دارىگەر كەڭەسى: اعزانى سۋىققا دايىنداپ ۇلگەرىڭىز

- تۇماۋدىڭ الدىن الۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟ سۋىقتا تۇماۋدان باسقا قانداي اۋرۋلار ءورشيدى؟

- تۇماۋ مەن وتكىر رەسپيراتورلىق ۆيرۋستىق ينفەكتسيانىڭ ماۋسىمى كۇزدە باستالادى. ۆيرۋستىق اۋرۋمەن كەز كەلگەن جاستاعى ادام سىرقاتتانۋى مۇمكىن, بۇل ادام ءومىرى مەن دەنساۋلىعىنا ۇلكەن قاۋىپ توندىرەدى. سول سەبەپتى ولاردىڭ الدىن الۋ ماڭىزدى.

سۋىق تيگەننەن تۋىنداعان اۋرۋلار, ەڭ الدىمەن ءجىتى رەسپيراتورلىق ۆيرۋستىق ينفەكتسيالار – كەڭ تاراعان اۋرۋلاردىڭ ءبىرى. بۇل دياگنوزدى كوبىنەسە بالالارعا قويادى, ويتكەنى, جاس بالانىڭ اعزاسىندا يممۋنيتەت تولىعىمەن قالىپتاسىپ ۇلگەرمەيدى. ال جرۆي-مەن كوپ اۋىرعان ەرەسەك ادامداردىڭ يممۋندىق جۇيەسى پاتوگەندەردى «ەسىنە ساقتاپ قالدى», سوندىقتان ەرەسەك ادامداردىڭ اعزاسى اتالعان اۋرۋمەن قالاي كۇرەسۋ كەرەك ەكەندىگىن بىلەدى. مەكتەپكە دەيىنگى جاستاعى بالالار جرۆي-ءدى بالاباقشادا, ساۋدا جانە كوڭىل كوتەرۋ ورتالىقتارىندا, كەيدە ۇيدەگى ناۋقاس اتا-انالارىنان ءجيى جۇقتىرادى.

بۇل اۋرۋدى جۇقتىرۋ جولدارى تۋرالى ايتاتىن بولساق, ول بارىنە بىردەي تارالادى. ەگەر ادام تۇشكىرىپ نەمەسە جوتەلىپ وتىرعان ناۋقاستارمەن جاقىن ارالاسسا, ۆيرۋستار ىلىنگەن قانداي دا ءبىر زاتتارمەن بايلانىسى بولسا نەمەسە ۆيرۋستى تاسىمالداۋشى ادامنىڭ زاتتارىن پايدالانسا قىزۋى كوتەرىلىپ, بىرنەشە كۇن بويى تۇماۋمەن كۇرەسۋىنە تۋرا كەلەدى. تۇماۋ جەڭىل بولىپ كورىنسە دە, اسقىنىپ كەتكەن جاعدايدا, بولماسا باسقا اۋرۋلاردىڭ ورشۋىنە بايلانىستى ادام ولىمىنە دە سەبەپ بولۋى مۇمكىن. بۇل يممۋنيتەتى وسال ادامدار توبى ءۇشىن, دالىرەك ايتقاندا بالالار, ەگدە جاستاعى ادامدار, مۇگەدەكتىگى بار ادامدار, قانت ديابەتىنە دۋشار بولعان ناۋقاستار جانە جۇكتى ايەلدەر ءۇشىن اسا قاۋىپتى.

جرۆي ەپيدەمياسى كەزىندە قوعامدىق ورىندارعا بارۋدى, قوعامدىق كولىكتەرگە ءمىنۋدى, دۇكەندەر, تسيرك, كينو جانە باسقا دا جەرلەرگە قاتىناۋدى قىسقارتۋ قاجەت. ينفەكتسيانى فيزيكالىق جولمەن جۇقتىرۋعا جول بەرمەۋ ءۇشىن ينفەكتسيا كوزدەرىنە جولاماعان ابزال. وتباسى مۇشەلەرى اۋىرعان كەزدە ناۋقاستىڭ بەتىنە داكەلى تاڭعىش تاعۋ, سونداي-اق تاڭعىشتى ءاربىر 4 ساعات سايىن اۋىستىرىپ وتىرۋ كەرەك. وعان قوسا كوپ ادام شوعىرلانعان تۇرعىن ۇيلەر مەن كەڭسەلەردى جەلدەتىپ وتىرۋ دا ماڭىزدى. تۇماۋ كەنەتتەن باستالىپ, دەنە قىزۋىنىڭ كۇرت كوتەرىلۋىمەن بىرگە جۇرەدى. ياعني دەنەنىڭ ايقىن ينتوكسيكاتسياسى, سونداي-اق قالتىراۋ, اديناميا, بۇلشىق ەت جانە باس اۋرۋى, بۇكىل دەنەدە اۋىرسىنۋ, ءتوس سۇيەگىنىڭ ارتىنداعى اۋىرسىنۋمەن قۇرعاق جوتەل پايدا بولادى. ناۋقاستا وسى بەلگىلەر بايقالسا, جوعارىدا ايتىپ وتكەن كەڭەستەرگە قۇلاق ءتۇرىپ,  دەزينفەكتسيالىق رەجيمدى كۇشەيتۋ ۇسىنىلادى. بۇگىندە ناۋقاستاردىڭ 80 پايى­زى بالالار ەكەنىن ەسكەرسەك, تۇماۋ مەن جرۆي بەلگىلەرى پايدا بولعان كەزدە بالالاردى ۇيدە قالدىرىپ, مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمدار مەن مەكتەپتەرگە جىبەرمەۋ كەرەك.

كۇن سۋىقتا تۇماۋدان باسقا اۋرۋلار ءورشيتىنىن دە ەستەن شىعارماعان ابزال. مۇنداي دەرتتەرگە مەنينگيت, وتيت, گايموريت, برونحيت, تسيستيت سىندى باسقا دا اۋرۋلار جاتادى. مەنينگوكوكك ينفەكتسياسى قىستا جانە ەرتە كوكتەمدە ءورشيدى. كوبiنە سۋىقتان پايدا بولاتىن بۇل اۋرۋ مي مەن ج ۇلىننىڭ جۇمساق قابىقتارىنىڭ قابىنۋىنان تۋىندايدى. ينفەكتسيا اۋا-تامشى ارقىلى, ياعني جوتەلگەن, تۇشكىرگەن, سويلەسكەن كەزدە جۇعادى. بۇل دەرتتەن قورعانۋ ءۇشىن جىلى كيىنۋ كەرەك, اسىرەسە, باس كيىمدى مىندەتتى تۇردە كيىپ ءجۇر كەرەك. جەكە گيگيەنا ەرەجەلەرىن ساقتاپ, سالاۋاتتى ءومىر سالتىن ۇستانۋ قاجەت.

قۇلاق ينفەكتسياسىنىڭ ءجيى كەزدەسەتىن ءتۇرى – ورتاڭعى قۇلاقتىڭ قابىنۋى. ول ورتاڭعى قۇلاق قۋىسىنا سۋىق ءتيىپ, قابىنعاننان جانە جاسۋشالاردىڭ ىسىنۋىنەن پايدا بولادى. اسقىنعان قۇلاق ينفەكتسياسى از ۋاقىتتىڭ ىشىندە داميدى جانە اۋىر تۇردە وتەدى.ء وتيتتىڭ الدىن الۋ ءۇشىن قۇلاقتى ۇنەمى تازالاپ, ىشكى جانە سىرتقى قاباتىن جۋىپ وتىرۋ كەرەك. سۋىق كۇندە قۇلاقتى جىلى ۇستاعان ابزال.

ال گايموريتتىڭ الدىن الۋ ءۇشىن سالقىن تيگىزبەۋ, تۇماۋ اۋرۋىنىڭ كەز كەلگەن بەلگىسى بايقالا سالىسىمەن ەمدەۋ جانە سالاۋاتتى ءومىر سالتىن ۇستانىپ, يممۋنيتەتتى ۇدايى نىعايتۋ قاجەت. 

ءبرونحيتتىڭ باستى بەلگىسى – بىرنەشە اپتاعا دەيىن سوزىلاتىن ۇزاق جوتەل. كوپ جاعدايدا برونحيت وزدىگىنەن كەتەدى, بىراق ول ءۇشىن بىرنەشە اپتا قاجەت. برونحيت انتيبيوتيكپەن ەمدەلمەيدى, سەبەبى انتيبيوتيك باكتەريالاردى عانا جويادى, ال برونحيتكە كوبىنە ۆيرۋستار سەبەپ بولادى.

- سۋىققا توزىمدىلىكتى ارتتىرۋدىڭ جولدارى قانداي؟

- اعزانى سۋىققا ءتوزىمدى ەتۋدىڭ بىردەن ءبىر جولى – شىنىعۋ. بۇل - ورگانيزمنىڭ اۋا رايىنىڭ قولايسىز اسەرىنە توزىمدىلىگىن ارتتىرۋعا ارنالعان شارالار جيىنتىعى. شىنىعۋعا نەگىزىنەن اۋا, سۋ, كۇن ساۋلەسى پايدالانىلادى, ەگەر بۇلار دەنە شىنىقتىرۋ جاتتىعۋلارىمەن بايلانىستىرىلسا, ادام اعزاسىنىڭ توزىمدىلىگى تەك ارتا تۇسەدى.

تازا اۋا - شىنىعۋدىڭ ەڭ كەڭ تاراعان جانە جەڭىل ءتۇرى. بۇل جاعدايدا جىل مەزگىلىنىڭ ەرەكشەلىگى ەسكەرىلۋى ءتيىس. ماسەلەن, جىلدىڭ سۋىق كەزەڭىندە شىنىعۋ ءۇشىن بەلگىلى ءبىر ۋاقىت جاياۋ سەرۋەندەۋ, شاڭعى تەبۋ, جەڭىل كيىنىپ باياۋ جۇگىرۋ, كونكي تەبۋ تاسىلدەرى پايدالانىلادى. دالادا ورگانيزمدى مۇزداتىپ الماۋ ءۇشىن تەز قيمىلداپ, جاتتىعۋدى ۇزاققا سوزباعان ابزال. ءۇيدىڭ ىشىندە ءبىراز ۋاقىت جالاڭاياق ءجۇرۋ دە پايدالى. بۇنىڭ ۇزاقتىعىن 1مينۋتتان باستاپ, ءاربىر 5-7 كۇن سايىن 1 مينۋتقا ۇزارتىپ وتىرىپ, 10-15 مينۋتقا جەتكىزۋگە بولادى.

سۋ اۋاعا قاراعاندا جاقسى شىنىقتىرادى. سۋدىڭ جىلۋ وتكىزگىشتىك قاسيەتى اۋانىڭ جىلۋ وتكىزگىشتىگىنەن 23 ەسە ارتىق. سۋ تەرىس تەمپەراتۋرالىق اسەر ەتۋمەن بىرگە مەحانيكالىق اسەر ەتىپ دەنەگە ماسساج جاسايدى. كاپيلليارلىق قان اينالىسىن دا جاقسارتاتىنىن ايتا كەتۋ كەرەك. سۋ كومەگىمەن ءۇي جاعدايىندا دەنەنى سۋلى ورامالمەن ىسقىلاپ سۇرتۋگە بولادى, ول ءۇشىن سۋىق سۋدىڭ تەمپەراتۋراسى 34-35°س-تان تومەن بولماعانى ءجون. كۇن سايىن دىمقىل ورامالمەن سۇرتىنگەندە 6-7 كۇننەن كەيىن سۋدىڭ تەمپەراتۋراسىن ءبىر گرادۋستان تومەندەتىپ, ونى 24-22°س-قا دەيىن جەتكىزۋگە بولادى.

شىنىعۋدىڭ تاعى ءبىر ءتيىمدى ءتاسىلى – دۋش قابىلداۋ. ماڭىزدى اقپارات, كونتراستى دەپ اتالاتىن دۋشتى تەك دەنى ساۋ جانە ەداۋىر شىنىققان ادامدار پايدالانعان ءجون. بۇل تاسىلدە 3 مينۋتتاي ۋاقىت ىشىندە جىلى سۋدى (40°س شاماسىنداعى) بىرنەشە رەت سۋىق سۋمەن الماستىرىپ وتىرۋ كەرەك.

بۇدان بولەك, دەنە جاتتىعۋلارىنا, اسىرەسە تاڭعى گيمناستيكاعا نازار اۋدارعان پايدالى. ايدىن سۋعا شومىلۋدىڭ دا پايداسى زور, ول دەنەنى شىنىقتىرۋعا جان-جاقتى اسەر ەتەدى, ويتكەنى سۋدىڭ تەرميكالىق جانە مەحانيكالىق تىتىركەندىرۋ اسەرى اۋا, كۇن ساۋلەسى اسەرلەرىمەن جانە سۋدا ءجۇزۋ قيمىلىمەن ۇلاسادى.

سونداي-اق ۇيقى اعزا ءۇشىن ماڭىزدى ەكەنىڭ ءبارىمىز بىلەمىز. الايدا, ەكىنىڭ ءبىرى قالىپتى ۇيقى رەجيمىن ۇستانبايدى. ۇيقى - دەنساۋلىقتىڭ, سالاۋاتتى ءومىردىڭ, جاستىقتىڭ جانە ۇزاق ءومىردىڭ قاينار كوزى. ۇيقى كەزىندە يممۋنيتەتتى قالپىنا كەلتىرۋ جانە كۇش جيىنتىعىن رەتتەيتىن دەنەدە ماڭىزدى پروتسەستەر جۇرەدى.

كۇندەلىكتى رەجيمدى ۇستانىپ, تۇنگى 23:00-گە دەيىن ۇيىقتاعان ابزال. كۇندىز 15-20 مينۋت مىزعىپ الۋ دا ارتىق ەتپەس. سەبەبى كۇندىزگى ۇيقى قان قىسىمىن تومەندەتەدى, جۇرەك پەن قان تامىرلارىنا وڭ اسەر ەتەدى, زەيىندى جوعارىلاتادى جانە دەنەنى نىعايتادى. ۇيقىڭىز كەلمەسە سپورتتىق جاتتىعۋ جاساساڭىز بولادى, بۇل ۇيقىسىزدىقتان ارىلۋعا كومەكتەسەدى, ەڭ باستىسى - جاتتىعۋدى ۇيىقتار الدىندا 90 مينۋتتان كەشىكتىرمەي اياقتاۋ كەرەك. دەمالاتىن بولمەنىڭ تەمپەراتۋراسى 17 گرادۋستان جوعارى بولماعانى ابزال, جاتاردا بولمەنى جەلدەتىپ, ۇيىقتار الدىندا تەرەزەنى جاۋىپ جاتۋ كەرەك.

- تۇماۋعا قارسى ۆاكتسينا الۋ كەرەك پە؟

- ۆاكتسيناتسياعا كەلەتىن بولساق, بۇل – ينفەكتسيالاردىڭ الدىن الۋعا باعىتتالعان سپەتسيفيكالىق شارا. تۇماۋعا قارسى ۆاكتسيناتسيا – ينفەكتسيادان قورعانۋدىڭ قاۋىپسىز جانە ءتيىمدى جولى, اۋرۋدىڭ اسقىنىپ كەتۋىنەن قورعايتىن قۇرال. جالپى, ۆاكتسينا ينفەكتسيانى جۇقتىرۋدان 100%-عا قورعامايدى, ونداي ۆاكتسينا ءالى ەش جەردە شىعارىلماعان. دەسە دە تۇماۋعا قارسى ۆاكتسينانى قابىلداۋ ءولىم تاۋەكەلىن ايتارلىقتاي تومەندەتەدى. ءبىز بۇنى ءوز تاجىريبەمىزدە بايقاپ ءجۇرمىز.

تۇماۋعا قارسى ۆاكتسينانى ەڭ الدىمەن تاۋەكەل توبىنا جاتاتىن ادامدار (ەگدە جاستاعى ادامدار, بالالار, سوزىلمالى اۋرۋلارى بار ناۋقاستار, ت.ب) العانى دۇرىس. سونداي-اق قىزمەتىنە بايلانىستى كوپشىلىكپەن جۇمىس ىستەيتىن ادامدار دا مىندەتتى تۇردە ۆاكتسيناتسيالانۋ كەرەك.

قازاقستاندا تۇماۋعا قارسى «گريپپول+ ات» رەسەي ۆاكتسيناسى قولدانىلادى. ونىڭ قۇرامىنا ا (H1N1), ا (H3N2) جانە ۆ تۇماۋىنىڭ ءۇش شتاممى كىرەدى. ۆاكتسينانىڭ انتيگەندىك قۇرامى تۇماۋ ۆيرۋستارىنىڭ تسيركۋلياتسياسىنا جانە اعىمداعى ەپيدەميولوگيالىق ماۋسىمعا بولجاۋ ناتيجەلەرىنە بايلانىستى وزگەرەدى. بۇل ۆاكتسينانىڭ باسقالاردان ايىرماشىلىعى انتيگەندەردىڭ از كونتسەنتراتسياسىندا, بىراق ۆاكتسينانىڭ قۇرامىنا كىرەتىن پوليوكسيدونيدىڭ ارقاسىندا يممۋنيتەت تەز داميدى, بۇل ۆاكتسيناتسياعا ايقىن جانە ۇزاق يممۋندىق توزىمدىلىك بەرەدى. تۇماۋمەن سىرقاتتانۋ قاراشا, جەلتوقسان جانە قاڭتار ايلارىندا ءورشيتىنى راس, سوندىقتان اتالعان ۆاكتسينانى قازان ايىنىڭ سوڭىنا دەيىن نەمەسە قاراشا ايىنىڭ ورتاسىنا دەيىن قولدانعان ءجون.

وسى ورايدا, ماڭىزدى اقپاراتتى ەسكە سالا كەتسەم دەپ ەدىم. اۋرۋدىڭ اۋا-تامشى ارقىلى بەرىلەتىنىن ەسكەرە وتىرىپ, تۇماۋ اۋرۋىنىڭ جوعارىلاۋى كەزىندە ينفەكتسيانى جۇقتىرماۋ وتە قيىن. ءوز بەتىڭىزشە ەمدەلۋگە بولمايدى. جرۆي بەلگىلەرى بولعان كەزدە جۇكتى ايەلدەر مەن سابيلەردىڭ اتا-انالارى, سونداي-اق ەگدە جاستاعى ادامدار قال-جاعدايى ناشارلاعان جاعدايدا, ۋاقتىلى مەديتسينالىق كومەككە جۇگىنگەنى ءجون.

- جازدىڭ ىستىعىندا جەڭىل اس قابىلداعان پايدالى, ال كۇز بەن قىستىڭ سۋىعىندا قانداي اس ىشكەن دۇرىس؟

- ادام جاۋراعان سايىن جىلىنۋ ءۇشىن اس قابىلداۋعا قۇمارتىپ تۇراتىنى بەلگىلى. د دارۋمەنى جەتكىلىكسىز بولعاندىقتان ادامدار قىس مەزگىلىندە كوڭىلسىز ءجۇرۋى مۇمكىن. ادەتتە, اتالمىش دارۋمەندى كۇن ساۋلەسى ارقىلى بويىمىزعا سىڭىرەمىز. د دارۋمەنى قۋانىش گورمونى – سەروتونيننىڭ اعزاعا ەنۋىنە كومەكتەسەدى. وسىنداي قۋانىش گورمونىنىڭ بەلسەندى بولۋىنا اتسالىساتىن دارۋمەن جەتكىلىكسىزدىگى بايقالعاندا ونىڭ ورنىن سترەسس گورمونى - كورتيزول باسادى. الايدا مي سەروتونين گورمونىن تاماقتان الۋ كەرەكتىگىن «بىلەدى». سوندىقتان دا قۋانىش گورمونىنىڭ ورنىن تولتىرۋ ءۇشىن كوبىرەك تاماق جەۋگە يتەرمەلەيدى. بىراق بۇل جاعدايدا تاماقتى شەكتەن تىس كوپ جەمەي, پايدالى دارۋمەندەردى قامتيتىن ازىق-ت ۇلىكتەرگە نازار اۋدارۋ كەرەك.

قىس مەزگىلىندە تاعام ۇلەسىندە اقۋىز جەتكىلىكتى بولۋى ءتيىس. بالىق, تاۋىق جۇمىرتقاسى, سيىر, قۇس ەتتەرىن, ءسۇت ونىمدەرى مەن ۇرمە بۇرشاقپەن كوپ اۋقاتتانعانىڭىز ءلازىم. ءتاتتىنى كوپ جەمەگەن ءجون, سەبەبى قانت يممۋنيتەت جاسۋشالارىنىڭ زياندى پاتوگەندەرگە توتەپ بەرۋ قابىلەتىن تومەندەتىپ, سىرقاتتانۋ قاۋپى ارتادى. سورپانى كوپ ءىشۋ قاجەت. سونىمەن قاتار قۋىرىلعان تاعامدارعا اۋەستەنبەگەن ابزال. تاعام ۇلەسىنە بۇرشاق تۇقىمداستاردى قوسىپ كورۋگە بولادى. ولار اقۋىز, جاسۇنىقتارعا باي. سوندىقتان كومىرسۋلى كارتوپ نەمەسە كۇرىشتىڭ ورنىنا تاماشا گارنير بولا الادى. جاسىمىق, اسبۇرشاق, نوقاتتى دا قولدانۋدىڭ ۋاقىتى كەلدى. سونداي-اق س دارۋمەنىنە نازار اۋدارۋ ماڭىزدى.