پالەستينا – يزرايل قاقتىعىسى: بەيبىت تۇرعىندار زارداپ شەكتى

اۋەلى وقيعانىڭ قالاي باستالعا­نىنان حابار بەرەيىك. سەنبى كۇنى تاڭەرتەڭ پالەستينالىق حاماس قارۋلى ۇيىمى يزرايلگە قارسى ء«ال-اقسا تاسقىنى» وپەراتسياسىن باستادى. اتالعان توپ 5 مىڭعا جۋىق زىمىران اتقانىن حابارلادى. يزرايل تاراپى حاماستىڭ جاقتاستارى ەل اۋماعىنا كىرگەنىن راستادى. بۇقارالىق اقپارات قۇرال­دارىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەن­سەك, حاماس اتقان زىمىراندار تەل-ءاۆيۆ­تىڭ سولتۇستىگىنە دەيىن جەت­كەن. سونداي-اق ۇيىم ءبىر توپ جاۋىن­گەرىن ءيزرايلدىڭ وڭتۇس­تى­گىنە جىبەردى. يزرايل مەديا وكىلدەرى سدەروت قالا­سىندا قارۋلى جاۋىنگەرلەر ادام­دارعا وق جاۋدىرعانىن حابارلا­دى. الەۋمەتتىك جەلىدە تارا­عان بەينەجازبالاردا قالا كوشە­لەرىندەگى قاقتىعىستار, سون­داي-اق دجيپ مىنگەن قارۋلى ادام­دار اۋىلدى ارالاپ جۇرگەنى بايقا­لادى. باستاپقىدا حاماس مۇشەلەرى ءيزرايلدىڭ بىرنەشە ەلدى مەكەنىن باقىلاۋعا العان-دى. كەيىننەن قار­سى شابۋىلعا شىداماي, كەيىن شەگىندى.

يزرايل ارمياسىنىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى دانيەل حاگاري توپتىڭ قۇرلىقتان, تەڭىزدەن جانە اۋەدەن شابۋىل جاسالعانىن جەتكىزدى. ال­عاشقى زىمىران جەرگىلىكتى ۋاقىت بويىنشا تاڭعى 6:30-دا اتىل­عان. ءوز كەزەگىندە يزرايل ارميا­سى گازا سەكتورىندا حاماسقا قارسى «تەمىر قىلىشتار» وپەراتسياسىن باستاعانىن حابارلادى. ءسويتىپ, گازا سەكتورىنداعى بيىك عيما­رات­تاردى بىرىنەن كەيىن ءبىرىن اتقى­لادى. اۋەگە بىرنەشە اسكەري ۇشاق كوتەرىپ, ايماققا تانكتەر اكەلگەن. بۇل 2021 جىلعى 11 كۇندىك سوعىستان كەيىنگى ەڭ اۋىر شيەلەنىس رەتىندە سانالىپ وتىر.

پالەستينا دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى ءيزرايلدىڭ شابۋىلى سالدارىنان گازادا كەمىندە 413 ادامنىڭ قازا تاپقانىن, 2300-گە جۋىق ادامنىڭ جارالانعانىن حا­بار­لادى. قۇلاعان عيماراتتار ءالى ارشىلىپ جاتقاندىقتان, شەيىت بولعانداردىڭ ناقتى سانىن ايتۋ قيىن. يزرايلدىك اقپارات قۇرال­دارى حاماس شابۋىلدارىنان 700-دەن استام يزرايلدىك قازا تاپ­قا­نىن حابارلادى. ءيزرايلدىڭ دەن­ساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى تارات­قان مالىمەتكە سايكەس جارالان­عاندار سانى 2382 ادامعا جەتكەن.

جەكسەنبى كۇنى يزرايل پرە­مەر-ءمينيسترى بينيامين نە­تانياحۋ شابۋىلدان كەيىن قاۋىپ­سىزدىك كابينەتىمەن شۇعىل كەزدەسۋ وتكىزىپ, ەلدە سوعىس جاعدايى جا­ريالانعانىن حابارلادى. مۇنداي جاعداي رەسمي تۇردە ماڭىزدى اسكە­ري قادامدار جاساۋعا رۇقسات بەرەدى. «لاڭكەستەردىڭ كەشە 6:00-دە گازا سەكتورىنان جاساعان شابۋىلى يزرايل مەملەكەتىن سوعىس جاعدايىنا اكەلۋگە ماجبۇرلەيدى», دەلىنگەن پرەمەر-مينيستر كەڭسەسى تاراتقان مالىمدەمەدە.

حاماس ۇيىمىنىڭ وكىلى حالەد كادومي ء«ال-جازيرا» اگەنتتىگىنە بەرگەن سۇحباتىندا بۇل اسكەري ءىس-قيمىلداردى پالەستينالىقتاردىڭ ونداعان جىل بويى كورگەن بۇكىل ز ۇلىمدىعىنىڭ جاۋابىنا باعالاعان. ء«بىز حالىقارالىق قوعامداستىقتى گازاعا, پالەستينا حالقىنا, ءال-اقسا سەكىلدى قاسيەتتى جەرلەرىمىزگە جاسالعان ز ۇلىمدىقتاردى توقتاتۋعا ۇلەس قوسقانىن قالايمىز», دەيدى ح.كادومي.

حاماستىڭ اسكەري قولباسشىسى مۇحاممەد دەيف شابۋىلدى وككۋپاتسيانى توقتاتۋعا جاسالعان ۇلكەن قادام دەپ مالىمدەدى. «كىمدە مىلتىق بولسا, قولىنا السىن. ۋاقىت كەلدى», دەدى م.دەيف.

قاقتىعىس باستالعاننان كەيىن شارتاراپتىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە پالەستينانى دا, ءيزرايلدى دە قولداعان مىڭداعان ادام قالا كوشەلەرىنە شىقتى. پالەستينانى قولداۋشىلار قاتارىندا يسپانيا, وڭتۇستىك افريكا جانە سيريا سەكىلدى مەملەكەتتەردىڭ ازاماتتارى باسىم. سونداي-اق اقش-تىڭ چيكاگو, نيۋ-يورك جانە كانادانىڭ وتتاۆا قالالارىندا پالەستينانى قولداۋعا ارنالعان شەرۋلەر ءوتتى.

ەۋروپالىق وداقتىڭ سىرتقى ساياسات جونىندەگى جوعارعى كوميسسارى جوزەپ بوررەلل ءيزرايلدى قولدايتىنىن جەتكىزدى. فرانتسيا سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى ءوز ەلىنىڭ «يزرايل مەن ونىڭ حالقىنا قارسى جاسالعان لاڭكەستىك شابۋىلداردى» ايىپتايتىنىن جەتكىزىپ, يزرايلگە كومەك كورسەتۋگە ءازىر ەكەنىن اڭعارت­تى. ۇلىبريتانيا سىرتقى ىستەر ءمينيسترى دجەيمس كلەۆەرلي حاماس توبىنىڭ يزرايلگە جاساعان توسىن شابۋىلىن ء«سوزسىز ايىپتايتىنىن» اتاپ ءوتتى. ءۇندىستاننىڭ پرەمەر-ءمينيسترى نارەندرا مودي «يزرايلدەگى تەراكتىلەر تۋرالى حابارعا قاتتى تاڭعالعانىن» جەتكىزدى. سونداي-اق ءوز ەلىنىڭ وسىنداي قيىن ساتتە يزرايلگە قولداۋىن كورسەتەتىنىن مالىمدەدى.

ليۆاندىق «حەزبوللا» ۇيى­مى سەنبى كۇنى مالىمدەمە جاساپ, گازاداعى جاعدايدى مۇقيات قادا­عالاپ وتىرعانىنا توقتالدى. «پا­لەستينا قارسىلىق توبىنىڭ باس­شىلىعىمەن تىكەلەي بايلانىس­تامىز», دەدى ۇيىم وكىلدەرى. ISNA سايتىنىڭ حابارلاۋىنشا, يراننىڭ رۋحاني كوسەمى ءالي حوسسەيني حا­مەنەيدىڭ كەڭەسشىسى ءوز ەلىنىڭ پالەس­تينالىقتار شابۋىلىن قولداي­تىنىن حابارلاعان.

تۇركيا تاراپى دا پالەستيناعا قولداۋ بىلدىرە وتىرىپ, ماسەلەنىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋدى كەيىنگە قالدىرا بەرۋگە بولمايتىنىنا نازار اۋداردى. تۇركيا پرەزيدەنتى رەجەپ تايپ ەردوعاننىڭ ايتۋىنشا, اۋماعى 1967 جىلعى شەكاراعا سايكەس كەلەتىن, اس­تاناسى (شىعىس) يەرۋساليم بولىپ بەلگىلەنەتىن پالەستينانى قۇرۋدى كەيىنگە قالدىرۋعا بولمايتىنىن اتاپ ءوتتى.

«تاياۋ شىعىستاعى تۇراقتى بەيبىتشىلىككە پالەستينا – يزرايل قاقتىعىسىن تۇپكىلىكتى رەتتەگەندە عانا قول جەتكىزەمىز. پالەستينا ماسەلەسى – ايماقتاعى تۇيتكىلدىڭ باستى سەبەبى. ءادىل كەلىسىمگە قول جەتكىزىلمەيىنشە, ايماقتا بەيبىت­شىلىكتىڭ اۋىلى الىس», دەدى تۇركيا پرەزيدەنتى.

جالپى, يزرايل – پالەستينا قاقتىعىسىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن تاريحقا ءبىراز كوز جۇگىرتكەن ءجون. تاياۋ شىعىس­تاعى تۇيتكىلدىڭ ءتۇيىنى تار­قا­­ماي كەلە جاتقانىنىڭ بىرنەشە سەبەبى بار. ءبىرىنشىسى – ەۆرەيلەردىڭ ارابتار مەكەندەگەن اۋماقتى باسىپ الۋى بولسا, ەكىنشىسى – يەرۋساليم قالاسى. شاھار مۇسىلماندار ءۇشىن دە, ەۆرەيلەر ءۇشىن دە قاسيەتتى سانالادى. قالانىڭ باتىس بولىگىن ەۆرەيلەر مەكەندەسە, شىعىس بولىگىندە مۇسىلماندار قونىس تەپكەن. بىراق ەڭ قاسيەتتى مەكەندەردىڭ ءبارى شى­عىس يەرۋساليمدە ورنالاسقان. ماسەلەن, قاسيەتتى قابىر شىركەۋى مەن كونە قالا پالەستينالىقتارعا تيەسىلى ايماقتا. سونداي-اق ءال-اقسا مەشىتى دە وسىندا.

ماسەلەنىڭ ءبارى ەكىنشى دۇنيە­جۇزىلىك سوعىستان كەيىن, بۇۇ 1947 جىلى 181-قارارىندا پالەستينا جەرىن ءبولىپ, پالەستينا جانە يز­رايل مەملەكەتتەرىن قۇرۋ تۋرا­لى شەشىم قابىلداعاندا باستالدى. حالىقارالىق ۇيىمنىڭ مۇنداي قادامى اراب ەلدەرى جوعارى كەڭە­سىنە ۇناعان جوق. كوپ ۇزاماي-اق يەرۋساليمنىڭ ءمۇفتيى ەۆرەيلەرگە جيھاد جاريالادى. ءبىر جىلدان سوڭ 1948 جىلى 14 مامىردا يزرايل تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعاندا اراب ليگاسى ولارعا سوعىس اشتى. مىسىر, يوردانيا, يراك, سيريا, ليۆان, ساۋد ارابياسى, يەمەن بىرىگىپ, يزرايلگە قارسى شىققان. بىراق ارابتار امەريكالىقتار قولداعان ەۆرەيلەردى جەڭە العان جوق. كەرىسىنشە, پالەستينا تەرري­تورياسىنىڭ 78 پايىزىنان ايىرىلىپ قالدى.

مىنە, سودان بەرى سەميتتەر ۇلىسىنا جاتاتىن ارابتار مەن ەۆرەيلەر ءبىر-بىرىمەن سىيىسپاي كەلەدى. العاشقى قاقتىعىستان كەيىن ەكى تاراپ بىرنەشە رەت سوعىسىپ, ونىڭ زاردابىن قاراپايىم حالىق تارتتى. بۇگىندە ميلليونداعان پالەستينالىق ءوز ۇيىنەن ايىرىلىپ, بوسىپ كەتكەن. ارابتار ءالى كۇنگە دەيىن ءيزرايلدى بۇيىردەن شىققان شيقان سەكىلدى كورسە, ەۆرەيلەر اتاجۇرتىمىزعا كەلدىك دەپ ەسەپتەيدى.

جالپى, بۇل ماسەلەدە حالىقارا­لىق قوعامداستىقتىڭ ۇستانىمى پالەستينا جاعىندا. ويتكەنى يز­رايل يوردان وزەنىنىڭ باتىس جاعا­لاۋىن 1967 جىلعى «التىكۇندىك سوعىستا» باسىپ العان بولاتىن. سودان بەرى مۇندا ەۆرەيلەردىڭ قونىسىن قالىپتاستىرۋ ارەكەتى بەلسەندى جۇرگىزىلىپ كەلەدى. قازىر ايماقتاعى 140 ەلدى مەكەندە 400 مىڭعا جۋىق ەۆرەي ءومىر سۇرەدى. ال مۇندا ناپاقاسىن ايىرىپ جۇرگەن ارابتاردىڭ سانى 2 ميلليوننان اسادى. بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى دە, بۇۇ دا ەۆرەيلەردىڭ قونىسىن زاڭسىز دەپ سانايدى.

وسى ورايدا مىنا ماسەلەنى ايتا كەتكەن ءجون. حالىقارالىق قوعام­داستىق تا, الەمنىڭ بۇقارالىق اق­پا­­رات قۇرالدارى دا, دەموكراتيا­نى جاقتايتىن باتىس ەلدەرى دە يزرايل – پالەستينا قاقتىعىسىنا كەلگەندە سىڭارجاق پىكىر بىلدىرەدى. بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ قارا­رىن­دا ءيزرايلدىڭ باسىپ العان اۋماقتان شىعارىلىپ, ەكى مەملەكەت – ءبىر استانا شەشىمىن ۇستانۋ مىندەتتەلگەنى بەلگىلى. بىراق ءىس جۇ­زىندە حالىقارالىق پىكىر ەۆرەيلەردى جاقتايتىنى انىق اڭعارىلادى.

ماسەلەن, قازىرگى تاڭدا تاۋەلسىز سانالاتىن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا حاماس ۇيىمىنىڭ ساربازدارىن «سودىر, لاڭكەس» دەپ اتاپ جاتىر. ونىڭ ۇستىنە, نەگىزگى باسىمدىق قازا تاپقان ەۆرەيلەرگە بەرىلگەن. ال پالەستينا تاراپىنان قايتىس بولعانداردى ءبىر اۋىز سويلەمگە سىيعىزىپ جىبەرەدى نە مۇلدەم ەشتەڭە ايتپايدى. سونداي-اق حاماستىڭ جاقتاستارى جاساعان زورلىق-زومبىلىققا ءجيى باسىمدىق بەرگەنىمەن, ءدال سونداي ارەكەتتى يزرايل ساربازدارى جاساسا, نازاردان تىس قالادى. دەرەك­تەرگە سۇيەنسەك, 2008 جىلدان بەرى پالەستينادا قاقتىعىس سالدارىنان 6407 قاراپايىم تۇرعىن قازا تاپسا, يزرايلدە بۇل كورسەتكىش 308-گە جەتكەن. بۇل – ماسەلەنىڭ ءبىر جاعى.

ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋىن­شا, پالەستينا – يزرايل قاقتىعى­سىن ءورشىتۋدىڭ استارىندا باسقا دا مۇددە جاتىر. بىرىنشىدەن, الەم نازارى ۋكرايناداعى سوعىستان تاياۋ شىعىس­قا اۋادى. وسىلايشا, كيەۆ بي­لىگىنە قارجىلاي كومەكتى اياماي وتىرعان اقش ەندى نازارىن يز­رايلگە بۇرماق. ياعني بۇدان رە­سەي عانا ۇتپاق. ەكىنشىدەن, كەيىن­گى جىلدارى بىرقاتار اراب مەم­لە­كەتى يزاريلمەن قارىم-قاتى­ناس­تى جاقسارتۋعا پەيىل بىلدىر­گەن. ناتيجەسىندە ەكىجاقتى ىنتى­ماقتاس­تىق جاڭارىپ, ديپلوماتيالىق قا­تىناس ورناتىلا باستادى. ال بۇ­عان يران قارسىلىق بىلدىرگەن. ەندى پالەستينا مەن يزرايل قاق­­تىعىسى قايتا ۋشىققان سوڭ, پار­سى شىعاناعى مەملەكەتتەرى ءار قادا­مىن ويلانىپ جاساۋعا ءماجبۇر. قورى­تا ايتقاندا, تاياۋ شىعىستاعى جاع­داي كۇردەلەنىپ, حالىقارالىق گەوسايا­ساتقا ءوز ىقپالىن تيگىزبەك.

يزرايل – قازاقستان ازاماتتارى ءجيى باراتىن مەكەننىڭ ءبىرى. سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ رەسمي وكىلى ايبەك سمادياروۆتىڭ ايتۋىنشا, اتالعان ەلدە كونسۋلدىق ەسەپتە قازاقستاننىڭ 112 ازاماتى بار. «بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاننىڭ يزرايلدەگى ەلشىلىگىندە كونسۋلدىق ەسەپكە ەلشىلىك قىزمەتكەرلەرى مەن ولاردىڭ وتباسى مۇشەلەرىن قوسا العاندا 77 ازامات تىركەلگەن. ءيزرايلدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا قازاقستاننىڭ بەس ستۋدەنتى وقيدى. سونداي-اق وتىزعا جۋىق وتانداسىمىز جەرگىلىكتى ءتۇرلى مەديتسينالىق مەكەمەلەردە تاعىلىمدامادان ءوتىپ جاتىر. بارلىعى – 112 ادام. تەل-اۆيۆتەگى ديپلوماتتارىمىز يزرايلدەگى قازاقستان ازاماتتارىمەن تۇراقتى بايلانىستا جانە ولارمەن جەدەل ءىس-قيمىل جاساۋ ماقساتىندا ارنايى مەسسەندجەردە چات اشتى», دەدى ا.سمادياروۆ.