وتباسىن ويرانداعاندارعا جازا قاتال ما؟

بيىل شىلدە ايىندا ىشكى ىستەر مي­نيستر­لىگىنىڭ القا وتىرىسىنا قاتىسقان مەملەكەت باسشىسى قوعامدى الاڭداتىپ وتىرعان ماسەلەگە تاعى دا نازار اۋداردى. كەيىنگى ەكى جارىم جىلدا ەلىمىزدە وتباسىلىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ سالدارىنان 300 ادام كوز جۇمعانىن, 37 مىڭنان اسا ادام جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلعانىن اتاپ وتكەن ول مۇنداي كەلەڭسىزدىكتىڭ الدىن الۋ ادىلەتتى مەملەكەت قۇرۋ ءۇشىن وتە ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

قانداي جازا قاراستىرىلعان؟

تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋ – ىشكى ىستەر ورگاندارى جۇمى­سى­نىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى. جىل سايىن پوليتسياعا وسى ساناتتاعى قۇقىق بۇزۋشىلىقتار بويىنشا 100 مىڭنان اسا ارىز كەلىپ تۇسەدى. بيىل جىل باسىنان بەرى 8 ايدىڭ ىشىندە 68 مىڭعا جۋىق ارىز تۇسكەن. بۇل ەلىمىزدە كۇنىنە 300-گە جۋىق زورلىق-زومبىلىق وقيعاسى تىركەلەدى دەگەن ءسوز. وكىنىشكە قاراي, وتە ۇلكەن كورسەتكىش.

ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ مالىمە­تىن­شە, كەلىپ تۇسكەن ءاربىر دابىل بويىنشا پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى تىڭعىلىقتى تەك­سەرۋ جانە شارا قابىلداۋ جۇمىسىن جۇر­گىزەدى. قازىرگى كۇنى زاڭ بويىنشا كەز كەلگەن وسىنداي ارەكەت ءۇشىن جاۋاپ­كەر­شى­لىك قاراستىرىلعان. بالاعاتتاعانى ءۇشىن 5 تاۋلىككە دەيىنگى اكىمشىلىك قاماۋ­دان باستاپ ادام ءولتىرۋ ءۇشىن ءومىر بويىنا باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا دەيىنگى جازا قولدانىلادى.

پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىنان كەيىنگى وزگە­رىستەردىڭ ءبىرى – بيىل 1 شىلدەدەن باستاپ ەلىمىزدىڭ اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋ­شى­لىقتار تۋرالى كودەكسىنە تۇزەتۋلەر ەنگىزىلدى. ەندى پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق فاكتىلەرى بويىنشا اكىمشىلىك ءىس قوزعاي الادى. حاتتاما تولتىرۋ ءۇشىن كۋاگەرلەردىڭ جانە كورشىلەردىڭ مالىمەتتەرى, بەينەباقىلاۋ كامەرالارى مەن بەينەتىركەۋىشتەردىڭ جازبالارى بولسا جەتكىلىكتى. دەگەنمەن ەڭ سوڭعى شەشىمدى سوت قابىلدايدى.

بۇل وزگەرىس ءوز ناتيجەسىن بەرىپ كەلەدى. بۇعان دەيىن پوليتسيا زورلىق-زومبىلىق جاعدايلارى بويىنشا شاقىرتۋلارعا بارسا, ارتىنشا زورلىققا ۇشىراعان ادامداردىڭ ارىز جازۋدان باس تارتۋلارى سەبەپتى جانجالقويعا قاتىستى ءىس قوزعاۋ مۇمكىن بولماي قالاتىن. ءىىم-ءنىڭ دەرەگىنشە, بارلىق شاقىرتۋدىڭ 60 پايىزىنان استام جاعدايىندا زورلىق قىلعان ادام جازادان قۇتىلىپ كەتىپ ءجۇردى.

اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسكە تۇزەتۋلەر ەنگىزىلگەننەن كەيىن 2 اي ىشىندە پوليتسياعا 17 مىڭ شاقىرتۋ تۇسكەن. ونىڭ 8 پايىزىندا عانا فاكتى دالەلدەنبەدى. قالعان جاعدايلاردىڭ بارىن­دە زورلىق قىلعان ادامدار جازاسىن الدى. ناقتى ساندارعا جۇگىنسەك, 16 194 ادام­عا قاتىستى اكىمشىلىك ءىس قوز­عال­سا, ونىڭ ىشىندە تۇرمىستىق قۇ­قىق بۇزۋ­شىلىقتىڭ جولىن كەسۋ ماق­­سا­تىندا 2 389 ادام تۇتقىندالعان. ايتا كەتەيىك, وتبا­سىلىق جانجال ءۇشىن اگرەسسور 5 تاۋ­لىككە قاماۋعا الىنادى, جاعداي قاي­تا­لانسا 10 تاۋلىككە قاما­لادى. ۇرىپ-سوققان بولسا 10 تاۋلىككە, وقيعا قايتالانسا  20 تاۋلىككە وتىرادى. دەنساۋلىققا جەڭىل جاراقات كەلتىرسە 15 تاۋلىككە, قايتالانسا 25 تاۋلىككە قاماۋ تۇرىن­دەگى جازا قولدانىلادى.

وتباسىلىق زورلىق-زومبىلىق كەزىن­دە­گى ادام ءولتىرۋ جانە دەنساۋلىققا اۋىر جا­را­قات كەلتىرۋ اكىمشىلىك ەمەس, قىل­­مىس­­تىق قۇقىق بۇزۋشىلىققا جاتادى. ءىىم دەرەگىنشە, قابىلدانىپ جاتقان شارا­لار­دىڭ ارقاسىندا مۇنداي وقيعالار تومەندەگەن. اتاپ ايتقاندا, ادام ءولتىرۋ – 6, دەنساۋلىققا اۋىر جاراقات كەلتىرۋ 19,3 پايىزعا ازايدى.

ايەل قۇقىن قورعاۋ – ايرىقشا باعىت

پوليتسيا جۇيەسىندە ايەلدەردىڭ قۇقىن قورعاۋ بويىنشا ايەلدەردى زورلىق-زومبىلىقتان قورعاۋ جونىندەگى ارنايى ينسپەكتورلارعا ايرىقشا ءرول بەرىلگەن. مەملەكەت باسشىسى 2021 جىلى ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا وسى پو­ليتسيا بولىنىستەرىنىڭ شتاتتىق سانىن ارتتىرۋعا نازار اۋدارعان بولاتىن. ناتيجەسىندە, ىشكى رەزەرۆتەر ەسەبىنەن ولار­دىڭ سانى ەكى ەسەگە ارتىپ, بەكىتىلگەن نور­ماتيۆتەرگە سايكەستەندىرىلدى. قازىرگى كۇنى ايەلدەردى زورلىق-زومبىلىقتان قور­عاۋ سالاسىندا ەڭبەك ەتەتىن ينسپەكتورلار سانى 248 ادامدى قۇرايدى.

ولار زارداپ شەككەندەردەن ارىز قا­بىلداۋ, زاڭدىق, پسيحولوگيالىق, الەۋ­مەتتىك كومەك كورسەتۋ جۇمىستارىمەن اينالىسادى, سونداي-اق جەرگىلىكتى اتقارۋ ورگاندارىمەن بەلسەندى جۇمىس جۇرگىزەدى. ايتا كەتسەك, كەيىنگى 5 جىلدا ايەلدەر قۇقىعىنا قول سۇعۋ قىلمىستارى ەكى ەسەگە ازايعان. اتاپ ايتقاندا, 2018 جىلى ەلى­مىزدە 119 306 وقيعا تىركەلسە, 2022 جىلى 60 985 وقيعانى قۇرادى.

قازىرگى كۇنى بارلىق پوليتسيا دەپارتا­مەنت­تەرىندە جۇمىس ىستەيتىن جەدەل-تەرگەۋ توپتارىنىڭ قۇرامىندا 280 ايەل تەرگەۋشى بار. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, زورلىق كورگەن ايەلدەر ەر ادامداردان گورى, ايەل تەرگەۋشىلەرگە كوبىرەك سەنىم ارتىپ, ىشكى سىرىن اقتارادى. «بۇل زورلىق-زومبىلىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتارىن بارىنشا تۇپكىلىكتى تەرگەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى», دەيدى ماماندار.

سالدارمەن ەمەس, سەبەپپەن كۇرەسكەن ءجون

تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقپەن كۇرەستە جازانى قاتاڭداتۋمەن پروبلەما تولىق شەشىمىن تاپپايتىنى بەلگىلى. ەڭ الدىمەن, ونىڭ تۇپكى سەبەپتەرىمەن كۇرەسكەن ءجون. قازىرگى كۇنى پوليتسيا وتباسىندا جانجال تۋدىراتىن ادامدارمەن جانە زارداپ شەككەندەرمەن ءبىرىنشى بولىپ بەتپە-بەت كەلەتىن جانە تىكەلەي جۇ­مىس جۇرگىزەتىن جالعىز الەۋمەتتىك ينستيتۋت سانالادى.

دەگەنمەن بۇل كۇردەلى ماسەلەنى شەشۋ تەك قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قولى­نان كەلەتىن شارۋا ەمەس. ونىڭ ءتۇپ سەبەبىن انىقتاپ, جويۋعا باسقا دا مەملە­كەت­تىك مەكەمەلەر, اسىرەسە جەرگى­لىك­تى اتقا­رۋشى ورگاندار مەن ازاماتتىق قوعام وكىل­دەرى دە جۇمىلا تىزە قوسۋى كەرەك. ال پوليتسيا بۇگىندە تەك ونىڭ سالدارىمەن عانا كۇرەسىپ كەلەدى. ويتكەنى ولار زاڭ بو­يىنشا تەك قۇقىق بۇزۋشىلىق ورىن العان­نان كەيىن عانا ارەكەت ەتە الادى.

ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, وتباسى­لىق جانجالداردىڭ پايدا بولۋ سەبەبى كوپ. ونىڭ ىشىندە ماتەريالدىق جاع­داي ماسكۇنەمدىك, ادام­گەر­شىلىك قۇندىلىق­تار­دىڭ تومەندىگى سەكىلدى جاعداي­لار بار. قازىرگى كۇنى ينتەرنەت بارلىق ادام ءۇشىن قول­جەتىمدى. ال ول جەردە الكوگولدى, ويىن­­قۇمار­لىقتى, زورلىق-زومبىلىق كو­رى­­نىس­تەرىن, پور­نوگرافيانى ناسيحاتتاۋ ەتەك العان.

ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۇلتتىق ورتا­لىقتىڭ باسشىسى سالتانات تۇر­سىن­بە­كوۆانىڭ ايتۋىنشا, تۇرمىستىق زور­لىق-زومبىلىقپەن كۇرەسكە دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم بەرۋ, سپورت جانە مادەنيەت, ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ بارلىعى بەلسەندى اتسا­لى­سۋعا ءتيىس. «پرەزيدەنتىمىز ايت­قان­­داي, مينيسترلىك باسشىلارى ءوز قىز­­مەتتەرىنىڭ ناتيجەلىلىگىن كورسەتۋ, حا­لىقتىڭ سەنىمىنە يە بولۋ ءۇشىن قوعام بەلسەندىلەرى مەن اتا-انا كوميتەت­تەرى وكىلدەرىن شاقىرىپ, ءاربىر وڭىردە قانداي پروبلەما بار ەكەنىن تەكسەرۋى كەرەك. بالكىم, دۇكەندەردە ىشىمدىك ساتۋعا بەلگىلى ءبىر ۋاقىتقا تىيىم سالىنۋى كەرەك شىعار. قازىرگى كۇنى اكەلەر وداعى قۇرىلىپ, ەر بالالارمەن جۇمىس جۇر­گى­زىلىپ جاتىر. ءتۇرلى ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم­ قۇرىلدى. وسى ايتىلعان تەتىك­تىڭ ءبارىن ىسكە قوسىپ, حالىقتىڭ مۇقتاج­دى­عىن قام­تاماسىز ەتپەسە بولمايدى. ءار ءوڭىردىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ەسەپكە الا وتىرىپ, مەم­لە­كەتتىك ورگاندار ءوزارا تىعىز جۇمىس ىستەپ, حالىق اراسىنا كوپ شىعۋى كەرەك. قاجەت بولسا, اۋىلدىق جەرلەرگە بارىپ, وتباسىلىق جانجالداردىڭ سەبەپتەرىن انىقتاۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزۋگە ءتيىس. بۇل, ارينە, قارجى مەن ۋاقىتتى تالاپ ەتەتىن شارۋا, دەگەنمەن ونى جاساماسا بولمايدى», دەيدى ول.

ەكى تاراپقا دا كومەك كەرەك

ءىىم دەرەگىنشە, بۇگىندە پوليتسيادا تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ بويىنشا حالىقارالىق تاجىريبە ەنگىزىلىپ جاتىر. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە كوبىنە زورلىق كورگەن ادامعا كومەك كورسەتىلەدى دە, ال زورلىق جاساۋشىعا قاتىستى تەك «قۋعىن-سۇرگىن» شاراسى قا­بىل­دا­نادى. ال نەگىزىندە ەكى تاراپقا دا كومەك كەرەك. قازىرگى كۇنى گەرمانيادا «ودارا» دەپ اتالاتىن كانادالىق ادىستەمە كەڭىنەن قولدانىلادى ەكەن. «ODARA» (Ontario Domestic Assault Risk Assessment) – تۇر­مىس­تىق زورلىق-زومبىلىق تاۋەكەلدەرىن باعالايتىن حالىقارالىق ينسترۋمەنت. مۇندا اگرەسسوردى قايتا تاربيەلەۋ ماسە­لە­سى ازاماتتىق قوعام وكىل­دەرىنە جۇك­تە­لەدى. وتباسىلىق-تۇر­مىستىق زومبىلىق ماسەلەلەرىن شەشۋدە اگرەسسوردى جازاعا تارتۋ ەمەس, ونى زورلىق كورگەن اداممەن تاتۋلاستىرۋ جانە تو­لىق­قاندى ومىرگە قايتارۋ ءبىرىنشى كەزەككە قويىلادى. بۇل پوليتسيانىڭ ۇيلەستىرۋى ارقىلى بارلىق ۋاكىلەتتى ورگان مەن ازاماتتىق قوعامنىڭ ءوزارا ۇيلەسىمدى ارەكەت ەتۋىن قامتاماسىز ەتەدى. «ODARA» كومەگىمەن (13 سۇراق­تان تۇرادى) قىلمىستىڭ قايتالانۋ مۇم­­كىن­دىگىنە باعالاۋ جۇرگىزۋگە بولادى. وزەك­تى تاۋەكەلدەردىڭ الدىن الادى. ما­مان­داردىڭ ايتۋىنشا, ونىڭ كومەگىمەن جاسالعان بولجامداردىڭ 72 پايىزى دالمە-ءدال كەلەدى جانە تەك­سەرىل­گەن عىلىمي ينسترۋمەنت رەتىندە باعالانادى. مۇندا كەمىندە 7 سۇراققا وڭ جاۋاپ بەرگەن ادام زورلىق-زومبىلىققا بەيىم دەپ ەسەپتەلىنەدى ەكەن.

وسى جىلدىڭ 1 ناۋرىزىنان بەرى ءىىم اكىمدىكتەرمەن بىرگە استانا (سا­رىارقا اۋدا­نى), الماتى جانە پاۆ­لودار قالالارىندا وسى ينسترۋ­مەنت­تى قاناتقاقتى جوبا رەتىندە قول­دا­نىسقا ەنگىزە باستادى. ال تامىز ايى­­­­نان بەرى بۇكىل ەل اۋماعىندا تەك­سە­رى­لىپ جاتىر. سونىڭ كومەگىمەن 3 562 ساۋالداما جۇرگىزىلىپ, تۇرمىستىق زور­لىق-زوم­بى­لىققا بەيىمى بار 68 ادام انىق­تال­عان. ونىڭ تەك 47-ءسى عانا ءوز ەركىمەن پسيحولوگيالىق تۇزەتۋ ترەنينگتەرىنەن وتۋگە كەلىسىم بەردى.