سانىمىز ءوستى, ساپامىز قالاي؟

قازاقتىڭ ۇلەسى – 70,4%

بۇعان دەيىن جاريالانعان ساناقتىڭ الدىن الا قورىتىندىلارى بويىنشا قازاقتاردىڭ ۇلەس سالماعى 70 پايىزدان اسقانى ايتىلعانى بەلگىلى. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسى جاريالاعان سوڭعى ناقتى دەرەكتەر قازاق حالقىنىڭ سانى 13,4 ملن ادامدى قۇراپ, 2009 جىلدان بەرى 33,7 پايىزعا ارتقانىن كورسەتىپ وتىر. ياعني 63,1 پايىزدان 70,4 پايىزعا كوتەرىلدىك. العاشقى بەستىككە ورىس (2,9 ملن ادام), وزبەك (614 مىڭ), ۋكراين (387 مىڭ), ۇيعىر (290 مىڭ) ەتنوسى كىرگەن.

ساناق قورىتىندىسى بويىنشا ەلىمىز­دەگى ەت­نوس سانى 124-ءتى قۇرا­دى. ولار­دىڭ ارا­سىندا ليۆ, ۆەپسى, وروچ, دول­­گان­­, ۋدەگەي, تساحۋر­, مانسى, نا­­ناي­­, موڭعول, سەلكۋپ, چۋك­چا, ۋل­تا, نيۆح, يجور, كەت, كورياك­­, قىرىم­شاق, نگاناسان, ساام­, چۋۆان سەكىلدى از ساندى ۇلت وكىل­­دەرى دە بار. ايتا كەتەيىك, 2021 جىل­عى ساناق ساۋالدامالارىنا «ۇلتتى كور­سەت­پەۋ» جاۋاپ نۇسقاسى قوسىلعان بولاتىن. وسىلايشا, 24,8 مىڭ ادام ءوز ۇلتىن كورسەتۋدەن باس تارتقان.

2009 جىل جانە 2021 جىلداعى حالىق سا­نا­ق­­­تارىنىڭ ناتيجەلەرىنە قاراساق, 12 جىل­­­دىڭ ىشىندە قازاقتان باسقا, نەگىزىنەن مۇ­سىل­­­مان ۇلتتاردىڭ بارلىعى ءوسىم كور­سەت­سە, وز­گە ءدىندى ۇستانۋشىلار قاتارى, سو­نىڭ ىشىن­دە ورىستار ازايعان. ماسەلەن, قا­زاق­­­­تار­­دىڭ جالپى سانى ورىستاردان 4,5 ەسە كوپ. ال 1 جاسقا دەيىنگى قازاقتاردىڭ سا­­نى و­سى جاس­تاعى ورىس­تاردان 11 ەسە اسىپ تۇس­­كەن. بۇل كور­سەتكىش ءبىزدىڭ حالىقتا تۋ كور­­­سەت­كىشى انا­عۇرلىم جوعارى ەكەنىن, وسى ۇرپاق ءوسىپ-جە­تىلگەندە ەلىمىزدەگى حا­لىق­­تىڭ ۇلتتىق قۇ­را­مى مۇلدەم باسقاشا بو­لا­­تى­­نىن بىلدىرەدى. ەلىمىزدە الەۋت, ۋلچا, نە­گي­­دال, شۆەد حالقىنىڭ وكىلدەرى مۇلدەم جو­عا­­لىپ كەتسە, جاڭادان دانيالىقتار, كەت, نگا­نا­­سان, ۋلتا, موڭعول حالقىنىڭ وكىلدەرى پايدا بولعان.

117 مىڭ قازاق انا تىلىنەن تامىر ۇزگەن

حالقىمىزدىڭ سانى ارتقانى جاقسى, ال ءتىل مەڭگەرۋى مەن ءدىني ۇستانىمى قانداي دەڭگەيدە؟ بۇل جاعىنان, وكىنىشكە قاراي, ءالى دە سان سوعار ساتتەر بارشىلىق. ماسەلەن, ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسى جاريالاعان جيناقتاعى «ۇلتى جانە انا ءتىلى بويىنشا حالىق» بولىمىندە ەلىمىزدەگى 13 497 891 قازاق ۇلتىنىڭ 13 380 107-ءسى قازاق ءتىلىن ءوز «انا ءتىلى» رە­تىن­دە اتاسا, 117 784 قازاق باسقا ۇلتتىڭ ءتىلىن تاڭداعان. بۇل ەلىمىزدە مەملەكەتتىك تىلدە سويلەي المايتىنى ءوز الدىنا, ءتىپتى انا تىلىنەن تولىقتاي تامىرىن ۇزگەن قانداستارىمىزدىڭ دا ءالى دە كوپ ەكەنىن اڭعارتىپ تۇر.

ءبىر قۋانتارلىق كورىنىس, 700 مىڭنان استام ورىس ۇلتىنىڭ وكىلى مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرگەندىگىن ايتقان. بۇل – ەلى­مىز­دەگى ورىس حالقىنىڭ 25 پايىزى. وزگە دە ۇلتتار اراسىندا مەملەكەتتىك تىلدە سويلەيتىندەر قاتارى ارتىپ كەلەدى. سونىمەن بىرگە 629 مىڭ ورىس ۇلتىنىڭ وكىلى بولاشاقتا قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋدى جوسپارلاپ جۇرگەن بولسا, 602 مىڭ ورىس ءتىلدى ازامات قازىرگى كۇنى مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرەنىپ جاتىر.

ءدىن ۇستانۋ تۇرعىسىنا كەلسەك, بۇرىن «ەل حالقىنىڭ 70 پايىزدان استامى مۇسىلمان» دەيتىن بولساق, بۇل جولى جاعداي كۇرت وزگەرگەنى قايران قالدىرادى. 2021 جىلعى ساناق قورىتىندىسى بو­يىنشا حالقىمىزدىڭ 69,3 پايىزى عانا ءوزىن مۇسىلمان سانايتىنىن ايتىپ­تى. 17,2 پايىزى – حريستياندار. دىنگە سەنبەيتىندەر 2,3 پايىزدى قۇراسا, ءدىنىن كورسەتۋدەن باس تارتقاندار 11 پا­يىز بولعان. 2009 جىلعى ساناق كەزىندە ولاردىڭ ۇلەسى 0,5% ەدى. ءوز سەنىمىن جاسىرعانداردىڭ قاتارى 12 جىلدا 20 ەسەگە ارتۋىنىڭ ارتىندا قانداي سىر جاتقانى جۇمباق.

الماتى – پوليگلوتتار قالاسى

2021 جىلعى حالىق ساناعى بويىنشا 5 جاستان اسقان حالىقتىڭ 44,9 پايىزى ەكى ءتىلدى, 28,6 پايىزى ءۇش ءتىلدى مەڭگەرگەن. ساناق قورىتىندىسى بويىنشا تاعى 1,7 پايىزى 4 تىلدە سويلەيدى, 5 ءتىلدى حا­لىق­تىڭ 0,2 پايىزى بىلەدى. 6 ءتىلدى بىلەتىن پوليگ­لوت­­تاردىڭ ۇلەسى 0,1 پايىز نەمەسە 8 845 ادامدى قۇرادى.

قىزىقتى دەرەك, ەرلەرگە قاراعاندا 4-5 ءتىلدى مەڭگەرگەن ايەلدەردىڭ ۇلەسى باسىم, ولار سايكەسىنشە 47,9 جانە 52,1 پايىز. بىراق 6 جانە ودان دا كوپ ءتىلدى بىلەتىن ەرلەر ۇلەسى, كەرىسىنشە, ايەلدەردىڭ ۇلەسىنەن اسىپ تۇسەدى – 55,6 پايىز.

وڭىرلىك بولىنىستە 5 جانە ودان دا كوپ ءتىلدى بىلەتىن پوليگلوتتار الماتى قالاسىندا تۇرادى. بۇل رەتتە 35,1% نەمەسە 6 042,1 مىڭ ادام اعىلشىن ءتىلىن بىلەدى, ونىڭ 27,6 پايىزى ەركىن سويلەيدى. جاس سەگمەنتىندە اعىلشىن ءتىلىن بىلەتىندەردىڭ ۇلەسى 10-14 جاس جانە 25-29 جاس ارالىعىندا كوپ.

20 ميلليونعا قاشان جەتەمىز؟

ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ مالى­مە­تىنشە, 1 قازاندا ەلىمىزدەگى حالىق سانى 19 967 964 ادامدى قۇرادى, ونىڭ ىشىندە قالا تۇرعىندارى – 12 387 957, اۋىل تۇرعىندارى – 7 580 007 ادام. جىل باسىنان بەرى حالىق ءوسىمى 1,02% نەمەسە 201,1 مىڭ ادامدى قۇرادى. حالىق سانىنىڭ ەڭ جوعارى ءوسۋ قارقىنى استانا مەن الماتى قالالارىندا, تيىسىنشە – 4,06, 2,28 جانە ماڭعىستاۋ وبلىسىندا 1,94 پايىز تىركەلگەن.

حالىقتىڭ تابيعي قوزعالىسى ەسە­بى­نەن ءوسۋدىڭ ەڭ جوعارى قارقىنى تۇركىستان وبلىسىندا بايقالدى, وندا حالىق سانى – 34 097, شىمكەنت قالا­سىن­دا – 19 242, الماتى وبلىسىندا 18 251 ادامعا ءوستى. حالىق ءوسىمىنىڭ قار­قىنىن ەسكەرسەك, بيىل قاراشا ايىندا ەل تۇرعىندارىنىڭ سانى 20 ميلليونعا جە­تەدى.