شاعىن جانە ورتا بيزنەس دامىسا, حالىقتىڭ احۋالى جاقسارادى. مۇنى ەكونوميستەر ۇنەمى ەسكەرتەدى. ءىستىڭ كوزىن بىلەتىن ازاماتتار مەملەكەتتىڭ قولداۋىنان قالىس قالماسا, مۇمكىندىكتى پايدالانسا ەكەن دەيسىڭ. ءبىز مۇنى بىرەر كۇن بۇرىن قالاداعى بيزنەس-نىسانداردى ارالاعاندا تۇسىندىك.
الدىمەن ءبىز «دامۋ» قورىنىڭ استانا قالاسى بويىنشا فيليالىنا باردىق. فيليال باسشىسى سۆەتلانا نازاريۋكتەن كاسىپكەرلەردى قولداۋ باعدارلامالارى تۋراسىندا سۇرادىق.
«دامۋ» قورى كاسىپكەرلەردى قولداۋ باعىتىندا بىرنەشە جوبانى ىسكە اسىرادى. ءبىرىنشى كەزەكتە مەملەكەتتىك باعدارلامالار اياسىندا نەسيەنىڭ پايىزىن سۋبسيديالاۋ جانە كاسىپكەرلەرگە كەپىلدىك بەرۋ ارقىلى جاردەمدەسەدى. ونىڭ ىشىندە ونەركاسىپ, قىزمەت كورسەتۋ, ءبىلىم, دەنساۋلىق جانە باسقا دا بىرنەشە سالا قامتىلعان. قور شاعىن جانە ورتا بيزنەستەن بولەك, ءىرى ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى ۇيلەستىرۋدى ويلاعان كاسىپكەرلەرگە دە قولداۋ كورسەتەدى. ولار دا نەسيەنىڭ پايىزىن سۋبسيديالاي الادى. ال قوردىڭ ءوزى ازىرلەگەن جوبالار جايىندا ايتار بولساق, بىزدە قالا, وبلىس اكىمدەرىمەن بىرگە قولعا العان وڭىرلىك باعدارلامالار بار. استانا قالاسى بويىنشا دا بولەك جوبا قاراستىرىلعان. بيزنەستى قولداۋ جانە دامىتۋ باعدارلامالارى ىسكە قوسىلعان كەزدەن باستاپ كاسىپكەرلەردىڭ نەسيە سوماسى 759,8 ملرد تەڭگە بولاتىن 7 569 جوباسى سۋبسيديالانعان. بۇل – قوردىڭ وڭىرلىك فيليالى بويىنشا دەرەكتەر. 4 409 جوباعا قوردان 68,2 ملرد تەڭگە كەپىلدىك بەرىلگەن. مۇنداعى نەسيەنىڭ جالپى سوماسى – 153,1 ملرد تەڭگە شەڭبەرىندە. ءبىز كاسىپكەرلەردەن سۇرانىس ايتارلىقتاي جوعارى ەكەنىن بايقاپ وتىرمىز. بۇرىن كاسىپكەرلەردىڭ كوبى بيزنەستى ءوز قاراجاتى ەسەبىنەن دامىتاتىن. قارجىلاي قولداۋدىڭ بار ەكەنىن بىلمەيتىن. قازىر ولار نارىقتاعى ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ پايىزدىق مولشەرلەمەسى ايتارلىقتاي جوعارى ەكەنىن ەسكەرىپ, قور ارقىلى كومەك الۋعا جۇگىنەتىن بولعان. قىسقاسى, مەملەكەتتەن جانە قوردان كاسىپكەرلەرگە ۇسىنىلاتىن جەڭىلدىكتەر كوپ. جوبا-جوسپارى ايقىن, ءوسىپ, وركەندەپ كەلە جاتقان بيزنەستى ءاردايىم قولداۋعا دايىنبىز», دەيدى س.نازاريۋك.
«دامۋ» كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ قورى ارقىلى قارجىلاي كومەك الىپ, شارۋاسىن شالقىتىپ وتىرعان بيزنەس-نىساندار جىلدان-جىلعا كوبەيىپ كەلەدى ەكەن. ولاردىڭ ىشىندە قورعا ءبىر ەمەس, بىرنەشە رەت جۇگىنگەندەر بار. مىسالى, جۋىردا قالا شەتىنەن جاڭا ءوندىرىس نىسانىن سايلاعان «اركو گرۋپپ-2011» سەرىكتەستىگىنىڭ باسشىسى رەتى كەلسە, قورعا قايتا جۇگىنۋگە نيەتتى. سەبەبى بەلگىلى, ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردەن قوردىڭ جاردەمىنسىز نەسيە الار بولسا, ونىڭ 21 پايىزدىق مولشەرلەمەسى قالتاعا اجەپتاۋىر سالماق سالادى. كومپانيا 2013 جىلى قۇرىلىپ, نارىققا سۋسابىننىڭ ءتۇر-ءتۇرىن شىعارا باستاعان. سەرىكتەستىكتىڭ باسشىسى اسلان سمايلوۆتىڭ ايتۋىنشا, ءونىمنىڭ ساپاسىنا باعاسى ساي.
ء«بىز تۇرمىستىق حيميا ونىمدەرىنىڭ 20 ءتۇرىن شىعارامىز. قولدان كەلگەنشە جۇمىستى شيراتىپ, كەڭەيىپ جاتىرمىز. ءىستى باستاعاندا بۇل باعىتتا دا باسەكەلەستىك جوعارى ەكەنىن تۇسىندىك. سوندىقتان ءبىر ورىندا تۇرالاپ قالماي, مەيلىنشە باسەكەگە قابىلەتتى بولۋىمىز كەرەك قوي. ءبىز مەملەكەتتەن قارالعان قارجىلاي كومەكتى بارىنشا پايدالانىپ كەلەمىز. مىسالى, وسىدان 4 جىل بۇرىن ءوزىمىزدىڭ جاڭا وندىرىستىك نىسانىمىزدى اشتىق. ونىمدىلىكتى ارتتىردىق. بۇعان قوردىڭ كومەگى كوپ ءتيدى. قارجىلاندىرۋ شارتتارى وڭتايلاندىرىلعان. نەسيەلەندىرۋ مەحانيزمى جەڭىل ءارى قولايلى. كوپ ۇزاماي العان نەسيەمىزدى وتەيمىز. سودان كەلەر جىلى ءوندىرىس ورنىن مودەرنيزاتسيالاۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. جۇمىستى بارىنشا اۆتوماتتاندىرۋعا كۇش سالامىز. ونەركاسىپتىڭ جىلدىق تاۋار اينالىمى – 400 ملن تەڭگەنىڭ شاماسىندا. قازىر 7 ادامدى تۇراقتى جۇمىسپەن قامتىپ وتىرمىز. تاۋارعا سۇرانىس كوپ ءتۇسىپ جاتسا, قوسىمشا تاعى 8 جۇمىسشى شاقىرامىز. تۇراقتى جۇمىسپەن قامتىلعان جۇمىسشىلاردىڭ جالاقىسىن 300-550 مىڭ تەڭگە كولەمىندە بەلگىلەدىك. ونىمدەرىمىزدىڭ ساپاسى جاقسى. بىراق ءبىز تۋرالى جۇرتتىڭ كوبى بىلە بەرمەيدى. ەندى جارناماعا دا كوبىرەك كوڭىل ءبولۋ كەرەك ەكەنىن ءتۇسىنىپ وتىرمىز», دەيدى كاسىپكەر.
كومپانياداعى جۇمىسشىلار ءدال قازىر ورتا ەسەپپەن ايىنا 100-120 توننا ءونىم شىعارادى ەكەن. ال ونەركاسىپ تولىق قۋاتىندا جۇمىس ىستەسە, جىلىنا 1,5 ملن ليتر ءونىم شىعارۋعا قاۋقارلى. وسىعان دەيىن كومپانيا تاۋارلارىن رەسەيگە ەكسپورتتاسا, قازىر ونىمدەرىن ازەربايجانعا شىعارۋدى ويلاستىرىپ وتىر. كاسىپكەر «دامۋ» قورىنىڭ كومەگىنە العاش 2015 جىلى جۇگىنىپتى. نەسيەنى ەكىنشى دەڭگەيلى بانك ارقىلى 6 پايىزدىق مولشەرلەمەمەن العان. اۋەلى 4,5 ملن تەڭگە نەسيە السا, كەيىنگى العانى – 45 ملن تەڭگە. ورايلى ساتتە كومپانيا باسشىسى كەلەشەكتە نەسيەلەندىرۋدىڭ ۇزاقمەرزىمدى شارتتارى قارالسا دەگەن ۇسىنىسىن ايتىپ قالدى. مۇنداي جاعدايدا كاسىپكەردىڭ اي سايىنعى بەرەشەك تولەمى ازاياتىنى تۇسىنىكتى.
كوپ كىدىرمەي ءال-فارابي كوشەسىندە ورنالاسقان «MFA International» سەرىكتەستىگىنە قاراي باعىت بۇردىق. استاناداعى ماسكا شىعاراتىن العاشقى كومپانيا جۇمىسىن بيىل عانا باستاپتى. سوعان قاراماستان ەلىمىزدەگى بىرنەشە ءىرى ءوندىرىس ورىندارىمەن كەلىسىمشارت جاساپ ۇلگەرگەن. الداعى جوبا-جوسپار دا اۋقىمدى. نەگىزى سۇزگىسى بار ماسكا وندىرىستە جۇمىسشىنىڭ تىنىس الۋ جولدارىن قورعاۋعا جاردەمدەسەدى. مۇنداي ماسكالاردى مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى, كەنشى, مەتاللۋرگتەر, اۆتوكولىك جۇرگىزۋشىلەرىمەن قوسا باسقا دا سالانىڭ ماماندارى قولدانادى ەكەن. كومپانيا تولىق قۋاتىندا جۇمىس ىستەسە, جىلىنا 11 ملن دانا ماسكا شىعارۋ مۇمكىندىگى بار. سەرىكتەستىك باسشىلىعى «دامۋ» قورى ارقىلى «كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ جونىندەگى 2021-2025 جىلدارعا ارنالعان ۇلتتىق جوبا» بويىنشا ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەن العان نەسيەنىڭ پايىزىن سۋبسيديالاعان. كەلەشەكتە ءونىمىن ورتالىق ازياعا جانە الەمنىڭ بىرنەشە ەلىنە ەكسپورتتاۋدى كوزدەپ وتىرعان كومپانيانىڭ كوممەرتسيالىق ديرەكتورى ەرسۇلتان بۋرحانوۆ بىزگە ءونىمنىڭ ارتىقشىلىعى تۋرالى ايتىپ بەردى.
ء«بىز رەسپيراتورلىق ماسكا شىعارامىز. مامىردا ماسكا ساتۋعا رۇقساتىمىزدى الدىق. قازىر ىسكە كىرىسىپ كەتتىك. ءبىزدىڭ ونىمدەرىمىز الەمدىك ستاندارتقا ساي. بۇرىن مۇنداي ماسكالار رەسەيدە شىعارىلىپ, باسقا ەلدەرگە ەكسپورتتالاتىن. قازىر گەوساياسي احۋالعا بايلانىستى ول زاۋىت جابىلىپ قالدى. بىزگە تۇركياداعى ءىرى ماسكا شىعاراتىن زاۋىت ينۆەستيتسيا تارتىپ وتىر. تاجىريبەلى كومپانيانىڭ ىقپالىمەن ەندى ورتالىق ازياعا ساپالى ماسكا شىعارۋدى ءبىز قولعا الدىق. ماسكانىڭ ارتىقشىلىعى – سۇزگىسىندە. بۇل – وتە ساپالى. مۇنداي سۇزگىسى بار ماسكانى الەم بويىنشا تەك ءۇش كومپانيا شىعارادى. قازىردىڭ وزىندە ماسكانى ەلدەگى ءىرى ءوندىرىس ورىندارى الىپ جاتىر. سوندىقتان «دامۋ» قورى ارقىلى تاعى دا قۇرىلعىلار الىپ, وركەندەسەك دەپ وتىرمىز», دەيدى كاسىپكەر.
ونەركاسىپتە جۇمىس قاۋىرت. قوسىمشا جۇمىس كۇشىن قاجەت ەتەتىن تىرلىكتىڭ كوبى اۆتوماتتاندىرىلعان. 20 جۇمىسشى ءوز ىسىنە ۇقىپتى. وندىرىستە قولدانىلاتىن ماسكانىڭ ءتۇر-ءتۇرىن كوردىك. سەبەبى مۇندا وندىرىستىك كومپانيالاردىڭ ۇسىنىستارىنا قاراي ىڭعايلى ماسكا شىعارىلادى ەكەن. باسشىلىق ەلدەگى بىرنەشە كومپانيامەن كەلىسىمشارت جاساپ ۇلگەرگەن. تاعى بىرەر كومپانيامەن كەلىسسوز جۇرگىزىپ جاتىر. جۋىردا سەرىكتەستىكتىڭ باسشىلىعى ساۋد ارابياعا ىسساپارمەن بارعان. كەلەشەكتە اراب ەلىنە دە ماسكا جەتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىرعان جايى بار. اراب ەلدەرىندە ءىرى مۇناي كومپانيالارى بار ەكەنىن ەسكەرسەك, ساپالى ماسكاعا سۇرانىس بولاتىن سياقتى. سونىمەن قاتار كومپانيا باسشىلىعى جاقىندا وزبەكستان, قىرعىزستانعا بارىپ, ماسكا ەكسپورتتاۋ بويىنشا كەلىسسوز جۇرگىزۋگە نيەتتى. كاسىپكەر «دامۋ» قورى ارقىلى العان 750 ملن تەڭگەگە جاڭا قۇرىلعىلارمەن قوسا شيكىزات العان. شيكىزات تۇركيادان كەلەدى. كومپانيا كاسىپتى كەڭەيتۋ ماقساتىندا تاعى 10 قۇرىلعى الۋ ءۇشىن قورعا جۇگىنۋگە نيەت ءبىلدىرىپ وتىر. ءبىز دە سەرىكتەستىكتىڭ باسشىلىعىنا تابىس تىلەدىك.
كەلەسى باعىت «Spectrum International School» سەرىكتەستىگى بولدى. حالىقارالىق مەكتەپ ديرەكتورى ەرحان ابدۋلداەۆ «دامۋ» قورىنىڭ جاردەمىمەن جۋىردا مەكتەپتىڭ جاڭا عيماراتى اشىلعانىن ايتتى. ەندى مەكتەپ كەڭەيگەن سوڭ وقۋشى سانىن دا كوبەيتۋگە ابدەن بولادى.
«حالىقارالىق مەكتەپ 2007 جىلى اشىلدى. سول ارالىقتان بەرى وقۋشىلارعا ساپالى ءبىلىم بەرۋگە كۇش سالىپ كەلەمىز. نەگىزى ءبىز جاڭا نىسان اشۋدى بىرنەشە جىلدان بەرى ويلاستىرىپ جۇرگەن ەدىك. ەندى, مىنە, قوردىڭ كومەگىمەن بيىل جاڭا عيمارات سالىپ, كىرىپ تە ۇلگەردىك. مەكتەپتىڭ ارتىقشىلىعى, ءبىز بالالارعا حالىقارالىق دەڭگەيدە كەمبريدج باعدارلاماسى بويىنشا ءبىلىم بەرەمىز. پاندەر اعىلشىن تىلدە وتەدى. شەتەلدەن شاقىرعان مۇعالىمدەرىمىز بار. حالىقارالىق ۇيىمداردان اككرەديتاتسيا الدىق. مەكتەپ تاربيە جاعىنان دا وزىق. جەرگىلىكتى قۇندىلىقتاردى بىلەتىن, تانىمى تەرەڭ بالا تاربيەلەۋگە تىرىسامىز. قازىر 12 جىلدىق مەكتەبىمىزدە 450 وقۋشى وقيدى. وقۋ – اقىلى», دەپ تۇيىندەدى مەكتەپ ديرەكتورى.
«دامۋ» قورى نەگىزى ءۇش ءىرى باعىتتا جۇمىس ىستەيدى. ءبىرىنشى, نەسيە پايىزىن سۋبسيديالايدى. ەكىنشى, كاسىپكەرلەرگە كەپىلدىك بەرە الادى. ءۇشىنشى, جەڭىلدەتىلگەن نەسيە بەرە الادى. بۇل قاتاردا ليزينگپەن اينالىساتىن كومپانيالارمەن قوسا شاعىن نەسيە بەرەتىن ۇيىمداردى ايتساق بولادى. بيزنەس دامىپ, كەڭەيىپ وتىرسا, باسەكەگە قابىلەتتى بولادى. كاسىپكەردىڭ ءبىرى جاڭا نىسان سالعىسى كەلسە, ەكىنشىسى جاڭا تەحنيكا الىپ, جۇمىس ونىمدىلىگىن ۇلعايتۋدى ويلاستىرۋى مۇمكىن. مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىنان ءۇمىتتى كاسىپكەردىڭ جوباسىن ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر قارايدى. تولەم قابىلەتىن راستايدى. كەپىلدىكتى ەسكەرەدى. شارتتاردى ناقتىلايدى. سوسىن شەشىم شىعارادى. ال قور كاسىپكەرگە ۇسىنىلعان نەسيەنىڭ پايىزدىق مولشەرلەمەسىن سۋبسيديالاۋ ارقىلى جاردەمدەسەدى. ەگەر كاسىپكەر ءوزىنىڭ جوباسىن اۋىلدىق جەرلەردە, مونوقالادا ىسكە اسىرۋدى كوزدەسە, وندا العان نەسيەنى 7 پايىزدىق مولشەرلەمەمەن قايتارسا بولادى. مۇنىڭ ءوزى كاسىپكەرلەرگە اجەپتاۋىر جەڭىلدىك. ەسكەرەتىن جايت, كاسىپكەر نەسيە الدىم, ءىس ءبىتتى دەپ قول قۋسىرىپ جۇرە المايدى. قوردىڭ ماماندارى كاسىپكەر ۇسىنعان جوبا قالاي ورىندالىپ جاتقانىن جارتى جىلدان سوڭ باقىلايدى. قارجىنىڭ ماقساتتى جۇمسالعانىن مونيتورينگىلەيدى.