«قازاقستاننىڭ ۇزدىك تاۋارى» دەپ اتالاتىن كورمەدەن ءبارىن تابۋعا بولادى. وڭكەي وتاندىق بىرەگەي ءونىم. ءبىرى – ۇلتتىق ناقىشپەن بادىزدەلگەن ىدىس-اياق, ءبىرى – دوڭعالاعىنان باسقاسى وزىمىزدە وندىرىلگەن اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكالارى, ەندى ءبىرى – ىشكى نارىقتى مىسە تۇتپاي, جاھان سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرىپ وتىرعان كابىلدىك قۇبىرلار. بۇلاردان باسقا وڭىردە كەڭىنەن تانىمال بولعان قانشاما ءونىم ەندى رەسپۋبليكالىق كورمەنىڭ اجارىن اشىپ تۇر.
قاتىسۋشىلاردىڭ ءبىرى – 80 جىلدىق تاريحى بار «قوستاناي اگرومەحانيكالىق زاۋىتى». كومپانيانىڭ ساتۋ ءبولىمىنىڭ جەتەكشى مەنەدجەرى ەسەنجان مۇراتوۆتىڭ ايتۋىنشا, كومپانيا توپىراق وڭدەيتىن اگرەگاتتاردى جاساۋ باعىتىنا 2019 جىلدان باستاپ دەن قويعان.
«كورمەگە الىپ كەلگەن نەگىزگى تاۋارىمىز – ۇزىندىعى 22 مەتر بولاتىن سۇيەكتى-ءتىستى تىرما. بۇل قۇرال نەگىزىنەن قوستاناي, سولتۇستىك قازاقستان, اقمولا وبلىسى سياقتى ەگىستىك كولەمى اۋقىمدى وڭىرلەردە كوبىرەك قولدانىلادى. سونداي-اق باتىس قازاقستان, شىعىس قازاقستان, قاراعاندى وبلىستارى تاراپىنان دا سۇرانىس بار. بىلتىر وسىنداي 100-دەن اسا تىرما جاسادىق. جالپى, زاۋىت اسسورتيمەنتىندە 15-تەن اسا قۇرال ءتۇرى بار. بىزدە قۇرالدار تولىقتاي وندىرىلەدى. ءوزىمىز مەتالل ساتىپ الامىز, سوسىن ونى قۇيامىز. شيكىزاتتى نەگىزىنەن رەسەيدىڭ ماگنيتوگورسك قالاسىنان اكەلەمىز. ءسويتىپ, باسىنان سوڭىنا دەيىنگى ۇدەرىستىڭ بارلىعى زاۋىتتا وتكەرىلەدى», دەيدى ە.مۇراتوۆ.
ايتۋىنشا, بيىل تامىز بەن قىركۇيەكتە سولتۇستىك وڭىرلەردە جاۋىن كوبىرەك ءتۇسىپ, بيداي وسىمىنە زالالىن تيگىزگەن.
«سوندىقتان فەرمەرلەر تاراپىنان اگرەگاتتاردى ساتىپ الۋعا بايلانىستى قارجىلىق قيىندىق تۋىنداپ جاتىر. دەگەنمەن نەگىزگى باعىتىمىز – ىشكى نارىقتى قامتاماسىز ەتۋ بولىپ قالا بەرەدى», دەيدى مەنەدجەر.
الماتى قالاسىندا ورنالاسقان «بەرىكتىگى جوعارى كابىلدىك قۇبىرلار زاۋىتى» جشس تۋرا پاندەميانىڭ الدىندا, 2019 جىلى قۇرىلىپ, ءا دەگەننەن ەكسپورتقا باعدارلانىپتى. كاسىپورىن قىزمەتى تمد ەلدەرىندەگى العاشقى ءسپيرالدى قۇرىلىمدى قۇبىرلاردى شىعارۋ بويىنشا يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى پايدالانۋعا نەگىزدەلگەن.
«مەحانيكالىق بەرىكتىگى بويىنشا جوعارى كورسەتكىشتەرگە جانە كابىلدى قورعاۋعا ارنالعان قۇبىرلاردىڭ جوعارى ساپاسىنا كەپىلدىك بەرەمىز. وندىرىستە قولدانىلاتىن تەحنولوگيالاردى ازىرلەۋگە وڭتۇستىك كورەيانىڭ جەتەكشى ماماندارى تارتىلدى, ال كاسىپورىن بەلگىلى كورەيالىق «ITECO» كومپانياسىنىڭ قۇرال-جابدىقتارىمەن جابدىقتالعان. ءبىز الەمنىڭ 196 ەلىندە پاتەنتتەلگەن قۇبىرلاردى ءوندىرىپ شىعارامىز. تمد بويىنشا مۋلتيكانالدى قۇبىرلار شىعاراتىن جالعىز كومپانيامىز. ياعني وپتيكالىق تالشىق, بايلانىس ءۇشىن دە دايىندايمىز. پاتەنتتەلگەن ءادىستىڭ ارقاسىندا قۇبىرلاردىڭ جۇكتەمەسى 3 ەسە جوعارى. قۇبىرلاردى ءبىر مەتردەن اسا قازىلعان جەرگە كىرگىزۋ مىندەتتى ەمەس, ويتكەنى ساپاسى مىقتى. 15 سم شاماسىنداعى تەرەڭدىككە تاستاي سالسا دا, ءوز مىندەتىن ويداعىداي اتقارا الادى», دەيدى كومپانيا وكىلى.
شيكىزاتتى, ياعني تومەنگى قىسىمداعى پوليەتيلەندى قازاننان الدىرتادى ەكەن. اتالعان شيكىزات بۇكىل تمد بويىنشا تەك سول جەردە عانا وندىرىلەدى.
«دايىن قۇبىرلار انگليا, افريكا, كوستا-ريكا, گەرمانيا, رەسەي, ۋكراينا, وزبەكستان ەلدەرىنە ەكسپورتتالادى. قازاقستاندا ازىرگە نارىق ۇلكەن ەمەس. ال ەۋروپا ەلدەرى تاراپىنان قۇبىرلارىمىزعا دەگەن سۇرانىس وتە جوعارى. قازىردىڭ وزىندە 500 كم قۇبىر ءوندىرىپ قويدىق. جىل ءالى اياقتالعان جوق, سول سەبەپتى بۇل كورسەتكىش وسەدى دەپ ويلايمىز», دەيدى ول.
زاۋىتتا 64 ادام ءۇش اۋىسىممەن كەزەكتەسىپ جۇمىس ىستەيدى ەكەن. كومپانيا وسىعان دەيىن لوگيستيكا بويىنشا ەكسپورتتىق شىعىنداردى قايتارۋعا قاتىستى مەملەكەت كومەگىن پايدالانعان.
كورمەگە كەلگەن تاعى ءبىر ۇجىم – ورالدىق ء«داستۇر» اعاش شەبەرحاناسى. شەبەرحانا ديرەكتورى نۇرسۇلۋ احمەتوۆا: «ۇمىتىلىپ بارا جاتقان ەسكى دۇنيەلەردى جاڭارتۋعا تىرىسىپ ءجۇرمىز» دەيدى بىزبەن سۇحباتىندا.
«ونىمدەرىمىزدىڭ بارلىعى اعاشتان جاسالادى. لاكسىز, تازا, تابيعي ءونىم شىعارامىز. ءبىز دە اتا-بابالارىمىزدىڭ سالتىن ۇستانىپ, جىلقىنىڭ ءىش مايىن, تەرىسىن پايدالانۋدى ءجون كوردىك. قازىر سۇرانىس كوبەيگەن سوڭ, زىعىر مايىن دا قولدانىپ جاتىرمىز. ونىمدەرىمىزدىڭ قاتارىندا اس تاباق, باس تاباق, ءتۇرلى تارەلكە, كەسەلەر, كادەسىيلار, تويباستارعا ارنالعان جابدىقتار بار», دەيدى نۇرسۇلۋ احمەتوۆا.
ونىڭ سوزىنشە, ونىمدەردى ويداعىداي جاساۋ ءۇشىن ەكى-ءۇش جىلدىق كەپتىرىلگەن اعاشتار قاجەت. قاراعاشتاردى تۇركىستان وبلىسىنان, ءدىڭى قاتتى شاعان اعاشىن رەسەيدەن, اققايىڭدى كوكشەتاۋدان ساتىپ الادى. اڭگىمەسىنە قاراساق, نۇرسۇلۋ ءاۋ باستان جان-جاقتى تۇلعا بولىپ قالىپتاسىپتى. باتىس قازاقستان وبلىسى سىرىم اۋدانى ارالتوبە اۋىلىندا كوپبالالى وتباسىندا – توعىز بالانىڭ بەسىنشىسى بولىپ دۇنيەگە كەلگەن. الدىنداعى اعا-اپكەلەرى وقۋعا ءتۇسىپ كەتكەننەن كەيىن ءۇيدىڭ ەرەسەگى ءوزى بولىپ قالادى. ءبىر قىزىعى, وزگە قىز بالالارداي شەشەسىنە ەمەس, اكەسىنە جاقىن بولىپ وسەدى. اكەسى – تالاي جىل كومباين جۇرگىزگەن شارۋاقور جان. بالكىم, سول كىسىنىڭ كاسىبىنە قاتتى قىزىقتى ما, نەبارى 17 جاسىندا تراكتور تىزگىندەيدى. ءسويتىپ, ءۇش جىل تراكتور ايداپ, قارشاداي قىز اۋىل شارۋاشىلىعىنا ايتۋلى ۇلەسىن قوسادى. «تابان ەت, ماڭداي تەرىمنىڭ ارقاسىندا 20 جاسىمدا العاشقى جەڭىل كولىگىمدى – «موسكۆيچ» تىزگىندەدىم» دەپ ەلجىرەي ەسكە الدى سول ءبىر اياۋلى كەزىن.
بويجەتىپ, ۇلكەن ومىرگە قادام باسقاننان كەيىن دە بالا كۇنگى قىزىعۋشىلىعىنان الىسقا ۇزاماي, تەحنيك-ماماندىعىن تاڭداپ, وقىپ شىعادى. بىراق كەيىنگى ءومىر جولى كاسىپكەرلىك اۋىلىنا قاراي بۇرىلادى. ءسويتىپ, ۇزاق جىل كەڭسە تاۋارلارى ساۋداسىمەن اينالىسقان. كەيىن قازىرگى كاسىپكە مويىن بۇرادى. وعان سەبەپ بولعان – قىتاي ساپارى.
«2015 جىلى قىتايعا بارعان كەزىمدە دۇكەن سورەلەرىنىڭ بىرىنەن قازاقى ويۋلارمەن ورنەكتەلگەن كەسەلەردى كورىپ قالدىم. زاۋىتىنا بارىپ ەدىم, ول جەردە ىدىستار بامبۋك اعاشىنان جاسالادى ەكەن, لاكتىڭ ءيىسى مۇرىندى جارادى. سونداي لاكتالعان ىدىستار ءبىزدىڭ بازارلارىمىزدا دا تولىپ تۇر. وسىدان كەيىن نەلىكتەن تابيعي تۇرعىدا تازا جانە ساپاسى جوعارى ىدىس-اياقتاردى جاساپ, ساتىلىمعا شىعارماسقا دەگەن وي كەلدى. كاسىبىمىزدى تۋرا پاندەميا جىلىندا – 2020 جىلى باستادىق. سول جىلعى قيىن احۋالعا قاراماستان, تسەحىمىزدىڭ جۇمىسى العا باسىپ كەتتى», دەيدى كاسىپكەر.
مۇمكىن و باستان الدەقانداي قىزىعۋشىلىعى بار, نە بولماسا كاسىبىنە دەگەن ولشەۋسىز ماحابباتتىڭ جەمىسى – شىعاراتىن ونىمدەردىڭ ادەپكى سىزباسىن جاساپ, وعان قانداي ءتۇر-كەلبەت بەرىپ نوبايلاۋدى دا كەيىپكەرىمىز شەبەر مەڭگەرىپ الىپتى.
«اۋەلى ءوزىم ماكەت جاساپ, سوسىن شەبەرلەردىڭ تالقىسىنا سالامىز. بىزدە ارنايى اعاش شەبەرلەرى توبى جۇمىس ىستەيدى. بارلىعىن ولشەپ, پىشكەننەن كەيىن وندىرىسكە كىرىسەمىز. ادەپكىدە فانەر قولداندىق. ول كەزدە اسۇيگە ارنالعان تاقتايلار, سوسىن تويباستارعا ارنالعان دۇنيەلەردى جاساۋشى ەدىك. كەيىن جۇمىس اۋقىمى كەڭەيىپ, اعاش ىدىس-اياقتاردى قولعا الدىق», دەپ اعىنان جارىلدى.
قازىر كاسىپورىن اياسى كەڭەيە تۇسكەن. 2020 جىلمەن سالىستىرعاندا اجەپتاۋىر العا كەتتى. مەملەكەتتىك جەڭىلدەتىلگەن باعدارلامالاردىڭ دا يگىلىگىن كورىپ جاتىرمىز دەپ قالدى ءبىر سوزىندە.
«كاسىپ ءوز اۋانىمەن ءجۇرىپ جاتتى. بىراق ءارى قاراي دامۋ ءۇشىن ۇلكەن كولەمدە قارجى كەرەك ەدى. سول ماقساتتا بيىل اقپان ايىندا جىلدىق 5 پايىزبەن 20 ملن تەڭگە كولەمىندە جەڭىلدەتىلگەن نەسيە الدىم. سونىڭ ناتيجەسىندە جاڭا قۇرىلعىلار ورناتتىق, جۇمىسشىلار سانى 6 ادامنان 15-كە دەيىن كوبەيدى. ۇجىمدا مۇگەدەك ازاماتتار دا جۇمىس ىستەيدى. كاسىپورىننىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگىن اركەز ەسكەرىپ, ول ازاماتتارعا دا ۇنەمى كومەك قولىن سوزىپ تۇرامىن. كۇن سايىن تويباستارعا بايلانىستى مىڭداعان كەرەك-جاراق جانە 3-4 استاۋ شىعارامىز. ودان بولەك, سۇرانىسقا بايلانىستى باسقا دا ىدىس-اياقتار مەن كادەسىيلاردى ۇزدىكسىز وندىرەمىز», دەيدى كاسىپكەر.
كورمەدە كىسى قاراسى قالىڭ. جايلى جارمەڭكە ءۇش كۇنگە سوزىلدى. قاتىسۋشىلار جانە ولاردىڭ ءتانتى ەتەرلىك ونىمدەرى تۋرالى الداعى نومىرلەردە تاعى دا كەڭىنەن تارقاتا جازامىز.
ارالاپ ءجۇرىپ, ەلدەگى شاعىن جانە ورتا بيزنەس (شوب) كەلەشەگىنىڭ ۇلعايىپ كەلە جاتقانىن اڭعاردىق. ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, بىلتىر شوب-تا جۇمىس ىستەيتىن ادام سانى 4 ميلليوننان اسىپتى. بيىل نەسيەلەردى سۋبسيديالاۋعا 266 ملرد تەڭگە بولىنگەن.