ينۆەستيتسيالىق ساياسات – ەكونوميكا مەن ءوندىرىستىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىنىڭ قاينار كوزى, قۋاتتى قۇرالى. وعان باسىمدىق بەرۋ – كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ ەل باسقارۋداعى باستى, بەرىك ۇستانىمدارىنىڭ ءبىرى. مەملەكەت باسشىسى كەزەكتى جولداۋىندا: «شەتەلدەن تىكەلەي ينۆەستيتسيا تارتۋ جۇمىستارىن بارىنشا جانداندىرۋ قاجەت. ونسىز الداعى ۋاقىتتا ەكونوميكالىق ءوسىم رەزەرۆى شەكتەۋلى بولادى. بۇل – اتقارۋشى بيلىك باسىمدىق بەرۋگە ءتيىس مىندەتتەردىڭ ءبىرى», دەپ اتاپ كورسەتتى.
ەلىمىز ەگەمەندىك الىپ, تاۋەلسىزدىك تۇعىرىنا بەرىك ورنىققالى بەرى جاس مەملەكەتتىڭ ىرگەتاسىن بەكەمدەپ, ەكونوميكاسى مەن ءوندىرىسىن دۇرىس جولعا قويۋ باعىتىندا اتقارىلعان شارالاردىڭ بىرەگەيى قوعام ءومىرىنىڭ بارلىق سالاسى بويىنشا قاجەتتى ءىس-قيمىلدى, جۇمىستى جانداندىرۋعا شەتەل ينۆەستيتسياسىن تارتۋ بولدى. ويتكەنى ءبىز سياقتى وركەنيەت كوشىنە ەندى قوسىلعان ەلدىڭ يندۋسترياسى مەن يننوۆاتسيالىق مۇمكىندىكتەرىن ارتتىرۋدا شەتەل ينۆەستورلارىنىڭ ىقپال, اسەرى ەرەكشە. وعان ەل كولەمىندە سان سالالى ينۆەستيتسيالىق جوبالار اياسىندا بوي كوتەرگەن ونەركاسىپ نىساندارى مەن قولعا الىنىپ, جۇيەلى جۇرگىزىلىپ كەلە جاتقان بايىپتى باعدارلامالار لەگى ايقىن دالەل. ينۆەستيتسيا تارتۋ – سونىمەن قاتار, سالىق تۇسىمدەرىن ارتتىرۋ مەن ەل-حالىق تۇرمىسىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان قالاۋلى قادامداردىڭ ءبىرى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنان-اق قويناۋى كەنگە, جايلاۋى مالعا تولى قازاق ەلى ينۆەستيتسيا ءۇشىن تارتىمدى مەملەكەتكە اينالدى. وعان ىشكى ىنتىماق پەن سىرتقى ساياساتتاعى ىقپالداستىق ۇستانىمى قوسىمشا سەبەپ بولدى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە بۇگىنگى تاڭدا تۇراقتىلىق, تىنىشتىق بارىنشا بەرىك ورنىققان. سونىڭ ارقاسىندا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايىمىز دا قارقىندى دامىپ كەلەدى. جەر-جەرلەردە, وڭىرلەردە يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا ءتۇرلى ينۆەستيتسيالىق جوبالار ساتىمەن جۇزەگە اسىرىلۋدا. ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ جانە ونىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ باعىتىنداعى اۋقىمدى شارالار نەگىزىندە قازىردە بارلىق دەرلىك وبلىستاردا, قالالاردا جاڭا ءوندىرىس ورىندارى كوپتەپ اشىلىپ, تۇرعىندار تۇراقتى جۇمىسپەن قامتىلۋدا.
كەيىنگى كەزەڭدە الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە ورىن الىپ جاتقان ءتۇرلى تولقۋلار, قاقتىعىستار, ءىرى دەرجاۆالار اراسىنداعى ساياسي شيەلەنىستەر, جاھاندىق داعدارىسقا قاراماستان, ەلىمىز شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار ءۇشىن تارتىمدى بولىپ قالا بەرەدى جانە وسى باعىت بويىنشا تمد ەلدەرى تۇرماق, ورتالىق ازيا اۋماعىنداعى بىردەن-ءبىر كوشباسشى. تاۋەلسىزدىك جىلدارى ەلىمىزگە شامامەن 400 ملرد دوللاردى قۇرايتىن تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيا (تشي) تارتىلدى. جان باسىنا شاققانداعى تشي اعىنى بويىنشا دا پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە باستى ورىندامىز.
دەگەنمەن قازىرگى اسا كۇردەلى گەوەكونوميكالىق جانە گەوساياسي احۋالدا وسى جاعدايدى ساقتاپ قالۋ جانە نىعايتۋ ءۇشىن شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار تارتۋ ىسىندە بەلسەندى تۇردە, ورالىمدى ارەكەت ەتىپ, ينۆەستورلار ءۇشىن نەعۇرلىم وڭتايلى جاعدايلار جاساۋعا ۇمتىلا بەرۋىمىز كەرەك.
قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە ينۆەستيتسيالىق قىزمەت ءۇشىن بەرىك نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق نەگىز جانە قولايلى جاعدايلار جاسالعان. رەسپۋبليكا تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى 47 ەكىجاقتى جانە 1 كوپجاقتى (ەاەو) ينۆەستيتسيالاردى كوتەرمەلەۋ جانە ءوزارا قورعاۋ تۋرالى ۇكىمەتارالىق كەلىسىمگە قول قويىلدى.
ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمى (ەىدۇ) سياقتى ءارتۇرلى حالىقارالىق پلاتفورمالاردا بەلسەندى, جان-جاقتى جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. اتالعان ۇيىمدا قازاقستان ينۆەستيتسيالىق كوميتەتتىڭ مۇشەسى, كوميتەت شەڭبەرىندە ينۆەستيتسيالىق احۋالدى ودان ءارى جاقسارتۋ بويىنشا ۇسىنىستار ازىرلەۋ ماقساتىندا ەلىمىزدىڭ ينۆەستيتسيالىق ساياساتىنا شولۋلار جاسالىپ وتىرادى.
2022 جىلى ەل ەكونوميكاسىنا 28 ملرد دوللاردى قۇرايتىن تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيا تارتىلدى, بۇل 2021 جىلمەن سالىستىرعاندا 17,7%-عا جوعارى (23,8 ملرد). اتالعان مەجە – كەيىنگى 10 جىلداعى رەكوردتىق كورسەتكىش. سوڭعى رەت تاۋداي ينۆەستيتسيا 2012 جىلى تارتىلعان. وندا قاراجاتتىڭ جالپى كولەمى 28,9 ملرد دوللار بولعان.
ەلدەر بولىنىسىندە ەڭ كوپ ينۆەستيتسيا نيدەرلاندتان – 8,3 ملرد دوللار, اقش-تان – 5,1 ملرد دوللار, شۆەيتساريادان – 2,8 ملرد دوللار, بەلگيادان – 1,6 ملرد دوللار, رەسەيدەن – 1,5 ملرد دوللار, وڭتۇستىك كورەيادان – 1,5 ملرد دوللار, قىتايدان – 1,4 ملرد دوللار, فرانتسيادان – 770 ملن دوللار, ۇلىبريتانيادان – 661 ملن دوللار, گەرمانيادان – 469,5 ملن دوللار كولەمىندە ءتۇستى.
سالالىق بولىنىستە ينۆەستيتسيالاردىڭ اعىنى تاۋ-كەن ءوندىرۋ ونەركاسىبىنە – 12,1 ملرد دوللار (25%-عا ءوسۋ), وڭدەۋ ونەركاسىبىنە – 5,6 ملرد دوللار (+2,7%), كوتەرمە جانە بولشەك ساۋداعا – 5,1 ملرد دوللار (+36%), كاسىبي, عىلىمي جانە تەحنيكالىق قىزمەتكە – 1,2 ملرد دوللار (2,2 ەسە), كولىك جانە قويمالاۋعا – 1,2 ملرد دوللار (+13,5%) كولەمىندە تيەسىلى.
وڭىرلىك بولىنىستە ينۆەستيتسيالاردىڭ كوبىسى اتىراۋ وبلىسىنا – 8,3 ملرد دوللار ء(وسىم 48,3%), الماتى قالاسىنا – 7,6 ملرد دوللار (+10,9%), استانا قالاسىنا – 2,2 ملرد دوللار (+107,2%), شىعىس قازاقستان وبلىسىنا – 2,2 ملرد دوللار (+3,1%), اقتوبە وبلىسىنا – 1,2 ملرد دوللار (11,2%-عا تومەندەۋ) تيەسىلى.
حالىقارالىق رەيتينگتىك اگەنتتىكتەر دە ەلىمىزدىڭ ينۆەستيتسيالىق ساياساتىنىڭ وڭ ناتيجەلەرىن ايعاقتايدى. Fitch, S&P, Moody’s بولجامدارىنا سايكەس, ەگەمەن كرەديتتىك رەيتينگىمىز «BBB» دەڭگەيىندە, تۇراقتى قالىپ ۇستانىپ كەلەدى.
ۇكىمەت وسى جاعدايدى ساقتاي وتىرىپ, ودان ءارى نىعايتۋ ءۇشىن ەلدىڭ ينۆەستيتسيالىق احۋالىن جاقسارتا ءتۇسۋ بويىنشا جۇيەلى نەگىزدە جۇمىس جۇرگىزىپ, ينۆەستيتسيالاردى قولداۋ قۇرالدارىن ەڭ ۇزدىك الەمدىك ستاندارتتارعا سايكەس جەتىلدىرە بەرەدى.
ينۆەستيتسيالىق ەكوجۇيەنى ودان ءارى جاقسارتۋ ءۇشىن 2022 جىلعى شىلدە ايىندا جاڭا ينۆەستيتسيالىق تسيكلدى قالىپتاستىرۋعا جانە جاڭا ترەندتەردى, سونىڭ ىشىندە ESG ستاندارتتارىن ەسكەرە وتىرىپ, ينۆەستيتسيالاردى تارتۋ ساياساتىن قايتا قاراۋعا باعىتتالعان ينۆەستيتسيالىق ساياساتتىڭ 2026 جىلعا دەيىنگى تۇجىرىمداماسى قابىلداندى. ونى ىسكە اسىرۋ 2026 جىلعا قاراي نەگىزگى كاپيتالعا ينۆەستيتسيالار دەڭگەيىن ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 25,1%-نا دەيىن ءوسىرۋ بويىنشا ۇكىمەتتىڭ الدىنا قويىلعان پەرسپەكتيۆالىق ماقساتقا قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرمەكشى. تۇجىرىمدامادا قوسىلعان قۇنى جوعارى تاۋارلاردى ءوندىرۋ تارابىنا ينۆەستيتسيالاردىڭ قۇرىلىمىن وزگەرتۋگە جاعداي جاسايتىن شارالار كەشەنى كوزدەلگەن.
«بۇل ءبىر كۇندىك جۇمىس ەمەس جانە مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ عانا ەمەس بيزنەس-قوعامداستىقتىڭ دا جوسپارلى جانە ستراتەگيالىق قىزمەتى ەكەنىن جەتە ءتۇسىنۋ قاجەت. وسى ورايدا ەلىمىزدىڭ ۇستانىپ وتىرعان ساياساتى مەن ينۆەستورلار ءۇشىن جاسالىپ جاتقان جاعدايلار ەسەبىنەن ەلدىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىن ساقتاۋعا جانە ودان ءارى دامىتۋعا ىقپال ەتەتىن بارلىق مۇمكىندىگى بار دەپ باتىل ايتۋعا بولادى», دەدى ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى باۋىرجان قۇدايبەرگەنوۆ.
باسىم سالالارعا قۇنى شامامەن 49 ملن دوللار بولاتىن ءىرى ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى تارتۋ ءۇشىن سوڭعى شيرەك عاسىر يىنىندە زاڭنامانىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتەتىن ينۆەستيتسيالار تۋرالى كەلىسىم سىندى قۇرال قولدانىلىپ كەلەدى. جوبالاردى ىرىكتەۋ سالانى دامىتۋ ءۇشىن ەڭ جوعارى ەكونوميكالىق تيىمدىلىك قاعيداتى بويىنشا جۇزەگە اسىرىلادى, ينۆەستورعا قاجەتتى بارلىق جاعداي جاسالادى جانە مەملەكەتتەن پرەفەرەنتسيالارعا ايىرباستاۋ ءۇشىن قارسى مىندەتتەمەلەر بەلگىلەنەدى.
بۇگىنگى كۇنى شامامەن 290 ملن دوللارعا 4 ينۆەستيتسيالار تۋرالى كەلىسىم جاسالدى. سونداي-اق زاڭنامادا ينۆەستورلار ءۇشىن ينۆەستيتسيانىڭ ورنىنا (150 ملن ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش نەمەسە 1 ملرد دوللار) ينۆەستيتسيالىق سالىقتىق كرەديت الۋ قۇقىعى جانە 10 جىلعا سالىق زاڭناماسىنىڭ تۇراقتىلىعىنا كەپىلدىك بەرىلەدى.
2022 جىلدان باستاپ ينۆەستيتسيالار ءۇشىن سالىق زاڭناماسىنىڭ تۇراقتىلىعىنا كەپىلدىك بەرۋدى كوزدەيتىن جاڭا قۇرال – ينۆەستيتسيالىق مىندەتتەمەلەر تۋرالى كەلىسىم ەنگىزىلدى. كەلىسىم جاساۋ شەڭبەرىندە 75 ميلليون ەسەلەنگەن ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش سوماسىن (500 ميلليون دوللار) ينۆەستيتسيالاۋ كەزىندە كەمىندە 10 جىلعا سالىق زاڭناماسىنىڭ تۇراقتىلىعىنا كەپىلدىك بەرىلەدى. كەپىلدىك قوسىمشا قۇن سالىعى, اكتسيزدەر, قورشاعان ورتاعا ەميسسيالار ءۇشىن تولەم, تولەم كوزىنەن ۇستالاتىن جەكە تابىس سالىعى جانە كورپوراتيۆتىك تابىس سالىعى سياقتى سالىقتار مەن بيۋدجەتكە تولەنەتىن تولەمدەر بويىنشا ۇسىنىلادى.
دۋباي حالىقارالىق قارجى ورتالىعى ۇلگىسىندە قۇرىلعان جانە پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە تەڭدەسى جوق استانا حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ (احقو) الاڭىندا ينۆەستورلارعا بيزنەس جۇرگىزۋ ءۇشىن بۇرىن-سوڭدى بولماعان جاعداي جاسالعان. احقو بازاسىندا ينۆەستيتسيالىق داۋلاردى شەشۋ مۇمكىندىگىنە يە جالپى قۇقىق نەگىزىندە بالامالى يۋريسديكتسيا قولدانىلادى. سالىقتىق دەمالىس بەرىلەدى, يكەمدى ەڭبەك قاعيدالارى بەلگىلەنەدى, وپەراتسيالاردى كەز كەلگەن ۆاليۋتادا جۇرگىزۋگە رۇقسات ەتىلەدى.
«بيىل ءبىز «مەملەكەتتىك-جەكەشەلىك ارىپتەستىك تۋرالى» زاڭدى ايتارلىقتاي جاڭارتا وتىرىپ, ءمجا-ءنىڭ جاڭا ۇلگىسىنە كوشتىك: جەكەشە ارىپتەستى ايقىنداۋ كەزىندە كونكۋرستىق راسىمدەردى مىندەتتى قولدانۋدى, قۇرىلعان ۆەب-پورتال ارقىلى جەكەشە ارىپتەستەردى ىرىكتەۋ راسىمدەرىنىڭ اشىقتىعىن, بيزنەستى مەملەكەتتىك جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا تارتۋ جاعدايلارىن جاساۋدى, جوبالاردىڭ تيىمدىلىگىن ساپالى ارتتىرۋدى قامتاماسىز ەتەتىن تۇزەتۋلەر قابىلداندى», دەيدى ب.قۇدايبەرگەنوۆ.
2015 جىلى ء«مجا تۋرالى» زاڭ قابىلدانعاننان بەرى قازاقستاندا ەكونوميكانىڭ بارلىق سالاسىندا ءمجا جوبالارىنىڭ بەلسەندى ءوسۋى بايقالادى. 2023 جىلعى 1 قازانداعى جاعداي بويىنشا جالپى قۇنى 2 216,1 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن 1 086 ءمجا جانە كونتسەسسيا شارتى جاسالدى (ونىڭ ىشىندە: 789-ى ىسكە اسىرىلىپ جاتقان جانە 297-ءسى ىسكە اسىرىلعان جوبا), ونىڭ ىشىندە: قۇنى 1 250,4 ملرد تەڭگەگە 15 رەسپۋبليكالىق جوبا, قۇنى 965,7 ملرد تەڭگەگە 1071 جەرگىلىكتى جوبا قاراستىرىلعان.
ءمجا جوبالارىنىڭ تاجىريبەسى مەملەكەتتىك ماڭىزى بار نىساندارعا جەكە قارجىلاندىرۋ كوزدەرىن تارتۋ, مەملەكەت پەن بيزنەس اراسىنداعى تاۋەكەلدەردى تەڭ ءبولۋ, باسقارۋ فۋنكتسيالارىن جەكە ينۆەستورعا بەرۋ ارقىلى ءتيىمدى باسقارۋدى قامتاماسىز ەتۋدەن بايقالاتىن ايتارلىقتاي وڭ ناتيجە كورسەتتى.
قازىرگى ۋاقىتتا الەۋمەتتىك سالادا ءمجا دامىتۋ جونىندە كەشەندى جوسپار ازىرلەۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. جوسپار اياسىندا الەۋمەتتىك نىسانداردىڭ تاپشىلىعىن ازايتۋعا, جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋعا جانە الەۋمەتتىك وبەكتىلەردىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن جاڭارتۋ ەسەبىنەن كورسەتىلەتىن الەۋمەتتىك قىزمەتتەردىڭ ساپاسىن جاقسارتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن جوعارى ءبىلىم, دەنساۋلىق ساقتاۋ, الەۋمەتتىك قىزمەتتەر, سپورت, وقۋ-اعارتۋ سالاسىندا 43 الەۋمەتتىك نىسان قۇرۋ كوزدەلەدى.
جالپى العاندا, ەلىمىز ءوزىنىڭ ورنالاسۋ ورنىنىڭ ستراتەگيالىق تۇرعىدان وڭتايلى بولۋى, قالىپتى بيزنەس ورتا, ينۆەستورلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ, ينۆەستيتسيالىق ىنتالاندىرۋ, ساياسي تۇراقتىلىق, باي شيكىزات بازاسى نەگىزىندە ءوزىنىڭ ينۆەستيتسيالىق الەۋەتى جوعارى ەكەنىن تانىتىپ وتىر دەپ سەنىممەن ايتۋعا بولادى.