بەيبىتشىلىك جانە ايەل ءرولى

ورتالىق ازيا ەلدەرى ايەلدەرىنىڭ ديالوگى ءوڭىردىڭ ايەل پارلامەنتشىلەرى اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ مەن نىعايتۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن سارالاۋعا ارنالعان حالىقارالىق بەيرەسمي الاڭ رەتىندە جەمىستى جۇمىس ات­قارىپ كەلەدى. قازاقستان بيىل ۇيىمعا توراعالىقتى قابىلداعانى ءمالىم.

كونفەرەنتسيانى اشقان پارلامەنت ءماجىلىسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى دانيا ەسپاەۆا بۇگىنگى تاڭدا الەم­دە قاقتىعىستاردىڭ ءورشۋى مەن تۇراقسىز­دىقتىڭ ارتۋى ايەلدەردىڭ ءرولى مەن جاعدايىن قيىنداتقانىن اتاپ ءوتتى.

– تاياۋ شىعىستاعى شيەلەنىسكەن جاع­دايعا الەم كۋا. سونىڭ سالدارىنان ايەلدەر دە, بالالار دا قوعامداعى ەڭ وسال توپ رەتىندە قۇربان بولىپ جاتىر. ال بۇگىن ءبىز تالقىلاپ وتىرعان كۇن ءتارتىبىن قارۋلى قاقتىعىستار مەن گۋ­مانيتارلىق اپاتتار كەزىندەگى ايەل­دەردىڭ قاۋىپسىزدىگىنە قاتىستى ماسە­لەلەردى جان-جاقتى شەشۋ قاجەتتىلىگى پريزماسى ارقىلى قاراۋ كەرەك, – دەدى ءماجىلىستىڭ ۆيتسە-سپيكەرى.

سونىمەن قاتار دانيا ەسپاەۆا ايەلدەر مەن قىزدارعا قاتىستى گەندەر­لىك زورلىق-زومبىلىققا بايلانىستى ماسەلەلەرگە نازار اۋداردى. قازاقستان وعان قارسى ءوڭىر ەلدەرىنىڭ كۇش-جىگەرىن بىرىكتىرۋگە شاقىرادى. وسى باعىتتاعى ءتيىمدى قادامداردىڭ ءبىرى ەۋروپالىق وداق پەن بۇۇ-نىڭ ورتالىق ازيا مەن اۋعانستان ەلدەرى ءۇشىن ايەلدەر مەن قىزدارعا قاتىستى گەندەرلىك زورلىق-زومبىلىقتىڭ بارلىق نىسانىن جويۋ جونىندەگى ايماقتىق باستاماسىن ىسكە قوسۋ بولدى. جوبا پرەزيدەنت تاراپىنان قولداۋ تاپقان.

سونداي-اق د.ەسپاەۆا قازاقستاندا 2030 جىلعا دەيىنگى وتباسىلىق جانە گەندەرلىك ساياسات تۇجىرىمداماسى ىسكە اسىرىلىپ جاتقانىن, وندا «ايەلدەر, بەيبىتشىلىك جانە قاۋىپسىزدىك» كۇن ءتارتىبىن جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتال­عان ءبولىم بار ەكەنىن, سونداي-اق بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى قارارلارىن ىسكە اسىرۋ جونىندەگى ۇلتتىق ءىس-ارەكەت جوس­پارى قابىلدانعانىن مالىمدەدى. ول قازاقستان بۇۇ-نىڭ بىتىمگەرشىلىك دايارلىق ورتالىعى (قازتسەنت) بازاسىندا سەرتيفيكاتتالعان كۋرستار اياسىندا اسكەري كەڭەسشى-ايەلدەردى دايارلاۋ بويىنشا بەلسەندى جۇمىس جۇرگىزىپ جاتقانىنا توقتالدى. بۇل رەتتە ايەل اسكەري قىزمەتشىلەر قازاقستان قارۋلى كۇشتەرىنىڭ بارلىق جەكە قۇرامىنىڭ 13,7 پايىزىن قۇرايدى, ولاردىڭ 10-ى باسشىلىق لاۋازىمدى اتقارادى.

كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلار تاقى­رىپتىق سەسسيالار اياسىندا قاۋىپ­سىزدىك سالاسىنىڭ جاڭا سىن-تەگەۋ­رىندەرى جانە وڭىردەگى ايەلدەردىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن بەيبىت ومىرىنە قاتىستى وي ءبولىستى.

«ورتالىق ازيا ايەلدەرى زورلىق-زومبىلىققا قاتىستى كوپ شاعىمدانا بەرمەيدى. مۇنداي كەلەڭسىزدىككە تاپ بولسا دا تاقىرىپتى جىلى جابۋعا تىرىسادى. بىراق ءبىز مۇنى بۇلاي قالدىرماي, كوتەرۋىمىز قاجەت. جانتۇرشىگەرلىك جاع­دايلاردى كورىپ جاتىرمىز. ءبىز بۇ­عان دەيىن ءوز ەلىمىزدە 10 زاڭ مەن 5 كو­دەكس­كە وزگەرىس ەنگىزگەنىمىزدى ايتقان ەدىك. تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق زاڭىن بارىنشا كۇشەيتىپ جاتىرمىز. ەندى ايەلدەر مەن بالالاردى ۇرىپ-سوعىپ قورلىق كورسەتكەندەر ەشقانداي امنيستياعا ىلىكپەيدى. ءارى ءومىر بويى ءبىلىم سالاسىندا قىزمەت ەتە المايدى», دەيدى وزبەكستان رەسپۋبليكاسى ولي ءماجىلىسى كوميتەتىنىڭ مۇشەسى گۋلنورو مارۋفوۆا.

وڭىردە ايەلدەر بەتپە-بەت كەلەتىن قۇرى­لىمدىق جانە ەكونوميكالىق ماسە­لە­لەر از ەمەس. بۇل رەتتە زاماناۋي تسيفر­لىق ترانسفورماتسيا ولاردىڭ الەۋمەتتىك قۇقىقتارى مەن مۇمكىندىكتەرىن كەڭەي­تۋگە جول اشاتىنى ايتىلدى. بۇۇ-ايەل­دەر قۇرىلىمى وڭىرلىك كەڭسەسىنىڭ كەڭەس­شىسى نارگيس ازيزوۆا, بۇۇ باس حات­شىسىنىڭ ارنايى وكىلى, بۇۇ ورتالىق ازيا ءۇشىن الدىن الۋ ديپلوماتياسى جونىندەگى وڭىرلىك ورتالىعىنىڭ باسشىسى كاحا يمنادزە, بۇۇ-نىڭ بوسقىندار ءىسى جونىندەگى جوعارعى كوميسسارىنىڭ ورتالىق ازياداعى وكىلى گانس فريدريح شود­دەر بۇل باعىتتا جۇزەگە اسقان جۇمىس­تارعا شولۋ جاساي وتىرىپ, قوعام­نىڭ قوزعاۋشى كۇشى رەتىندە ايەلدەردىڭ ساياسي بەدەلى مەن ازاماتتىق تۇلعاسى قا­لىپ­تاسىپ, ولار بارلىق سالادا ايرىق­شا ماڭىزعا يە بولىپ وتىرعانىن اتادى.

كونفەرەنتسيا سوڭىندا قاتىسۋ­شىلار وڭىردە بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى­نىڭ «ايەلدەر, بەيبىتشىلىك جانە قاۋىپ­سىزدىك» قارارىن ىسكە اسىرۋ بويىنشا جۇمىستى كۇشەيتۋ ءۇشىن جاعداي جاساۋ جونىندەگى مىندەتتەمەلەرى بار قورىتىندى قۇجاتتى قابىلدادى.

الماتى