ماڭعىستاۋ مەكەنى ونەر-مادەنيەتىمەن, توسىن ماقامىمەن دارالانىپ تۇرادى. وعان كۇنى كەشە عانا ارقا توسىنە – الاش تورىنە ءانىن ايتىپ, كۇيىن تارتىپ كەلگەن ماڭعىستاۋلىق ونەرپازداردى تاماشالاپ, كەزەكتى رەت كۋا بولدىق. استانا قالاسىنىڭ 25 جىلدىعى مەن ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ 50 جىلدىعى اياسىندا وتكەن «ماڭعىستاۋدان مىڭ سالەم, الاش ءتورى!» اتتى مادەني كۇندەرىندە ءبىر ءسات كيەلى مەكەنگە ساپار شەگىپ قايتقاندايمىز. ءوڭىر دەلەگاتسياسىن وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى زۆيرا ەسبەرگەنوۆا, ءماسليحات توراعاسى جاڭبىرباي ماتاەۆ سىندى رەسمي تۇلعالار مەن ەل اعالارى, ونەر قايراتكەرلەرى باستاپ كەلدى.
قۋىرشاقتار سويلەسىن
مادەني كۇندەردىڭ العاشقى كەشى بالالارعا ارنالدى. ماڭعىستاۋ وبلىستىق قۋىرشاق تەاترىنىڭ «داستارقان» قويىلىمى جاس ۇرپاققا ۇلتتىق نەگىزدى ءسىڭىرۋ ماقساتىندا دايىندالعان. تۋىندى اۆتورى – نادەجدا ناسىروۆا. قويىلىم استانا قالاسىنىڭ قۋىرشاق تەاترى ساحناسىندا جانە قايىرىمدىلىق ماقساتىندا «جانسايا» الەۋمەتتىك قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعىندا كىشكەنتاي كورەرمەندەرگە كورسەتىلدى.
«داستارقان» – رەپەرتۋارىمىزداعى ەڭ ۇزدىك سپەكتاكلدىڭ ءبىرى. ونى قويۋداعى ماقساتىمىز – قازاقتىڭ ۇلتتىق قۇندىلىعىن بالالار بويىنا ءسىڭىرۋ, بالدىرعاندارعا كيىز ۇيدەگى بۇيىمداردىڭ قالاي جاسالاتىنىن, شىعۋ توركىنىن, اس بولمەدەگى ىدىس-اياقتىڭ قانداي ماقساتتا پايدالاناتىنىن كورسەتىپ, ءتۇسىندىرۋ. جالپى, بۇل – تريلوگيانى تۇيىندەيتىن تۋىندى. ونىڭ العاشقىسى «ايجان اجەيدىڭ ەرتەگىسى» دەپ اتالادى. ەكىنشىسىنىڭ اتاۋى – «قايتا جاڭعىرعان ورنەكتەر». ال ءۇشىنشىسى – وسى «داستارقان», – دەيدى تەاتر ديرەكتورى فاريدا اتاكەەۆا.
ماڭعىستاۋ وبلىسى مادەنيەت, ارحيۆتەر جانە قۇجاتتاما باسقارماسىنىڭ باسشىسى ابىلقايىر بايپاقوۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇل ءىس-شارالاردىڭ بارلىعى ۇلتتىق ناقىشتا, قازاق ونەرىنىڭ, قازاق مادەنيەتىنىڭ تالعامى بيىك, باسقا وركەنيەتتى ەلدەردىڭ ەشقايسىسىنان كەم ەمەس ەكەنىن دالەلدەيدى. قۋىرشاق تەاترى ۇسىنعان «داستارقان» دا وسى ۇدەدەن شىعا بىلگەنى انىق.
بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايىندا وتكەن استاناداعى ماڭعىستاۋدىڭ مادەني كۇندەرىنىڭ سالتاناتتى تۇردە اشىلۋىنا سەنات, ءماجىلىس دەپۋتاتتارى, قوعام قايراتكەرلەرى, زيالى قاۋىم وكىلدەرى جانە قالا تۇرعىندارى مەن قوناقتارى قاتىستى. مەرەكەلىك كەشتىڭ شىمىلدىعى ابىل تاراق ۇلى اتىنداعى قازاق وركەسترىنىڭ «مەرەكە دۋمان» شىعارماسىمەن اشىلدى.
«قاشاعان, ابىل, سۇگىر بابالارىمىز شىققان, ءابىش پەن سەرجان اعامىز, سابىر مەن سۆەتقالي ءىنىمىز, تامارا مەن ايگۇل قارىنداسىمىز سەكىلدى مايتالمان ادەبيەت, ونەر ادامدارى شىققان ماڭعاز ماڭعىستاۋىمىزدىڭ ونەرىن تاماشالادىق. ماڭعىستاۋلىق ونەر ادامدارىنا راحمەت! ونەر ساحناسىندا ساتتىلىك تىلەيمىن», دەدى ءماجىلىس دەپۋتاتى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى باقتىقوجا ىزمۇحامبەتوۆ.
ونەر كەشىنە كەلگەن كورەرمەن مىڭ بوياۋلى ماڭعىستاۋدىڭ سالەمىن الا كەلگەن مادەنيەت سالاسىنىڭ ۇزدىكتەرى, ابىل تاراق ۇلى اتىنداعى قازاق وركەسترى, حالىقارالىق, رەسپۋبليكالىق بايقاۋلاردىڭ لاۋرەاتتارى, «جورعا» بي ءانسامبلى, «اقشاعىل» ەتنو-فولكلورلىق ءانسامبلى, مۇرات وسكىنباەۆ اتىنداعى وبلىستىق فيلارمونياسىنىڭ ونەرپازدارى, سونداي-اق ەسترادا جۇلدىزدارىنىڭ ونەرىن تاماشالادى.
كۇي شەرتە مە, سىر شەرتە مە؟
ماڭعىستاۋلىقتار كەلگەندە كۇي شەرتىلمەۋى استە مۇمكىن بە؟ اسىرەسە ماڭعىستاۋ ماقامى تىڭداۋشىنىڭ دەلەبەسىن قوزدىرا تۇسەتىن ءبىر ەرەكشە قاسيەتكە يە. بۇل جولى دا سولاي بولدى. قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىندە «ماقامى ءماشھۇر ماڭعىستاۋ» اتتى كۇي كەشى ءوتتى. كەشتە ءوڭىردىڭ ءازىرباي وسكىنباەۆ باستاعان جىرشى-تەرمەشىلەرى مەن كۇيشىلەرى ونەر كورسەتىپ, اتالعان ۋنيۆەرسيتەت ۇستازى جۇمابەك قادىرقۇلوۆتىڭ «ماڭعىستاۋدىڭ 100 كۇيى» حرەستوماتياسىنىڭ جانە سۇلتانبەك قۇدايبەرگەن مەن اقىلبەك تاسقارا ۇلىنىڭ «ماڭعىستاۋدىڭ ءداستۇرلى جىرشىلىق ورىنداۋشىلىق ۇلگىسىن وقىتۋ ادىستەمەسى» وقۋ-ادىستەمەلىك قۇرالى كوپشىلىككە تانىستىرىلدى.
«ماقامى ءماشھۇر ماڭعىستاۋ» جوباسى تۋرنە بولىپ ءوتتى. وسى جوبامەن ونەرپازدارىمىز تۇركيا, ازەربايجان, وزبەكستان, قاراقالپاقستان ەلدەرىنە بارىپ, «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرىن» جىرلاپ, كۇي ونەرىن دارىپتەدى. نەگىزگى ماقساتىمىز – وسى جىردى يۋنەسكو-نىڭ ماتەريالدىق ەمەس قۇندىلىقتارى قاتارىنا ەنگىزۋ, – دەيدى ابىلقايىر بايپاقوۆ.
«ماقامى ءماشھۇر ماڭعىستاۋ» جوباسىنىڭ يدەيا اۆتورى – كورنەكتى اقىن, حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى سۆەتقالي نۇرجان. ول ماڭعىستاۋدى مەكەن ەتكەن جەتى جۇرتتىڭ بۇكىل ءۇنى مەن مۇڭى دومبىرا مەن قوبىزدا ساقتالعان دەيدى. بۇل جوبانىڭ «مۇڭ قياننىڭ مىڭ كۇيى» اتالاتىن ەكىنشى اتى دا بار ەكەن.
ال ن.ءجانتورين اتىنداعى ماڭعىستاۋ وبلىستىق مۋزىكالىق-دراما تەاترى استانالىقتارعا بەلگىلى جازۋشى, دراماتۋرگ ەرمەك امانشاەۆتىڭ فرانتس كافكانىڭ «قۇبىلۋ» اڭگىمەسى جەلىسىمەن قويىلعان پلاستيكالىق دراماسىن ۇسىندى. دينا جۇماباەۆا ساحنالاعان اتالعان قويىلىم ترانسفورماتسياعا ۇشىراعان ادامنىڭ ومىرىنەن سىر شەرتەدى. سپەكتاكل كورەرمەندى تەرەڭ ويعا جەتەلەپ, ءومىردىڭ كەي قۇبىلىستارىن تۇسىنۋگە اسەر ەتەدى.
ونەر ۇجىمىنىڭ قورجىنىندا تاعى ءبىر سۇيەكتى تۋىندى بار. زاڭعار جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «قورعانسىزدىڭ كۇنى» اڭگىمەسى جەلىسىمەن ساحنالانعان شىعارما (قويۋشى رەجيسسەرى – گۇلسينا ميرعاليەۆا) م.گوركي اتىنداعى مەملەكەتتىك اكادەميالىق ورىس دراما تەاترىنىڭ ساحناسىندا قويىلدى.
مارستى كوزبەن كوردىك
اۋقىمدى باعدارلامانىڭ ءبىر بولىگى – كورمەلەر. وسى ورايدا دوستىق ۇيىندە ماڭعىستاۋ وبلىسى تۋريزم سالاسىنىڭ «مارس پەيزاجدارى» اتتى كورمەسى ءوتتى. كورمەگە كەلۋشىلەر قويناۋى عاجايىپقا تولى ماڭعاز مەكەن, ماڭ دالا ماڭعىستاۋدىڭ تابيعاتىن, قايتالانباس كورىنىسىن تاماشالادى. سونىمەن قاتار ماڭعىستاۋ ءوڭىرىنىڭ كورمە-جارمەڭكەسىندە شۇبات ءىشىپ, بالقايماق جەدىك. قۇرت پەن ىرىمشىك, بالىق ونىمدەرى دە ۇسىنىلدى. مۇندا وبلىستان 21-گە جۋىق كاسىپكەر كەلگەن, ونىڭ ىشىندە ۇلتتىق ناقىشتاعى كيىم, كولونەر جانە توقىما بۇيىمدارى وندىرەتىن 11 كاسىپكەر قاتىستى.
ال «ماڭعىستاۋ – ۇلتتىق قۇندىلىقتار قۇنداقتالعان مەكەن» اتتى رۋحاني-ءىس-شارا بارىسىندا سالەم سالۋ, تۇساۋ كەسۋ, باتا بەرۋ سىندى ۇلتتىق سالت-داستۇرلەر كورسەتىلدى.
سونداي-اق بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايىندا ءا.كەكىلباەۆ اتىنداعى ماڭعىستاۋ وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ «ماڭعىستاۋ قازاقتارىنىڭ ۇلتتىق كيىم ۇلگىلەرى» كورمەسى مەن «عاسىرلار قويناۋىنداعى ماڭعىستاۋ» ارحەولوگيا كورمەسى اشىلدى. وندا ءحىح عاسىردىڭ اياعى مەن حح عاسىردىڭ باسىندا ماڭعىستاۋ قازاقتارى كيگەن ۇلتتىق كيىم ۇلگىلەرى مەن كۇمىستەن سوعىلعان اشەكەي بۇيىمدارى قويىلدى. ودان بولەك «دالا وركەنيەتى – كوشپەلىلەر قولونەرىندە» اتتى قولونەرشى الدابەرگەن تىلەنباەۆتىڭ سۇيەكتەن جاسالعان بۇيىمدار كورمەسى مەن «كۇمبىرلەيدى كۇمىستەر» اتاۋىمەن نۇرنياز مۇحانوۆتىڭ جەكە كوللەكتسياسىنان جاساقتالعان كورمە ۇسىنىلدى. ال «ماڭعىستاۋدان مىڭ سالەم, الاش ءتورى!» گالا-كونتسەرتىندە ءوڭىردىڭ بەلگىلى ونەر مايتالماندارى مەن ۇزدىك شىعارماشىلىق ۇجىمدارى ونەر كورسەتتى.
ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ استاناداعى مادەني كۇندەرى «اقيىق ولكە, العي جىر» ادەبي-سازدى كەشىمەن جالعاسىپ, «مەرەيلى مەكەن – مۇنارالى ماڭعىستاۋ» اتتى ۇلكەن كونتسەرتپەن جابىلدى.