ءداۋىر شەجىرەسىن جاساعان شەبەر

– ەرەكە, قاراپ وتىرساق, سايلاۋ اعانىڭ وبەكتيۆىنە ىلىنبەگەن تا­قىرىپ كەمدە-كەم. بۇگىندە قولدا­رى­ڭىزدا قان­شاداي سۋرەتى ساقتاۋلى؟

– ءوز ءىسىن قۇلاي ءسۇيىپ, وعان بار بولمىسىمەن, تۇتاس جان دۇ­نيەسىمەن بەرىلگەن ءبىر ادام بولسا ول, ءشۇباسىز – مەنىڭ اكەم شىعار. جارتى عاسىرعا جۋىقتايتىن ونىڭ شىعارماشىلىعى حالقىمىزدىڭ مادەني-رۋحاني ءومىرىنىڭ تۇتاس ءبىر كەزەڭىن بۇگىنگە جەتكىزگەن تاريحي سۋرەتتەردەن تۇرادى. ناقتىراق ايتسام, ونىڭ 500 مىڭعا جۋىق سۋرەتى ءبىزدىڭ قولىمىزدا. بارلىق نەگاتيۆتەرىن جيناقتاعاندا 18 قوراپ شىقتى. ولاردى تسيفرلى فور­ماتقا كوشىرىپ, شەتىنەن جۇيەلەپ, رەت­تەپ كەلە جاتىرمىز. دەگەنمەن سارالاي كەلە, ۋاقىت تالابىنا, بۇگىنگى كۇننىڭ ماڭىزىنا جاۋاپ بەرە الاتىن تەڭ جارتىسىن جارىققا شىعارا الساق, ۇلكەن ولجا بولعالى تۇر.

– ال «اق پەن قارا» البوم كىتا­بىنا مۇنىڭ قانشاسى ەندى؟

– ارى كەتسە 20-25 پايىزى عانا قام­تىلعان بولۋى كەرەك. مۇنىڭ ءوزىن جا­رىققا شىعارۋ ۇزاق جىلعى ەڭبەكتىڭ جە­مىسى بولعانىن ايتۋعا ءتيىسپىز. ال ءبا­رىن بىردەن جاريالاۋ ۇلكەن قاجىر مەن قىرۋار قارجىنى قاجەت ەتەدى.

–  كىتاپتى ءوز قارجىلارى­ڭىز­عا شىعاردىڭىزدار عوي؟ جا­ڭا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, اعانىڭ شى­عار­ماشىلىق قو­رىن­دا ەش جەردە كەزدەس­پەيتىن تاريحي ماڭىزى زور جادىگەرلەر جە­تەرلىك. سولاي بولا تۇرا مەملەكەت تاراپىنان يا بولماسا قوعامدىق ۇيىمداردان ناقتى قولداۋ بولمادى ما؟

– ازىرگە سولاي بولىپ تۇر. وسى جي­ناقتى اكە الدىنداعى پەرزەنتتىك پارىزىمىز رەتىندە اپكەم اينۇر سايلاۋقىزى باستاپ, ءبىز قوستاپ, ءوز قولىمىزعا الدىق. مۇنشاما تاريح دالادا قالماۋى كەرەك قوي. بۇل, ەڭ الدىمەن, ۇرپاققا, بولاشاققا قاجەت دۇنيە. الداعى ۋاقىتتا ءتيىستى ورىندار تاراپىنان بۇعان كوڭىل ءبولىنىپ, قولداۋ تابىلىپ جاتسا قۇبا-قۇپ. الماتى, استانا قالالارىندا, سونداي-اق تۋعان جەرىنىڭ ورتالىعى دەپ تۇركىستان تورىندە كىتاپتىڭ تانىس­تى­رىلىمىن وتكىزدىك. مەملەكەت با­سشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ارنايى لەبىزحاتىن جولداپ, اكەمنىڭ تۇسىرگەن سۋرەتتەرى ەل تا­ريحىنان ويىپ ورىن الاتىن ماڭىزدى مۇرا ەكەنىن تىلگە تيەك ەتتى. باسقا دا زيالى قاۋىم وكىلدەرى ىزگى نيەتتەرىن ارناپ, ىقى­لاستارىن ءبىل­دىرىپ جاتىر. بۇل دا بولسا اكەمنىڭ ەڭبە­گىنە, شىعارماشىلىعىنا جاسالعان قۇرمەت دەپ ەسەپتەيمىن. وسى رەتتە ۇستاز الدىنداعى اماناتقا ادالدىق تانىتىپ, كىتاپتى قۇراس­تىرۋعا بىزگە كومەك كورسەتكەن اسىلحان ءابدىرايىم ۇلىنا ەرەكشە العىس ايتقىمىز كەلەدى.

– اسىلحان ءابدىرايىم ۇلى, كىتاپ نەلىكتەن «اق پەن قارا» دەپ اتالدى؟

– كىتاپتىڭ تاقىرىبىن قويار­دا اينۇر سايلاۋقىزى ەكەۋمىز ۇزاق ويلاندىق, اعانىڭ كوزىن كورگەن زامانداستارىمەن اقىل­داستىق. ءبارى ول كىسىنى توسىننان ءتۇسىرۋدىڭ شەبەرى دەپ تانيدى. ساي­لاۋ اعانىڭ «اق پەن قارا سۋ­رەتتىڭ عۇمىرى ۇزاق بولادى» دەپ ايتقان ءسوزى بار. كەنەت وسى ءبىر وي كىتاپتىڭ تاقىرىبىنا سۇ­رانىپ-اق تۇرعانىن اڭعاردىق. ول قا­زاقتىڭ نەبىر مارقاسقا ازاماتتارىمەن قاتار ءجۇرىپ, ءومىر تىنىسىن, ەڭبەكتەگى ەلەۋلى جىلدارىن تاريحقا تاسپالادى. سولاردىڭ ىشىندە شەرحان مۇرتازامەن رۋحاني دوستىعى ەرەكشە بولىپتى. شەر­اعاڭ ول كىسىگە «مەنى اناۋ اق پەن قا­راڭا ءتۇسىرشى, ادامنىڭ بولمىسىن ناقتى اشاتىن, ءدال كورسەتەتىن وسى سۋرەت» دەپ ايتقانى بار. اق پەن قارادا ءومىردىڭ فيلوسوفياسى جاتىر. كۇن مەن ءتۇن, بار مەن جوق, جاقسى مەن جامان, ءبىر سوزبەن ايتقاندا ءومىردىڭ ءوزى. سۋرەت تىلىندە «اق پەن قارا گامما الداۋعا مۇم­كىندىك بەرمەيدى» دەگەن دە پايىم بار. ال ءتۇرلى ءتۇستى سۋرەتتەر ۋاقىت وتە ۇگىتىلىپ, تەك قاعاز عانا قالادى. كىتاپقا ەنگەن تۋىندىلار دا, كورمەگە قويىلعان 74 سۋرەت تە ءومىردىڭ ءار ءساتىن اق پەن قارا ارقىلى كورسەتكەن قۇن­دى دۇنيەلەر. اعامىزدىڭ تۆورچەستۆوعا تياناقتىلىعى سول, ءاربىر تۇسىرگەن سۋرەتىنىڭ كۇنى مەن جىلىن, ءتىپتى ساعاتىنا دەيىن جازىپ وتىرعان. بۇل بىزگە كىتاپتى باسپاعا دايىنداعاندا ۇلكەن كومەك بولدى.

– ۇستازىڭىز سايلاۋ پەر­­نەباەۆتىڭ مۇراسى قاي­تالانبايتىن وبرازدارعا تولى قۇندى دۇنيەلەر ەكەنىن قاي­­تالاۋدان جالىقپايمىز. ويعا شومىپ وتىرعان جاس مۇ­قا­عالي, فاريزا قا­رىنداسىنا الدەنەنى تەبىرەنە جەت­كىزگەن ءابدىلدا, ماحاببات جىرشىسى ءازىلحاننىڭ جان-جارىمەن سىرلاسىپ وتىرعان ءساتى, تاعى سول سياقتى بىرىنەن-ءبىرى وتەتىن تاريحي سۋرەتتەردىڭ ءاربىرى جەكە اڭگىمەگە سۇرانىپ-اق تۇر...

– سايلاۋ پەرنەباەۆقا تاع­دىردىڭ ءوزى تارتۋ ەتكەن عاجايىپ سىي بولار, ول قازاق ادەبيەتىنىڭ التىن ءداۋىرى اتانعان شۋاقتى كەزەڭدە رۋحانياتىمىزدىڭ كىل مىقتىلارىنىڭ ورتاسىندا عۇ­مىر كەشتى. ادەبيەت پەن ونەردە ونىڭ وبەك­تيۆىنە ىلىن­بەگەن تۇلعا جوق. كەنەن ازىر­باەۆ, ءسابيت مۇ­قانوۆ, عابيت مۇ­سىرەپوۆ, عابيدەن مۇستافين, راسۋل عامزاتوۆ, شىڭ­عىس ايت­ماتوۆ, ءابدىلدا تا­جىباەۆ, ءابۋ سارسەنباەۆ, جۇبان مول­دا­عاليەۆ, كەمەل توقاەۆ, ءانۋار ءالىم­جانوۆ, عا­فۋ قايىربەكوۆ, قالتاي مۇحامەدجانوۆ, بەي­سەنباي كەنجەباەۆ, نە­مات كە­لىمبەتوۆ, مۇقاعالي ماقاتاەۆ, اسقار سۇلەيمەنوۆ, ورالحان بوكەي سياقتى اقىن-جازۋشىلار, باۋىرجان مومىش ۇلى, تالعات بيگەلدينوۆ, قاسىم قايسەنوۆ سىندى باتىرلار, ونەر قايرات­كەر­لەرى نۇر­عيسا تىلەنديەۆ, كاۋ­كەن كەنجەتاەۆ,  ءىليا جاقانوۆ, رايىمبەك سەيىت­مەتوۆ سونداي-اق, حاليفا التاي, اسانباي اسقاروۆ, مۇستافا وزتۇرىك, تا­عى باسقا جۇزدەگەن تاريحي تالانت ونىڭ كەيىپكەرىنە اينالدى. ولاردىڭ ءوزارا اڭگىمە دۇكەن قۇرىپ وتىرعان ساتتەرى, رياسىز كۇلكىسى, قالىڭ ويعا بەرىلگەن كەزدەرى سان قىرىنان كورىنىس تابادى. بۇل كادرلاردىڭ كوپشىلىگى توسىننان تۇسىرىلگەن. سايلاۋ اعا ولاردىڭ كوبىمەن رۋحاني سىرلاس, پىكىرلەس دوس بولدى. ەڭ عاجابى, وسى ايتىلعان تۇلعالاردىڭ كەي­بىرىنىڭ تۇتاس شىعارماشىلىق جولىن ايشىقتايتىن, جەكە البومىن جاساقتاۋعا بولاتىن بىرەگەي سۋرەتتەر سايلاۋ پەرنەباەۆتىڭ جەكە قورىندا ساقتالعان. بي­لىكتەگى ءتيىستى ۆەدومستۆولار لا­يىقتى ءمان بەرەر بولسا, اعا­نىڭ قولتاڭباسىندا باعا جەتپەس مول قازىنا جاتىر. ماسەلەن, ءبىر عانا ايتىس ونە­رىنىڭ ءوزىن 32 جىل تۇ­سىرگەن. ياعني ول كىسىنىڭ قورىندا ايتىستىڭ شيرەك عاسىر­لىق تاريحى بار. سايلاۋ اعا وتكىر مىنەزدى, ءوز ءىسىن جان-تانىمەن سۇيگەن ادام. شەراعاڭ باستاعان قالامگەرلەر ونى «ايتقىشتىعى» ءۇشىن جاقسى كورەتىن. ۇلت تاعدىرىنا قاتىستى كەز كەلگەن ماسەلەنىڭ بەل ورتاسىنان تابىلىپ, ازاماتتىق ءۇنىن, كوزقاراسىن جەتكىزىپ جۇرەتىن.

– ەربول سايلاۋ ۇلى, اكەڭىز­دىڭ ءومىر وتكەلدەرىنە ءبىر ءسات كوز جۇگىرتسەك...

–  اكەم و باستا لەڭگىردە شاحتا­دا جۇمىس ىستەگەن. لەنينگرادتان كەلگەن ءبىر ينجەنەر ونىڭ ۆينەتكا جاساپ جۇرگەنىن كورىپ, سەنىڭ ورنىڭ بۇل جەر ەمەس, ۇلكەن ارمانعا قۇلاش سەرمە دەپ باعىت-باعدار بەرىپتى. الگى كىسىنىڭ ءسوزى اسەر ەتىپ, ول الماتىداعى تەحنيكۋمعا كينو­مەحا­نيكتىڭ وقۋىنا تۇسكەن. 1958 جىلى وقۋىن اياقتاپ, قاسكەلەڭدە كينومەحانيك بوپ جۇمىسقا كىرگەن. 1961 جىلى قاسكەلەڭ اۋداندىق گازەتىندە ءفوتوتىلشى بولا ءجۇرىپ, «مادەنيەت جانە تۇرمىس», «لە­نين­شىل جاس», «سوتسياليستىك قازاق­ستان», «قازاقستان ايەلدەرى» سىندى بىر­قاتار باسىلىمدارعا دا ءوزى تۇسىرگەن سۋرەت­تەردى جولداپ وتىرعان. ءبىر جولى ونىڭ جۇ­­مىستارى «سوتسياليستىك قا­زاق­ستان» گازەتىن باسقارعان كە­ڭەس­باي ۇسەباەۆتىڭ نازارىنا ىلىك­كەن. جابىق كونكۋرس جا­ريالانىپ, بىرنەشە مىقتى فو­توگەردىڭ ىشىنەن اكەم 1967 جىلى «سوتسياليستىك قازاقستان» (قا­زىرگى «Egemen Qazaqstan») گازە­تىنىڭ شتاتتاعى ءفوتوتىلشىسى بولىپ ەڭبەككە ارالاسقان. سول كەڭەسباي ۇسەباەۆ اتامىز اكەمە ۇلكەن ورتادا ءوزىن قالاي ۇستاۋ قاجەتتىگىن, كاسىبي شە­بەرلىك, شى­عارماشىلىق ەركىندىك, جالپى جان-جاقتى مىقتى مامان بولىپ ماشىقتانۋدىڭ بارلىق جولدارىن ۇيرەتكەن. اكەم 1981 جىلعا دەيىن سوندا جۇمىس ىستەدى. سوندىقتان اكەمىز ول كىسىنى ۇستازىم دەپ ەسەپ­تەيتىن. وسىناۋ عاسىرلىق تاريحى بار ابىز باسىلىمنىڭ ءبىزدىڭ وتباسىمىز ءۇشىن ورنى بولەك. نەگە دەسەڭىز, اكەم مەن انامدى وسى باسىلىم تابىستىرعان. انام دا وسى گازەتتە كوررەكتورلىق قىز­مەت اتقارعان. اكەم ەڭبەك جو­لىندا ەلىمىزدىڭ بار ولكەسىن ارالاپ, ايگىلى ادامداردى, تاريحي وقيعالاردى, تابيعات سۇلۋلىعىن, نەبىر عاجاپ كورىنىستەردى فوتوعا ءتۇسىردى.

– ءيا, سايلاۋ پەرنەباەۆ تۇسىرگەن سۋرەتتەر «ەگەمەننىڭ» دە تاريحىنان ەرەكشە ورىن الاتىنى ءسوزسىز. اعامىز 1981 جىلى ءوزىنىڭ جەمىستى جۇ­مىسىن «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە جال­عاستىرىپ, العاش فوتولابوراتوريا اشقانىن بىلەمىز.

– «قازاق ادەبيەتى» اكەمنىڭ شىعار­ماشىلىق قىرىن ودان ءارى ۇشتادى. قازاقتىڭ قابىرعالى قالامگەرلەرىمەن قاناتتاسا ءجۇرىپ, ادەبيەت مايتالمان­دارىنىڭ شەجىرەسىن جاسادى. ءوزىنىڭ بار تۇسىرگەن تۋىندىلارىن, قاجەتتى قۇ­رال­دارىن, جۇمىسىنا كەرەكتى دۇ­نيەلەردىڭ ءبارىن سول ءوزى نەگىزىن قالاعان فو­تولابوراتورياعا جيناپ وتىردى. بۇل ەڭبەكتىڭ ءبارىن ول قازاق ادەبيەتىنىڭ كەلەشەگى, بولاشاقتىڭ قامى ءۇشىن جاسادى. وسى تۇستا اكەمنىڭ شىعارماشىلىق كوڭىل-كۇيىنە, تۇتاس ومىرىنە كەرى اسەر ەتكەن كەلەڭسىز وقيعانى دا ايتا كەتكەنىم ءجون شىعار. 1995 جىلى اكەم سەمەي وڭىرىنە قايىربەك اسانوۆپەن بىرگە اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ 150 جىلدىعىنا ىسساپارعا كەتكەن ۋاقىتىندا, جازۋشىلار وداعى حاتشىسىنىڭ شەشىمىمەن فوتولابوراتوريانى كەرەكسىز دەپ تاۋىپ, جاپپاق بولعان. كەيىننەن اكەم جوعارىعا حات جازىپ, زيالى قاۋىم ارالاسىپ بۇل شەشىمگە توقتاۋ قويىلعان. الايدا اراعا 9 جىل سالىپ, 2004 جىلى وداقتاعىلار 33-بولمەنى ءبارىبىر جاۋىپ تىندى. ونداعى قۇندى مۇرالاردى دالاعا شىعارىپ تاستاعاندا, ءبىرازى جوعالعان. ولاردىڭ مۇنداي شەشىمگە كەلۋىنە نە تۇرتكى بولعانى ءبىز ءۇشىن ءالى كۇنگە دەيىن جۇمباق. وسى وقيعا اكەمنىڭ دەنساۋلىعىنا دا قاتتى اسەر ەتتى. ويتكەنى ونداعى ءاربىر زاتتىڭ, ءاربىر پلەنكانىڭ اكەم ءۇشىن ورنى بولەك ەدى. وسىلايشا 18 قوراپ سۋرەتتى قۇشاقتاپ ۇيىمىزگە الىپ كەلدىك. سودان بەرى حالقىمىز ءۇشىن تاريحي ماڭىزى زور فوتوسۋرەتتەر شاڭىراعىمىزدىڭ ءبىر بولمەسىندە ساقتاۋلى تۇر.

– كاسىبي مامان سايلاۋ پەر­نەباەۆ وتباسىندا قانداي اكە بولدى؟

– مەن ۇيدەگى التى بالانىڭ كەنجە­سىمىن. اكەمىز ۇنەمى ءىسسا­پاردا جۇرەتىن, كوبىنە انامىزدىڭ تاربيەسىندە بولدىق. ول كىسىنىڭ قانداي اكە بولعانىن مەن ءبىر عانا مىسالمەن ايتىپ وتەيىن. التاۋ­مىزدى دا قالاداعى جالعىز قازاق مەكتە­بىنە بەردى. جانە مۇنى ماقساتتى تۇردە ىستەدى. ۇرپاعىنان ۇلاعات كۇتپەيتىن اكە جوق شىعار. ءبىزدى ۇنەمى ادالدىققا, تازا­لىققا, تۋعان حالقىمىزدى سۇيۋگە باۋلىپ وتىراتىن.

– اكەڭىزدىڭ تاريحي مۇراسىن ۇر­پاققا جەتكىزۋدە تاعى قانداي جوس­پار­لارىڭىز بار؟

– اسىلحان اعامىزدىڭ ۇسى­نىسىمەن كەلەر جىلى ءال-فا­رابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە اكەمنىڭ سۋرەت كورمەسىن وتكىزسەك دەگەن ويىمىز بار. جوعارىدا ايتىپ وتكەن, قازاق ادەبيەتىنىڭ التىن ءداۋىرىن جاساعان كلاسسيكتەرىمىزدىڭ سيرەك سۋرەتتەرىن سول كورمەدە قامتۋدى جوس­پارلاپ وتىرمىز.سونداي-اق وسى مە­رەيتويلىق جىل ىشىندە اتقارىلعان جۇمىستاردى كاسىبي مامانداردىڭ, عا­لىمداردىڭ قا­تىسۋىمەن وتەتىن عىلى­مي-تا­نىمدىق كونفەرەنتسيامەن قورى­تىن­دىلاماقپىز. جاڭا جىلدا جاس فوتوگەرلەردىڭ اراسىندا بايقاۋ جاريالاپ, اكەمىز سياقتى مىقتى مامانداردىڭ ءىزىن جالعاستىراتىن وسكەلەڭ ۇرپاقتى قاناتتاندىرساق دەيمىز. ال ءار سۋرەتتىڭ تاريحىن زەرتتەۋ, اكە مۇراسىن زەردەلەۋ ءىسى ۇزدىكسىز جالعاسا بەرمەك.

اڭگىمەلەسكەن –

ارمان وكتيابر,

«Egemen Qazaqstan»