كەيىنگى جىلدارى سينتەتيكالىق ەسىرتكىنىڭ تارالۋى, اسىرەسە ونى پايدالاناتىندار مەن تاراتۋشىلار قاتارىندا جاستار مەن جاسوسپىرىمدەردىڭ كوبەيۋى – ەلدى الاڭداتىپ وتىرعان وزەكتى ماسەلە. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ جىل سايىنعى جولداۋلارىندا بۇل پروبلەمانى نازاردان تىس قالدىرماي, ۇنەمى كوتەرىپ وتىرۋى ونىڭ دابىل قاعارلىق دەڭگەيگە جەتكەنىن اڭعارتادى.
ءجاسوسپىرىم قىلمىسكەرلەر
2021 جىلعى «حالىق بىرلىگى جانە جۇيەلى رەفورمالار – ەل وركەندەۋىنىڭ بەرىك نەگىزى» اتتى جولداۋىندا مەملەكەت باسشىسى: «وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ بولاشاعىنا قاۋىپ توندىرەتىن تاعى ءبىر قاتەر – ەسىرتكى زاتتارىنىڭ, سونىڭ ىشىندە سينتەتيكالىق ەسىرتكىنىڭ دە تارالۋى. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا بۇل قاتەردىڭ ازاماتتار اراسىندا, اسىرەسە جاستاردىڭ ىشىندە تارالۋىنا بارىنشا توسقاۋىل قويۋدى تاپسىرامىن» دەگەن بولاتىن. ال وتكەن جىلى «ادىلەتتى مەملەكەت. ءبىرتۇتاس ۇلت. بەرەكەلى قوعام» اتتى جولداۋىندا سينتەتيكالىق ەسىرتكى تۇتىناتىنداردىڭ كوبەيۋى ۇلت ساۋلىعىنا زور قاۋىپ ءتوندىرىپ تۇرعانىن ايتا كەلە: «قازىرگى احۋال وتە كۇردەلى, سوڭعى ءۇش جىلدا تاركىلەنگەن «سينتەتيكانىڭ» كولەمى 10 ەسە ارتقان. ۋاقىت وتكەن سايىن مۇنداي ەسىرتكى ارزان ءارى قولجەتىمدى بولا باستادى. ناشاقورلار ونى الەۋمەتتىك جەلى مەن ءتۇرلى مەسسەندجەر ارقىلى ەمىن-ەركىن ساتىپ الىپ جاتىر. ەسىرتكىنى ءتىپتى ۇيگە اكەلىپ بەرەتىندەر بار. بۇل – اسا قاۋىپتى ءارى اۋقىمدى الەۋمەتتىك كەسەل» دەپ اتاپ ءوتتى.
ءىىم ەسىرتكى قىلمىسىنا قارسى ءىس-قيمىل دەپارتامەنتى ۆەدومستۆوارالىق ۇيلەستىرۋ جانە الدىن الۋ باسقارماسى باستىعىنىڭ ورىنباسارى, پوليتسيا پولكوۆنيگى ەلەنا ۆاگانوۆانىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى كۇنى بۇل سالاداعى ەڭ وتكىر تۇرعان ماسەلە – ەسىرتكىنى تاراتۋعا كامەلەتكە تولماعانداردىڭ كوپتەپ ارالاسا باستاۋى. «جىلدان-جىلعا ەسىرتكى تاراتقانى ءۇشىن ۇستالىپ جاتقان بالالاردىڭ قاتارى ارتىپ كەلەدى. وسى جىلدىڭ وزىندە ەلىمىزدە 18 جاسقا دەيىنگى 31 بالا ۇستالدى», دەيدى ول.
ايتا كەتسەك, 2020 جىلى ەلىمىزدە جاسوسپىرىمدەر جاساعان 15 ەسىرتكى قىلمىسى (ونىڭ 5-ءى وتكىزۋ) تىركەلسە, 2021 جىلى بۇل كورسەتكىش 26 فاكتىگە دەيىن كوبەيگەن. 2022 جىلى 25 قىلمىس ورىن العان. «بيىل ۇستالعان كامەلەتكە تولماعان جاسوسپىرىمدەردىڭ اراسىندا جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ستۋدەنتتەرى مەن كوللەدج وقۋشىلارى, سونداي-اق مەكتەپ وقۋشىلارى دا بار. بۇنىڭ بارلىعى بىردەي قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلماسا دا, قۇقىق بۇزۋشىلاردىڭ كوبەيۋ ءۇردىسى ماسەلەنىڭ كۇردەلى ەكەنىن اڭعارتادى», دەيدى ءتارتىپ ساقشىسى.
سينتەتيكالىق ەسىرتكى سەرگەلدەڭى
ەلەنا ۆاگانوۆانىڭ ايتۋىنشا, كەيىنگى جىلدارى سينتەتيكالىق ەسىرتكىنىڭ كوپتەگەن ءتۇرىنىڭ پايدا بولۋى جاعدايدى تىم ۋشىقتىرىپ جىبەرگەن. بۇرىن ناشاقورلار تۇتىناتىن ءشوپ تۇرىندەگى ەسىرتكى زاتتارىن ءوسىرۋ مەن دايىنداۋ كوپ ۋاقىتتى جانە كۇتىمدى قاجەت ەتسە, «سينتەتيكا» وتە ارزان جولمەن ءارى جىلدام جاسالۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. سونداي-اق ونى دايىنداۋعا ارنالعان كومپونەنتتەردى زاڭدى تۇردە ساتىپ الۋ مۇمكىندىكتەرىنىڭ بولۋى سينتەتيكالىق ەسىرتكىلەردىڭ ءتىپتى جاسوسپىرىمدەر ءۇشىن دە قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرعان.
ماماندار رەسمي ستاتيستيكا بويىنشا ەلىمىزدە ەسىرتكى تۇتىنۋشىلار سانى جىلدان-جىلعا ازايىپ كەلە جاتقانىنا قاراماستان, سينتەتيكالىق ەسىرتكىگە تاۋەلدىلەر قاتارى كەرىسىنشە كوبەيگەنىن ايتىپ دابىل قاعىپ وتىر. سينتەتيكالىق ەسىرتكى نەمەسە پسيحوتروپتى زاتتار, اسىرەسە جاستار اراسىندا كوپ قولدانىلادى. بىرىنشىدەن, ول زاتتاردى الۋ ءۇشىن ارنايى «نۇكتەلەرگە» بارىپ جۇرمەي, ينتەرنەت ارقىلى قول جەتكىزۋ مۇمكىندىگى, ەكىنشىدەن, بىردەن «باۋراپ» الاتىن قاسيەتى وزىنە تاۋەلدى جاستاردىڭ تىم كوبەيۋىنە اكەپ سوقتىرىپ جاتىر. ماسەلەن, وتكەن جىلى ءتىپتى تانىمال «Mad Men» توبى جىگىتتەرىنىڭ سينتەتيكالىق ەسىرتكى جاساپ ساتقانى ءۇشىن ۇستالىپ, سوتتالۋى بۇل پالەكەتتىڭ بەت الىسى قانداي قورقىنىشتى ەكەنىن اڭعارتسا كەرەك.
«جاسىرىپ كەتۋشى» بالانى قالاي بىلەمىز؟
پوليتسيا پولكوۆنيگى ەلەنا ۆاگانوۆانىڭ ايتۋىنشا, كەيىنگى جىلدارى ەسىرتكى بيزنەسىنە بايلانىستى «جاسىرىپ كەتۋشى» دەگەن جاڭا «قىزمەت» ءتۇرى پايدا بولدى. بۇل قىزمەتتى كوبىنە-كوپ جاسوسپىرىمدەر اتقارادى. ول قانداي جۇمىس؟ ينتەرنەتتەگى ساۋدا نۇكتەلەرى ارقىلى تۇتىنۋشى ەسىرتكى ساتىپ العاننان كەيىن ونى «جاسىرىپ كەتۋشىلەر» ادام كوزى تۇسە بەرمەيتىن ءبىر ورىنعا جاسىرادى دا, مەكەنجايدى جانە سول ورىننىڭ فوتوسۋرەتىن تاپسىرىس قابىلداۋشىعا جىبەرەدى. ول ءوز كەزەگىندە تۇتىنۋشىعا بەرەدى. وسىلايشا, ساتۋشى مەن تۇتىنۋشى اراسىندا تىكەلەي قارىم-قاتىناسسىز-اق ساۋدا-ساتتىق بايلانىسى جۇرەدى.
– بالانىڭ «جاسىرىپ كەتۋشى» بولىپ جۇمىس ىستەي باستاعانىن, ەڭ الدىمەن, اتا-اناسى بايقاپ اڭعارۋى كەرەك. ونىڭ بىرنەشە بەلگىسى بولۋى مۇمكىن. ماسەلەن, بالادا ارتىق اقشانىڭ پايدا بولۋى. سونداي-اق ونىڭ مەكتەپكە ۋاقىتىنان ەرتەرەك كەتۋى جانە ساباقتان كەيىن كەش قايتۋى. «جاسىرىپ كەتۋشىنىڭ» تەلەفونىن قاراۋ كەرەك. وندا قالانىڭ ءتۇرلى ورنىنىڭ سۋرەتتەرى كوپ بولسا, بۇل دا ونىڭ ەسىرتكى تاسىمالداۋشىسى ەكەنىنىڭ بەلگىسى, – دەيدى ءتارتىپ ساقشىسى.
ماماندار «جاسىرىپ كەتۋشى» بولىپ ىستەيتىن بالا ەرتە مە, كەش پە ءبىر كۇنى ءوزى دە ناشاقورعا اينالادى دەگەن پىكىردە. ويتكەنى تاپسىرىس بەرۋشىلەر الدىمەن وعان قىزمەتى ءۇشىن اقشا تولەسە, كەيىن ەڭبەگىن ەسىرتكى دوزاسىمەن تولەي باستايدى. «وسىنى ساتىپ, ءوزىڭ اقشاعا اينالدىراسىڭ. قانشاعا ساتام دەسەڭ, ءوزىڭ بىلەسىڭ» دەيدى. ياعني ءجاسوسپىرىم وسى ساتتەن باستاپ تەك «جاسىرىپ كەتۋشى» عانا ەمەس, تاراتۋشىعا دا اينالادى. ال قولىنا ەسىرتكى زاتى تۇسكەن سوڭ ءجاسوسپىرىم ونىڭ ءدامىن كورۋى ابدەن مۇمكىن. سينتەتيكالىق ەسىرتكى ءشوپ تۇرىندەگى ەسىرتكىگە قاراعاندا ادامدى تەز باۋرايتىنىن ەسكەرسەك, ءبىر رەت بولسىن ونىڭ ءدامىن تاتقان ادام سول ساتتەن-اق تاۋەلدىلىككە شالدىعۋى عاجاپ ەمەس.
جاسوسپىرىمدەر «جاسىرىپ كەتۋشى» بولۋعا نەلىكتەن اسىق؟ ارينە, ەڭ ءبىرىنشى سەبەپ – ونىڭ اقشاسى. پوليتسيا پولكوۆنيگى ەلەنا ۆاگانوۆانىڭ ايتۋىنشا, ولارعا اپتاسىنا وسى قىزمەتى ءۇشىن 250-300 مىڭ تەڭگەگە دەيىن تولەنەدى ەكەن. البەتتە بالا تۇگىلى, ۇلكەن ادامدار ءۇشىن دە قوماقتى تابىس. سوندىقتان اقشاعا قۇنىققان جاسوسپىرىمدەر «قۇرىققا» جىلدام تۇسەدى.
قانداي جازا قاراستىرىلعان؟
پوليتسيا پولكوۆنيگى ەلەنا ۆاگانوۆا ەل تۇرعىندارىنىڭ كوبى ەسىرتكىنى تاراتۋ قىلمىسىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى وتە اۋىر ەكەنىن بىلە بەرمەيتىنىن ايتادى. بۇل – اۋىرلىعى جاعىنان مەملەكەتكە قارسى وپاسىزدىق جاساۋدان كەيىن تۇرعان قىلمىس. ويتكەنى ەسىرتكى قىلمىسى ءۇشىن ادام ءومىر بويىنا باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا دەيىنگى جازاعا تارتىلۋى مۇمكىن. ەسىرتكى تاراتۋ – ادام ولتىرۋدەن دە اۋىر قىلمىس.
– ءبىز كوپتەگەن مەكەمەدە, سونىڭ ىشىندە وقۋ ورىندارىندا ەسىرتكى قىلمىسىنىڭ الدىن الۋعا باعىتتالعان كەزدەسۋلەر مەن دارىستەر وتكىزەمىز. سوندا بۇل قىلمىس ءۇشىن ءومىر بويىنا باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسى كەسىلۋى مۇمكىن ەكەنىن ەسكە سالعاندا, كوپ ادام مۇنى العاش ەستىگەندەرىن ايتىپ, تاڭدانىپ جاتادى. ال جاسوسپىرىمدەر ەسىرتكى جاسىرىپ كەتۋدى كەيدە ءتىپتى قىلمىس دەپ تە سانامايدى, – دەيدى ءتارتىپ ساقشىسى.
ەلىمىزدە ەسىرتكى قىلمىسى ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك 16 جاستان, ال ەسىرتكى ساتقانى ءۇشىن 14 جاستان باستالادى. ياعني كامەلەت جاسقا تولماعان 14-15-تەگى جاسوسپىرىمدەر دە جازا ارقالاپ, 10-15 جىل ءومىرىن تەمىر توردىڭ ارعى جاعىندا وتكىزۋى مۇمكىن. قىلمىستىق كودەكستىڭ 297 جانە 299-1 باپتارىندا ولارعا قانداي جازا تاعايىندالاتىنى تۋرالى ەگجەي-تەگجەي جازىلعان.
– ەسىرتكىگە قارسى كۇرەس – ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ باستى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى. جىلىنا ءبىزدىڭ قىزمەتكەرلەر 10 مىڭداي الدىن الۋ ءىس-شارالارىن وتكىزەدى. ونىڭ ىشىندە وقۋ ورىندارىندا ءدارىس وقۋ, اتا-انالارمەن كەزدەسۋ, ت.ب. بار. ءبىز جاستارعا ەسىرتكىنى جاسىرىپ كەتۋ, تاراتۋ, ەسىرتكى سايتتارىن جۇرگىزۋ, كوشەگە ەسىرتكى جارنامالارىن جاپسىرۋ نەمەسە گراففيتي سالۋ سەكىلدى قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن تۇسىندىرەمىز. دەگەنمەن تەك ىشكى ىستەر ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ ءىس-ارەكەتىمەن عانا بۇل كەسەلدى توقتاتۋ مۇمكىن ەمەس. وعان قوعام تۇگەل اتسالىسۋى كەرەك, – دەيدى ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ وكىلى.