ەجەلدەن ەرەكشە سۇلۋ كوركىمەن, تۇلدىر دالا توسىندەگى وازيستەي جاراتىلىسىمەن قالىڭ ەلدى وزىنە تارتا بىلگەن قارااعاش ورمانى – تابيعاتتىڭ تاڭعاجايىپ قۇبىلىستارىنىڭ ءبىرى. شاعىل قۇمنىڭ ۇستىنە جايقالا ءوسىپ شىققان, الىستان-اق كوگىلدىر مۇنارلانىپ, كوزدىڭ جاۋىن الاتىن اعاش شوعىرلارى – اپتاپ ىستىق پەن شاڭدى داۋىلداردا سايىن ساحاراعا قورعان بولىپ تۇرعان جاسىل قالقان.
ۇلىتاۋ وبلىسى جاڭاارقا اۋدانىنىڭ وڭتۇستىك-باتىس بەتىندە ورنالاسقان, اۋماعى ۇزىندىعى 30-35, ەنى 10-15 شاقىرىم جەردى قامتيتىن قارااعاش ورمانى تۋرالى العاشقى جازبا دەرەكتەر اعارتۋشى عالىم شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ ەڭبەكتەرىندە كەزدەسەدى. ءحىح عاسىردىڭ 60 جىلدارى جاڭاارقا جەرىمەن ءجۇرىپ وتكەن شوقاننىڭ كۇندەلىگىندە جۇبان انا كۇمبەزى مەن قارااعاشتىڭ اراقاشىقتىعى اتاپ كورسەتىلگەن. ال 1869 جىلى شىققان «روسسيا. كيرگيزسكي كراي» اتتى كىتاپتا باتىس ءسىبىردىڭ گەنەرال-گۋبەرناتورى قارااعاشتا ورىس مەكەنىن (پوسەلكەسىن) سالۋ تۋرالى جوباعا قول قويعانى جازىلعان. ءحىح عاسىردىڭ 70-جىلدارى قارااعاشتى سارىسۋ ۋەزىنىڭ ورتالىعىنا اينالدىرۋ تۋرالى جوسپار جاسالعان. بىراق ۋەزد تاراتىلاتىن بولىپ, پاتشا ۇكىمەتىنىڭ بۇل جوباسى ىسكە اسپاي قالعان. جانە ءبىر دەرەك: 1883 جىلى ورىس ساياحاتشىسى ۆ.ن.گەرن اقمولا ۋەزىنىڭ وڭتۇستىگىندەگى قارااعاش دەيتىن جەردە جاس ورمان شوعىرلارى بار ەكەنىن اتاپ كورسەتكەن.
قارااعاش ورمانى ايعىرجال, كوككوز, ايمىسىق تاۋلارىنىڭ كەڭ القاپتارىندا ورنالاسقان. اۋدان ورتالىعى جاڭاارقا كەنتىنەن 70-75 كم جەردە. ورماننىڭ نەگىزى – جابايى وسكەن اعاشتار مەن بۇتالار. سونىمەن قاتار بالزام تەرەگى, اق تەرەك, تۇركىستان تەرەگى, قىزىل قايىڭ, مايدا جاپىراقتى شەگىرشىن, كوك جاسىل جاپىراقتى ۇيەڭكى, جابايى بوز جيدە, ءسىبىر الماسى, سارىقاراعان, قىزىلتال سياقتى كوپتەگەن اعاش تۇقىمى وسەدى.
ءوزىنىڭ جاڭاشا تاريحىندا بىرنەشە قۇرىلىمدىق وزگەرىستەردى باستان كەشىرگەن مەكەمە عاسىر باسىندا, 2001 جىلى 27 ماۋسىمداعى ەل ۇكىمەتىنىڭ №877 قاۋلىسىمەن قارااعاش ورمان ساياباعى مەملەكەتتىك تابيعي (زوولوگيالىق) قورىق بولىپ ۇيىمداستى.
قازىرگى تاڭدا «ورمان جانە جانۋارلار الەمىن قورعاۋ جونىندەگى جاڭاارقا شارۋاشىلىعى» كوممۋنالدىق مەملەكەتتىك مەكەمەسىنىڭ جالپى جەر كولەمى – 21 843 گەكتار, ونىڭ ىشىندە 5 629 گەكتارى ورمانمەن كومكەرىلگەن, 6 800 گەكتارى رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار ەرەكشە قورعالاتىن زوولوگيالىق قورىققا جاتادى. ورماندا كوكتەرەك پەن قايىڭ اعاشتارى, بۇتالار باسىم. 250 گەكتارداي قولدان ەگىلگەن قاراعاي, 2-3 گەكتارداي جەرگە الما اعاشتارى وتىرعىزىلعان. ءار الۋان وسىمدىككە باي شالعىندار مەن قياقتى باتپاقتار كەزدەسەدى. ورمان ىشىندە عاجايىپ قۇبىلىس – ىلعال كوزىنىڭ تابيعي رەتتەۋشىلەرى, وتە سيرەك كەزدەسەتىن تومپەشىك-تومارلار بار. ولار قار سۋىن كوكتەمدە بويىنا ءسىڭىرىپ, تىرسيا تومپايىپ, ال قۇرعاقشىلىق كەزىندە توڭىرەگىندەگى اعاشتارعا ىلعال ءبولىپ وتىرادى.
الاڭقايلارداعى شالعىنداردىڭ حوش ءيىستى وسىمدىكتەرى, ءدارى شوپتەرى مەن گۇلدەرى كوزدىڭ جاۋىن الادى. جانۋارلاردان سۇتقورەكتىلەردىڭ 15 ءتۇرى, قۇستاردىڭ 42 ءتۇرى مەكەندەيدى. ورمان اراسىندا ازىق-ت ۇلىك, اس ءمازىرى, توسپا جاساۋعا جارامدى ساڭىراۋقۇلاقتىڭ بىرنەشە ءتۇرى, جابايى جيدە, قاراقات وسىمدىكتەرى, يتمۇرىن, سارىمساق قالىڭ وسەدى.
قارااعاش ورمان شارۋاشىلىعى, 10-15 ۇيدەن قۇرالعان ورمانشىلار اۋىلى بىرلىك-بەرەكەسى, ىرىس-ىنتىماعى جاراسقان جورالى جۇرت, ءورىس, قونىسقا قولايلى, جايلى ەلدى مەكەن. مۇندا جارتى عاسىرعا جۋىق ۋاقىت بويى تابان اۋدارماي وسى جەردى قونىس ەتكەن, تاعدىرىن, تىرشىلىگىن ورمان شارۋاشىلىعىمەن ماڭگى بايلانىستارعان اۋلەتتەر بار. ولاردىڭ قاتارىندا: راشاتوۆ ابدىكارىم, كادىرسىزوۆ بەردەن, قاسىموۆ فايزوللا, وناەۆ يساق, سىزدىقوۆ سادىق, مۇقاشەۆ ساعىنتاي, وسپانوۆ ءامىر, رايىمباەۆ قايروللا, جۇماشەۆ كادىرسىز, ءالين اۋدانباي, كارىموۆ جۇماقۇل, دوسكەنوۆ باپاش, بالتاشەۆ جايلاۋ, حاليلين قىلىش, بايماعانبەتوۆ جۇماباي, نۇردينوۆ شايزادا, شاكەنوۆ جاقيا, رسالدين قانىش, وماروۆتار, ساعىندىقوۆتار, الجىكوۆتەردى اتاۋعا بولادى. مىنە, وسى اۋلەتتەردىڭ بىرنەشە بۋىن ۇرپاقتارى ورمان شارۋاشىلىعى مەكەمەسىندە ەڭبەك جولىن, اتاكاسىبىن ساتىمەن جالعاستىرىپ كەلەدى. بارلىعىنىڭ دەرلىك ۇرپاعى دۇنيە ەسىگىن وسى اۋىلدا اشقان, العاش ءارىپ تانىعان, ۇلكەن ەڭبەك جولىن وسى توپىراقتا باستاعان. قازىردە تۇرمىس-تىرشىلىك جايىمەن تۋعان جەردەن باسقا جەرگە قونىس اۋدارىپ كەتكەندەرىنىڭ ءوزى وزدەرىن «لەسحوزدىڭ» بالالارىمىز, تۇلەكتەرىمىز دەپ بىلەدى. كىشكەنتاي عانا اۋىلدىڭ قايتالانباس سالت-ساناسىن, تاتۋ تىرلىگىن اركەز ىلتيپاتپەن اڭگىمەلەپ, ساعىنىشپەن ەسكە الىپ جۇرەدى.
كەيىنگى جىلدارى ورمان شارۋاشىلىعى قاۋىرت, قارقىندى دامىپ كەلەدى. قاراعاي سىندى عۇمىرى ۇزاق اعاشتاردى كوپتەپ ەگۋ, ورمان قورىن ساقتاۋ, كوبەيتۋ, جان-جانۋارلار الەمىن قورعاۋ جۇمىستارى جاقسى جولعا قويىلعان. اعاش وتىرعىزىلاتىن جەردى وڭدەۋ, ەگۋ مەرزىمدەرىن انىقتاۋ, اعاشتاردى كۇتۋ, اعاشتار مەن بۇتا تۇقىمدارىن پيتومنيكتە ءوسىرۋ, اعاش كوشەتتەرىن قازۋ جانە سۇرىپتاۋ, ەگىس دالاسىندا ورمان القاپتارىن ءوسىرۋ, اعاشتى زياندى جاندىكتەردەن قورعاۋ سياقتى اگروتەحنيكالىق تاسىلدەر مەن شارالار تىڭعىلىقتى, جۇيەلى اتقارىلىپ جاتىر. جۇمىسشى, مامان كادرلار ماسەلەسى تۇپكىلىكتى شەشىلگەن. مەكەمەنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى دا نىعايا تۇسكەن. بيىلدىڭ وزىندە وننان اسا جاڭا تەحنيكا, قۇرال-جابدىقتار ساتىپ الىندى. ونىڭ ىشىندە اۆتوكولىك, ءۇش بىردەي تراكتور, پاترۋلدىك كولىك, اعاش ەگەتىن ماشينا بار.
«مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ 2020 جىلعى 1 قىركۇيەكتەگى جولداۋىندا 2021-2025 جىلدار ارالىعىندا ورمان قورىندا 2 ملرد جانە ەلدى مەكەندەردە 15 ميلليوننان اسا اعاش وتىرعىزۋدى تاپسىردى. وسىعان وراي ورمان القابىنا 3 377 گەكتار جەرگە اعاش وتىرعىزۋعا كەشەندى جوسپار ازىرلەندى. قازىرگى ۋاقىتتا 198 گەكتار اۋماققا 659,9 مىڭ ءتۇپ كوشەت وتىرعىزىلدى. 2023 جىلى 240 گەكتار اۋماققا اعاش وتىرعىزۋ جوسپارلانىپ, كوكتەمگى ۋاقىتتا 122,5 گەكتار اۋماققا 408,2 مىڭ ءتۇپ تەرەك ساباقتارى مەن ۇيەڭكى وسكىندەرى وتىرعىزىلدى. 2022 جىلى ەگىلگەن 40,5 گەكتار جەرگە 33,3 مىڭ ءتۇپ تەرەك ساباقتارى تولىقتىرىپ ەگىلدى. قازىرگى ۋاقىتتا 117 گەكتار اۋماققا كۇزگى اعاش وتىرعىزۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر», دەدى «ورمان جانە جانۋارلار الەمىن قورعاۋ جونىندەگى جاڭاارقا شارۋاشىلىعى» كوممۋنالدىق مەملەكەتتىك مەكەمەسىنىڭ ديرەكتورى ەرلان ورمانوۆ.
ورمان شارۋاشىلىعى ۇزاق جىلداردان بەرى تۇرمىس-تىرشىلىككە جايلى, تۇراقتى جۇمىس ىستەۋگە قولايلى ەلدى مەكەندەردىڭ ءبىرى بولىپ كەلەدى. قارااعاش – بىرنەشە بۋىن ۇرپاق وكىلدەرىنىڭ ات بايلار اباقازىعى, اتاقونىسى. ءبىز قارااعاشتىڭ قارا ورمانىنا, ءاپايتوس ازاماتتارىنا باياندى بولاشاق, تولاعاي تابىس تىلەيمىز. تاريحى باي, تابيعاتى كوركەم, ارقا توسىنە تاعىلعان جاسىل القا ىسپەتتەس وسى ءبىر دۇنيەنىڭ تاڭعاجايىپ بۇرىشى ارقاشان امان بولعاي.