«الەمدە ءتورت مۇحيت بار. بەسىنشى مۇحيت – كۇي» دەگەن ەدى ءابىش كەكىلباي ۇلى. راسىندا, تەرەڭ ءيىرىمىن تۇبىنە جاسىرعان كۇي مۇحيتى كەز كەلگەنگە سىر الدىرماق ەمەس. كۇيدى ءتۇسىنۋ – ۇلتتىڭ جانىن ۇعىنۋ, ەل تاريحىنىڭ كەشەگىسى مەن بۇگىنىنە وي جىبەرۋ.
القيسسا, قازاقتىڭ كىندىگى ىسپەتتى ۇلىتاۋ وڭىرىندە كۇيشىلىگى اسپانداعى اققۋدى جەرگە قوندىرعان ماقپرۋزا اتتى قىز بولعان دەسەدى. ساۋساق الىسى تىڭداعاندا ەرىكسىز ءسۇيسىنتىپ, شەرتىسى كورگەندى تاڭىرقاتىپتى. الىستان ات تەرلەتىپ, وزىمەن كۇي تارتۋدان جارىسۋعا كەلگەن نەبىر ءدۇلدۇل كۇيشىلەردىڭ ساعىن سىندىرىپ, جەرگە قاراتىپتى. ونەرپاز ارۋدىڭ ءار تاراپقا جايىلعان داڭقىنا ءتانتى بولعان سۇگىر كۇيشى سەرىكتىككە كوسىلتىپ كۇي تارتاتىن ايدارلى دومبىراشىلاردىڭ تورتەۋىن ەرتىپ, ماقپرۋزامەن كۇي سايىسىنا ءتۇسۋدى مۇرات تۇتادى. «جىگىتتەر, ءبىز ونەر قونعان, كۇي قونعان اۋىلعا بارا جاتىرمىز. ونەر سىنعا تۇسكەن كەزدە مەن سەندەرگە اراشاشى بولا المايمىن. سوندىقتان مەن مىناداي ءبىر امال تاپتىم. بەس تارماقتى كۇي شىعاردىم. كۇي شىعارۋ ونەرى سىنعا تۇسكەن كەزدە, كۇيدىڭ باسىن مەن تارتامىن, قالعان ءتورت كۇيدى سەندەر ءوزارا ءبولىسىپ, ارقايسىسىڭ وزدەرىڭ شىعارعان كۇي رەتىندە تارتاسىڭدار» دەيدى. قاسىنا كىلەڭ تايپالتىپ جورعا مىنگەن اۋىلدىڭ ءتورت جىگىتىن – جىلقايداردىڭ ىبىرايىن, اعايىندى ءيبادىلدا مەن ۇركىنبايدى, بوتاباعاردى ەرتىپ, ۇلىتاۋعا قاراي ساپار شەگەدى.
ءبازبىر دەرەكتەردە «بەس جورعا» كۇيىنىڭ العاشقى تارماعى, «سۇگىردىڭ ماقپرۋزا سۇلۋدىڭ اۋىلىنا بارا جاتقانداعى بەس جورعا اتتىڭ ەگەسىن سۋرەتتەپ شىعارعان كۇيى ەكەن» دەپ تە ايتىلادى. ول زاماندا سەرىنىڭ جانىنا ەرگەن دوستارىنىڭ وزىمەن قارايلاس ونەرپاز بولۋى شارت بولعان. ەگەر سۇگىردى سەرى دەيتىن بولساق, وندا ونىڭ جانىنا ەرگەن جىگىتتەر اس ءىشىپ, اياق بوساتقاندى, ات پەن شاپانعا ورتاقتاسقاندى عانا بىلەتىن توپ قانا بولسا – ول سەرىگە سىن بولماق. ياعني سۇگىر ءوزىنىڭ ابىرويىن ويلاپ, شەرتىس مانەرى تۇرعىسىنان العاندا ءبىر-بىرىنە ۇقسامايتىن ءتورت كۇي شىعارۋعا ءماجبۇر بولعان. ال اركىمنىڭ وزىنە عانا ءتان ءستيلى بولاتىنىن ەسكەرسەك, ءبىتىم-بولمىسى بولەك ءتورت كۇيدىڭ توتەننەن توپ ەتە قالماسى بەلگىلى. مىنە, وسى تاراپتان كەلگەندە سۇگىردىڭ جانىنداعى دوستارىنىڭ ۇلكەن ونەرپازدار ەكەنىن دالەلدەۋ جولىندا, ءوزىنىڭ شەرتىس ماشىعىنان تىس, ءبىر-بىرىنە ۇقسامايتىن ءتورت كۇي شىعارۋى نەندەي ەڭبەك ەكەنىن, نەندەي سالماق ەكەنىن كۇيشىلەر عانا شىن سەزىنە السا كەرەك. تارتىس كەزىندە نايمان اۋىلى «دەسە دەگەندەي ەكەن. بەسەۋى دە دەس بەرمەس جورعا جىگىتتەر ەكەن» دەپ قايران قالىپتى. بۇل كۇيدىڭ بەس تارماعىن دا داۋلەسكەر دومبىراشى جانعالي جۇزباەۆ ورىندايدى. بەس ءتۇرلى كۇيدەن تۇراتىن «بەس جورعانىڭ» بۇرىن تورتەۋى الىنىپ تاستالىپ, بىرەۋى عانا جازىلعان.
سونىمەن ءبىرجان مەن سارانىڭ ايتىسى سەكىلدى ۇلاعاتتى قازاق مادەنيەتى تاريحىنداعى ءىرى وقيعالاردىڭ ءبىرى بولعان سۇگىر مەن ماقپرۋزا قىزدىڭ كۇي جارىسى قالاي وتكەنىن بايان ەتەيىك.
«سۇگىر» اتتى روماننىڭ اۆتورى, جازۋشى وتەش قىرعىزباەۆ «تۇلا بويى تۇنعان كۇي» اتتى ماقالاسىندا ءبۇي دەيدى. «...ايتسا ايتقانداي, ماقپرۋزا قىزدىڭ داڭقىنا ونەرى ساي ەكەن. شەرتپە كۇيدىڭ قوڭىر اۋەزىن كوڭىلگە قوندىرعالى سۇگىردىڭ پەرنەلەردى تەرمەلەگەن تارامىس ساۋساقتارىنا زەر سالىپ قارايدى. اياقتالعان كۇيدى ناقىش, ەكپىنىن وزگەرتپەستەن سول قالپىندا تارتىپ شىعادى. سۇگىر كۇيدى قالاي باستاپ, اياقتاسا, قىز دا سولاي باستاپ, اياقتايدى. قوس ىشەكتى قابات قاعىپ, ۇزدىكتىرىپ بارىپ اياقتاعانىن دا اينىتپاي قايتالاپ بەرەدى. كۇي ماقپرۋزانىڭ شەرتۋىندە قۇلاققا جۇمساق, ءسامبى تالدىڭ بۇتاعىنداي باس-اياعى جيناقى ءورىلىپ شىعادى. سۇگىر دە ماقپرۋزانىڭ كۇيلەرىن كوڭىلىنە قاتتاپ الىپ, سارىنىن پەرنەگە اينىتپاي سالادى. دومبىرا شەرتىسىنىڭ شيراي تۇسكەنىن, توپ ىشىندە ەلەۋسىزدەۋ كورىنگەن سىلىڭعىر قارا جىگىتتىڭ دومبىرا شەرتكەن سايىن ارقالانىپ, جانارىنان ۇشقىن ويناعانىن قىز دا اڭعارادى».
مۇنان سوڭ سۇگىر «ىڭعايتوكپە» مەن «شالقىمانى» تارتادى. بۇل كۇي قىزعا تەرەڭ اسەر ەتكەنى سونشالىق, قايتا سەرپىلىپ ويىن جيناقتاعانشا كۇيدىڭ كەلتە قايىرىمىن وتكىزىپ العانىن دا اڭعارمايدى. سونىمەن, تاريحي جۇزدەسۋدە كۇي ونەرىنىڭ قوس ساڭلاعى تىڭداۋشى قاۋىمنىڭ ايىزىن قاندىرىپ, «بارەكەلدى» جاۋعان كۇن بولادى. سيرەك دارىن يەلەرى ءبىر-بىرىنە ىقىلاسى ارتىپ, ءوزارا شادىمان بولىسادى. ەكى جاس ءبىر-ءبىرىن قولداپ, تولىقتىرىپ, دومبىرانىڭ قوس ىشەگىندەي ۇندەسىپ, كەزەكتەسىپ تارتادى. ء«بىرىمىز – ۇلىتاۋدان, ءبىرىمىز – قاراتاۋدانبىز, باسىمىزدى قوسقان وسى دومبىرا عوي, ەكەۋمىز ءبىر دومبىرامەن تولعايىق!» – دەپ ەكەۋى «قوسباسار» كۇيىن شالقىتىپ تارتقان دەسەدى. اقىرى قوس دارىن قيماي قوشتاسقان ەكەۋدىڭ اراسىندا نازىك سەزىم شاشاقتارى قالادى. جانى مۇڭلى, كوڭىلى قۇمبىل سۇگىر كۇيشى ۇلىتاۋعا ماقپرۋزا قىزدى ەكىنشى رەت ىزدەپ باراردا اكەسى قارسى بولىپ, ونەرپاز ۇلىن بەسىكتە قۇدا بولعان شىناربايدىڭ قىزى ساۋقانعا ۇيلەندىرەدى. قايران جاس ونەرپاز اڭسارلى ارمانىنا, ماحاببات بۇلاعىنا ورالا الماي نازدى دا سازدى تۋىندىلاردى ومىرگە اكەلەدى.
مىنە, بەتەگەلى بوز دالادا تۋعان ايگىلى «بەس جورعانىڭ» شىعۋ تاريحى وسىنداي. بەس جولداسىنىڭ نامىسىن جىرتىپ, بەس تارماقتى كۇي شىعارعان ارقالى كۇيشىنىڭ ونەرى رۋحانياتىمىزدىڭ بايلىعى, تابىسى, توزباس كەنى ەكەنى داۋسىز.