جاساندى ينتەللەكت: دەڭگەيىمىز قانداي؟

«Oxford Insights» – ءتۇرلى ۇيىم مەن ۇكىمەتكە تسيفر­لىق ترانسفورماتسيادان تۋىن­داي­تىن ستراتەگيالىق, ما­دە­ني جانە كوشباسشىلىق مۇم­كىن­دىكتەر تۋرالى كەڭەس بەرەتىن اعىل­­­شىننىڭ كونسالتينگ كوم­پانياسى. ول اتالعان ين­دەكستى العاش رەت 2017 جىلى دۇ­نيەجۇزىنىڭ 160 مەملەكەتىن قام­تىپ جاريالاعان ەدى. ال 2022 جىلعى ەسەپتە الەمنىڭ 181 مەملەكەتى قامتىلىپ, تە­رەڭ زەرتتەۋگە نەگىزدەلگەن. ين­دەكسكە 3 نەگىزگى كومپونەنتتى قۇرايتىن 10 ولشەم بويىنشا 39 كورسەتكىش ەنگىزىلگەن. ستا­تيس­تيكالىق مالىمەتتەر ما­مان­دار تالداۋىنان ءوتىپ, جاسان­دى ينتەللەكت سالاسىنداعى الەم ەل­دەرىنىڭ كورسەتكىشتەرىنە 2022 جىلدىڭ قورىتىندىسىمەن جاڭا رەيتينگ كەستەسى بەرىلگەن.

يندەكستە قاراستىرىلعان ءۇش نەگىزگى كومپونەنتكە جەكە توق­تالساق:

ۇكىمەت قولداۋى

ۇكىمەت ەتيكالىق ماسەلەلەردى (governance & ethics) رەتتەۋگە نازار اۋدارا وتىرىپ, AI-دى قالاي دامىتاتىنى جانە باسقاراتىنى تۋرالى ستراتەگيالىق قۇجاتتاردا بەكىتىلگەن مەملەكەتتىك كوز­قا­را­سى بولۋى كەرەك. ەسەپتە جا­ساندى ينتەللەكت پەن جاڭا تەح­نو­لوگيالار شارتتارىنا بە­يىم­دەلۋدى ىسكە اسىراتىن داع­دىلار مەن تاجىريبەلەردى قوسا ال­عاندا, مەملەكەتتىڭ قۋات­تى ىشكى تسيفرلىق الەۋەتىنىڭ كور­سەت­كىش­تە­رى­نە باعا بەرىلگەن.

تەحنولوگيالىق سەكتوردىڭ نەگىزى

ۇكىمەت ەلدىڭ تەحنولوگيالىق سەكتورىنا جاساندى ينتەللەكت قۇرالدارىنىڭ ءتيىمدى ەنگىزىلۋىنە مۇددەلى بولىپ, ولاردى جەتكىزۋ تەتىكتەرىن جاساقتاۋى كەرەك. ەل­دىڭ تەحنولوگيالىق سەكتورى كا­سىپكەرلىكتى قولدايتىن ىسكەرلىك ور­تا­مەن, عىلىمي-زەرت­تەۋ جانە تاجىريبەلىك-كونس­ترۋك­­تور­­لىق شى­عىنداردىڭ اعى­نى­مەن قام­تا­ماسىز ەتىلگەن جو­عا­رى ين­نو­ۆاتسيالىق الەۋەتكە يە بولۋ­عا ءتيىس. ەسەپتە ادامي كا­پي­تال­دىڭ جوعارى دەڭگەيى, اتاپ ايت­قان­دا, وسى سالادا جۇمىس ىس­تەي­تىن مامانداردىڭ داعدىلارى مەن ءبىلىم كورسەتكىشتەرى دە وتە ما­ڭىز­دى فاكتورلاردىڭ ءبىرى رەتىندە قاراستىرىلادى.

دەرەكتەر جانە ينفرا­قۇ­رىلىم كومپونەنتى

جاساندى ينتەللەكت قۇرالدارى جوعارى ساپالى دەرەكتەردى (دەرەكتەردىڭ قول جەتىم­دى­لىگى) قا­جەت ەتەدى. دەرەكتەر بىر­جاقتى ءارى قاتە مالىمەتتەردەن قۇرال­ما­ۋعا ءتيىس (دەرەكتەردىڭ رەپرەزەنتاتيۆتىلىگى). سونىمەن قاتار يندەكستە بۇل دەرەكتەردىڭ الەۋەتىن جاساندى ينتەللەكت قۇ­رال­دارىنىڭ پايدالانۋى جانە ولاردى ەل ازاماتتارىنىڭ قولدانۋىنا ۇسىنۋ ءۇشىن قاجەتتى ينفراقۇرىلىم مۇمكىندىگىنىڭ كورسەتكىشتەرى قامتىلعان.

يندەكستەن كورىپ وتىر­عا­­نىمىزداي, الەمنىڭ كوش­باس­شىسى – اقش. تەح­نو­لو­گيالىق ۋنيۆەرسيتەتتەر سانى, عىلىمي ينستيتۋت­تار­دىڭ مۇم­كىن­دىگى, مامانداردىڭ قابى­لە­تى سىندى كورسەتكىشتەر بۇل ەلدى الەمنىڭ كوشباسشىسىنا اي­نال­دىردى. ازيادان ءۇش مەم­لەكەت – سينگاپۋر, وڭتۇستىك كو­رەيا مەن جاپونيا العاشقى وندىققا ەنگەن. سينگاپۋر جالپى ۇپاي سانىمەن ەكىنشى ورىندا تۇرعانىمەن, ەكى نەگىزگى كورسەتكىش بويىنشا اقش-تان وزىق تۇر. ەۋروپا ەلدەرىنەن ۇلىبريتانيا 3-ورىنعا تۇراقتاسا, فينليانديا – 4, فرانتسيا 7-ورىندى يەلەنگەن. اتاپ ءوتۋ كەرەك, ۇلىبريتانيا 2017 جىلعى ەسەپتە 1-ورىننان كورىنگەن. يندەكستە مالايزيا – 29, رەسەي 40-ورىنعا تۇراقتاسا, تۇركيا – 49, قازاقستان – 72, ازەربايجان – 74, وزبەكستان 79-ورىندى يەلەنگەن. كەستەنىڭ سوڭىندا 180-سيريا, 181-ورىن­دا اۋعانستان ورنالاس­قان.

جاساندى ينتەللەكت كەيىنگى 2-3 جىلدا «ChatGPT» سىندى جاڭا ونىمدەردىڭ كەلۋىمەن قار­قىن­دى دامىپ كەلەدى. بۇگىندە مەديتسينادان باستاپ, قاۋىپسىزدىك سالاسى, قىزمەت كورسەتۋ, ءوندىرىس ورىندارىن اۆتوماتتاندىرۋ, عارىش پەن روبوتتەحنيكا سەكىلدى ەكونوميكانىڭ سان سالاسىندا جاساندى ينتەللەكت مۇمكىندىكتەرى بارىنشا ءتيىمدى قولدانىلادى. ءبىر عانا مىسال, كۇردەلى مە­ديتسينالىق وپەراتسيالاردى جا­ساندى ينتەللەكت مۇم­كىن­دى­گىمەن جابدىقتالعان تەح­نو­لو­گيانىڭ كومەگىمەن ءساتتى ىسكە اسىرۋ باعىتىندا ادامزات بالا­سى­نىڭ جەتكەن جەتىستىكتەرى وراسان زور. الەم مەملەكەتتەرى جا­ساندى ينتەللەكتىڭ بۇل مۇم­­كىندىكتەرىن مەملەكەتتىك قىز­مەت كورسەتۋ سالاسىندا با­­رىن­شا قولدانىسقا ەنگىزۋ مۇم­­كى­ن­دىكتەرىن قاراستىرعان. ال تەح­نو­لوگياسى وزىق ەلدەر جا­ساندى ينتەللەكت ونىمدەرىن, ار­نايى باعدارلامالارىن, قوسىم­شا­لارىن وندىرۋدەن باسەكەگە ءتۇسىپ كەلەدى.

قۇندى ستاتيستيكالىق مالى­مەت­تەرگە تولى يندەكس شەشىم قا­­­­بىلداۋشى ازاماتتارعا, عا­لىمدار مەن وسى سالاعا قى­زى­عۋ­شى ما­مان­دار­عا كومەكشى قۇرال بولا الادى.

 

باۋىرجان سەرىكباەۆ,

قازاقستان قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىسى