كورشى ەلدەردىڭ وسى سالاداعى بىرجاقتى ۇستانىمى وتاندىق استىق وڭدەۋدىڭ قۇلدىراۋىنا سەبەپ بولىپ تۇر.
استىق ترەيدەرلەرىنىڭ شەكتەن تىس «ىقىلاسىنىڭ» اقىرى ءبىزدىڭ دايىن ءونىم شىعاراتىن مۇمكىندىگىمىزدى اقساتتى. «كۇنباعىس, ماي سەگمەنتى باسقا جولمەن جۇرە الا ما؟» دەگەن ماسەلە وسى سالانىڭ ويىنشىلارىن الاڭداتا باستادى. سەبەبى استىق ترەيدەرلەرىنىڭ «ىستىق ىقىلاسى» ەندى كۇنباعىس ەكسپورتىنا قاراي اۋا باستادى دەگەن اڭگىمە ءجيى ايتىلىپ ءجۇر.
الماتىدا كۇنباعىس مايىن وندىرۋشىلەردىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن ءباسپاسوز كونفەرەنتسياسىندا ماماندار «جاعداي وزگەرمەسە, كۇنباعىستى تەك ەكسپورتتاپ وتىراتىن ەلگە اينالامىز با؟» دەپ قاۋىپتەنەتىندىكتەرىن جەتكىزدى. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى اگروونەركاسىپتىك نارىقتار جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن قايتا وڭدەۋ دەپارتامەنتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى شايمەردەن احمەتوۆ تامىز ايىندا وتكەن ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا وڭدەۋشى كۇنباعىس تۇقىمىن فەرمەردەن قاجەتتى باعامەن الماسا, وندا ولار كەدەندىك باجداردى تولەي وتىرىپ, ەكسپورتقا جىبەرە الاتىنىن ايتقان.
كۇنباعىس تۇقىمى ەكسپورتىنىڭ ءوسۋى نەمەسە كەرى كەتۋى – نارىقتا قالىپتاسقان ءۇردىس. ال بۇل جولعى ەكسپورتتىڭ ءوسۋى – سۇرانىستىڭ ناتيجەسى.
اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى سوڭعى ەكى ايدا ەلىمىزدەن شامامەن 18-20 مىڭ توننا كۇنباعىس تۇقىمى ەكسپورتتالاتىنىن حابارلادى. ال شايمەردەن احمەتوۆتىڭ پىكىرىنشە, كەدەندىك باج سالىعىن بەلگىلەۋ ءوندىرۋشى مەن قايتا وڭدەۋشىلەردىڭ مۇددەلەرى اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى قامتاماسىز ەتەدى.
مايلى داقىلداردى وڭدەۋشىلەر ۇلتتىق قاۋىمداستىعىنىڭ باسقارما توراعاسى يادىقار يبراگيموۆتىڭ ايتۋىنشا, كۇنباعىس كاسىپورىندارى وڭدەلگەن ءونىمدى وتكىزە الماعاندىقتان, ءوز قىزمەتىن تولىق جۇرگىزە الماي وتىر. مەملەكەت تاراپىنان كۆوتا كولەمى شىندىققا سايكەس كەلمەيدى. ىشكى نارىقتىڭ اۋقىمى وڭدەۋشىلەر ءۇشىن جەتكىلىكسىز. كۇنباعىس وڭدەۋ قۋاتىنىڭ شامامەن 70-80 پايىزى توقتاتىلعان كەزدەرى دە بولدى. بۇل ىشكى نارىقتا كۇنباعىس تۇقىمىن ساتىپ الۋدىڭ تومەندەۋىنە اكەلىپ سوقتى, مۇنىڭ باعاعا كەرى اسەرى ءتيدى.
«بىزگە بيداي جاعدايىنداعىداي شيكىزات قوسىمشاسى بولۋ نەمەسە دايىن ءونىمدى وسىرەتىن, وندىرەتىن جانە ەكسپورتتايتىن قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان قۇرىلىمعا اينالۋى كەرەك. سول ارقىلى عانا ەلدىڭ ەكونوميكاسىن كوتەرە الامىز», دەيدى يا. يبراگيموۆ.
ساراپشى ايتىپ وتكەندەي, ماسەلە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ نارىقتاعى جاعدايدى تۇسىنبەۋىندە نەمەسە تۇسىنگىسى كەلمەيتىنىنە بايلانىستى بولىپ تۇر. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ شيكىزاتتىق ەمەس ەكسپورتتى 2 ەسەگە ۇلعايتۋدى تاپسىردى. بىراق بۇل باعىتتا ناقتى ارەكەت جوق. كەيبىر قۇزىرلى ورىنداردىڭ وسى ماسەلەگە كەلگەندە «قالعىپ كەتۋى» كۇنباعىس مايىن وندىرۋمەن اينالىساتىن سەگمەنتتىڭ تۇبىنە جەتە مە دەگەن قاۋىپ بار. بىراق سوعان قاراماستان, ەلدە كۇنباعىس القاپتارىنىڭ اۋقىمى جىل سايىن ءوسىپ كەلەدى. مايدى تەرەڭدەتىپ وڭدەيمىن دەگەندەرگە شيكىزات كوزى دە جەتكىلىكتى. بىراق ىشكى نارىقتاعى جاعداي وسى مۇمكىندىكتى پايدالانۋعا ىقىلاس تانىتپاي وتىر.
يا. يبراگيموۆتىڭ بايانداۋىنشا, وسىدان بىرەر جىل بۇرىنعى شيكىزات ەكسپورتىن شەكتەۋ تۋرالى شەشىم باعانىڭ تۇراقتىلىعىنا اسەر ەتتى. الەمدىك نارىقتاعى باعا وسكەن كەزدە بىزدە جاعداي تۇراقتى بولدى. ءتىپتى ماي وڭدەۋ كولەمىنىڭ 46 پايىزعا جەتكەن كەزدەرى دە بولدى. ەلدەگى زاۋىتتاردىڭ الەۋەتى 3 ملن توننا كۇنباعىس مايىن شىعارۋعا جەتەدى. بيىل اقپاننان باستاپ ەنگىزىلگەن وسى سالىقتىڭ سالدارىنان كۇنباعىس ءوسىرۋدىڭ ءوزى مۇلدە پايداسىز بيزنەسكە اينالعان. كەلىسىمشارتتاعى قۇننىڭ 20 پايىزى نەمەسە ءبىر تونناسىنا 100 (50 مىڭ تەڭگە) ەۋرو شىعىندايتىن ەكسپورتتىق سالىم فەرمەرلەردىڭ ويىن ەسكەرمەي قابىلدانىپ كەتكەن. بۇل ارادا ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى ماقساتىن كوزدەپ, باعانى تۇراقتاندىرىپ, جەرگىلىكتى ماي وندىرۋشىلەرى وتاندىق ونىممەن قامتاماسىز ەتۋدى كوزدەگەن. ماي وڭدەيتىن زاۋىتتاردىڭ وندىرىستەگى قۋاتتىلىعىن عانا ەسەپكە العان. ەلىمىزدىڭ ماي زاۋىتتارى كۇنباعىس تونناسىن 135 مىڭ تەڭگەدەن الادى. ماي زاۋىتتارى شىعىس قازاقستاندا شوعىرلانعاندىقتان, قوستاناي مەن سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارىنىڭ فەرمەرلەرىنە ءونىمىن جەتكىزۋ وڭاي ەمەس.
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, تازارتىلعان سۇيىق مايدى دايىنداۋدىڭ شىعىنى تازارتىلماعان مايعا قاراعاندا بىرنەشە ەسە كوپ. «2022-2023 جىلدار ماۋسىمىندا 317 مىڭ توننا كۇنباعىس مايىن وندىردىك. كۇنباعىس مايىن ەكسپورتتاۋدان تۇسەتىن ۆاليۋتالىق ءتۇسىم تۇقىم ساتۋدان تۇسەتىن تۇسىمنەن 19 پايىزعا جوعارى», دەيدى ساراپشى.
وتكەن ۋاقىتتىڭ تاجىريبەسى اۋىلشارۋاشىلىق ءونىمىن ءوندىرۋشى دە, وڭدەۋشى دە بىرلەسىپ جۇمىس ىستەگەندە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتە الاتىنىن بىلەمىز. بىراق سوڭعى كەزدەرى وسى ەكى تاراپتى ءبىر-بىرىنە قارسى قويعىسى كەلەتىن جاعداي قالىپتاسا باستادى. وندىرۋشىلەر مەن وڭدەۋشىلەردى ءبىر-بىرىنە قارسى قويىپ, سودان ەسەبىن ايىرعىسى كەلەتىن ءۇشىنشى توپتار دا بوي كورسەتىپ قالىپ ءجۇر. ولاردىڭ اراسىندا اۋىلشارۋاشىلىق شيكىزاتىن ساتۋعا جانە قايتا ساتۋعا دا مۇددەلى اگروحولدينگتەر بار. ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى ۇساق شارۋاشىلىقتاردان ارزان ساتىپ الىپ, كەيىن قايتا ساتۋعا داعدىلانىپ قالعان. قىسقاسى, ولار وتاندىق ءوندىرىستى دامىتامىز دەسەك, ەڭ الدىمەن, قازاقستانداعى زاۋىتتاردى شيكىزاتپەن قامتاماسىز ەتۋىمىز كەرەك ەكەنىن اشىق ايتىپ وتىر.
قىسقاسى, مايلى داقىلداردى وڭدەۋشىلەردىڭ ۇلتتىق قاۋىمداستىعى كۇنباعىس كورشى ەلدەرگە ەكسپورتتالسا, بىزگە قاجەت ءونىمدى باسقا كوزدەردەن تولتىرۋى مۇمكىندىگىنەن ايىرىلىپ قالاتىنىمىزدى اشىق ايتىپ وتىر. دەلدالدار, ترەيدەرلەرلەر كۇنباعىس تۇقىمىن ەلدەن شىعارىپ جاتىر. ەگەر ول قالىپتى مولشەردەن كوپ شىعارىلسا, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە قاتەر ءتونىپ, يمپورتقا تاۋەلدىلىك ارتادى. مۇنىڭ سوڭى ەندى عانا اياعىنان تىك تۇرىپ كەلە جاتقان سالانىڭ كۇيرەۋىنە الىپ كەلىپ, قايتادان تەك شيكىزات ەكسپورتىمەن شەكتەلىپ قالۋىمىزعا الىپ كەلەدى. يا. يبراگيموۆتىڭ ايتۋىنشا, ورتالىق ازيادا كۇنباعىستى تەك ءبىزدىڭ ەل عانا وسىرەتىن كورىنەدى.
كليماتتىق جاعدايعا بايلانىستى وزبەكستان, تاجىكستان, اۋعانستان بۇل داقىلدى وسىرە المايدى. بىراق ەكى ەل دە كۇنباعىستان دايىن ءونىم شىعاراتىن زاۋىتتاردى سالىپ تاستاعان. ولاردىڭ ايتۋىنشا, ەكسپورتتىق سالىق ءبىزدىڭ ەلدە عانا ارزان. رەسەيدە كۇنباعىس تۇقىمىنا ەكسپورتتىق باج سالىعى تونناسىنا 320 دوللار. وسى جيىنعا قاتىسقان شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى مايلى داقىلداردى وڭدەۋ زاۋىتتارىنىڭ ءبىرى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ميحايل چۋۆاشوۆ تا ەكسپورتتىق باج سالىعىن الىپ تاستاۋ قازاقستاننىڭ جالپى وڭدەۋ ونەركاسىبىنە كەرى اسەرىن تيگىزۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتادى. مۇنداي جاعدايدا شيكىزاتتىڭ قولجەتىمدىلىگى بۇدان دا تومەندەپ, بىرقاتار ويىنشىلار باسقا نارىققا كەتىپ قالۋى مۇمكىن. قىسقاسى ماي وندىرەتىندەرگە سۋبسيديا ەمەس, ءومىر سۇرۋىنە, جۇمىس ىستەۋىنە مۇمكىندىك بەرەتىن زاڭنامالىق قولداۋ كەرەك. ەكسپورتتىق باج سالىعى ەنگىزىلگەننەن بەرگى كەزەڭدە كۇنباعىس مايىنىڭ اسسورتيمەنتى شەتەلدىك ونىمدەر ەسەبىنەن ۇلعايىپ, وتاندىق زاۋىتتاردىڭ ونىمدەرىن ىعىستىرىپ شىعاردى.
وسى قاۋىمداستىقتىڭ زاڭگەرى مەيرامبەك دۇيسەنباەۆ جان-جاعىمىزداعى بىزدەن وزگە ەلدەر الدىمەن ىشكى نارىعىن قورعايدى, ىستەپ تۇرعان زاۋىتتارىن شيكىزاتپەن قامتاماسىز ەتۋگە باسىمدىق بەرەتىنىن ايتادى. وتاندىق كۇنباعىس مايىن وندىرۋشىلەر ءۇشىن الداعى اۋىلشارۋاشىلىق ماۋسىمى سوڭعى جىلدارداعى ەڭ قيىن كەزەڭدەردىڭ ءبىرى بولعانى ايتىلىپ ءجۇر. قاۋىمداستىقتىڭ بولجامى بويىنشا اعىمداعى جىلى كۇنباعىس تۇقىمىنىڭ جالپى جينالۋى كوڭىل كونشىتپەيدى, ول قۇرعاق اۋا رايىنا جانە ۆەگەتاتسيالىق كەزەڭدە جاۋىن-شاشىننىڭ بولماۋىنا بايلانىستى نەگىزگى ەگىن ەگەتىن وڭىرلەردە 30-40 پايىزعا قىسقارىپ, 850 مىڭ توننادان اسپاۋى مۇمكىن. بۇل وتكەن جىلعى كورسەتكىشتەن 17 پايىزعا از.
دەمەك, ماي زاۋىتتارى شيكىزات تاپشىلىعى جاعدايىندا جۇمىس ىستەۋگە ءماجبۇر بولادى.
الماتى