رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى جارىستار وتكىزۋگە بولاتىنىن تىلگە تيەك ەتكەندەر دە بولدى. قالاي دەگەندە دە, شالعايداعى اۋدان ورتالىعىندا ءسانى دە, سالتاناتى دا كەلىسكەن, وسى زامانعى سپورت قۇرالدارىمەن جابدىقتالعان جاڭا سپورت كەشەنىنىڭ پايدالانۋعا بەرىلۋى – ۇلكەن قۋانىش ءارى ەلىمىزدىڭ ەڭسەلەنە ءتۇسىپ كەلە جاتقانىنىڭ ايقىن كورىنىسى.
ساتىبالدى ءساۋىرباي, اقتوبە وبلىسى.