قايتارىلعان جەر حالىق مۇددەسىنە قىزمەت ەتۋگە ءتيىس

– باقىتجان جۇمابەك ۇلى, بۇگىنگە دەيىن زاڭسىز بەرىلگەن 8 ميلليون گەك­­تارداي جەر مەملەكەتكە قاي­تارىلعانى بەلگىلى. قازىر بۇل باعىتتاعى جۇمىس قالاي ءجۇرىپ جاتىر؟

– جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ كوميتەتى جانە ۋاكىلەتتى ورگان­دارى «جەر اماناتى» كوميسسيا­سىمەن بىرگە زاڭسىز بەرىلگەن جەر­لەردى قايتارۋ جۇمىسىمەن اينالىسىپ كەلەدى. جەردىڭ قايتارىلىپ جاتقانى – ناقتى فاكت. الداعى ۋاقىتتا مەملەكەتكە قايتارىلاتىن جەر مولشەرى 15 ميلليون گەكتارعا دەيىن جە­تۋى مۇمكىن. «جەر اماناتى» رەس­پۋبليكالىق كوميسسياسى قۇرىل­عان كەزدە باستاپقى ماقسات زاڭسىز بەرىلگەن 3 ميلليون گەكتار جەردى مەملەكەت يەلىگىنە قايتارۋ ەدى. جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ كومي­تەتى, باس پروكۋراتۋرا, جەر ينس­پەكتسيالارى, پارلامەنت دەپۋتاتتارى, «Amanat» پارتياسى جۇمىلىپ, ۇلكەن شارۋانى جۇزەگە اسىردىق. مەملەكەتكە قايتارىلعان جەر مولشەرى 8 ميلليون گەكتارعا جەتتى.

ەندى مەملەكەتكە قانداي جەرلەر قايتارىلدى دەگەن ماسەلەگە كەلسەك. بۇلار – نەگىزىنەن اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەرلەر. ەلىمىزدە يگەرىلمەي, پايدالانىلماي كەلگەن جەر جەتكىلىكتى. كەزىندە جەڭىل جولمەن, سونىڭ ىشىندە سىبايلاس جەم­قورلىق سالدارىنان ەلدى مەكەن­دەردىڭ ماڭىنداعى مال جايا­تىن جەر شارۋا قوجالىقتارى, فەر­مەرلەر, اۋىل شارۋاشىلىعى ۇيىم­دارى مەن مەكەمەلەرگە بەرىل­گەن. جەر كاداسترى جانە مەم­لە­كەتتىك جەر كاداسترىنىڭ اۆتو­ماتتان­دىرىلعان اقپاراتتىق جۇيەسى باسقارماسى بازاسىن قاراساڭىز دا, اۋىل ماڭىنداعى جەرلەردى قاراساڭىز دا يگەرىلمەي جاتقانىن بايقايسىز. جەكە شا­رۋاعا 100 گەكتار جەردى پايدالانۋ وڭاي ەمەس. ال شارۋا قوجالىعىنا 10 مىڭ گەكتار جەر بەرىلسە, ونى قالاي يگەرەدى؟

جەر كودەكسىنىڭ 92-بابىن­دا جەر يگەرىلمەگەن, پايدالا­نىلماعان جاعدايدا مەملەكەتتىڭ مەنشىگىنە قايتارىلاتىنى كورسە­تىلگەن. شابىندىقتا ءشوپ شابى­لۋى قاجەت. جايىلىمنىڭ كە­مىندە 20 پايىزىنا اۋىلشا­رۋاشىلىق جۇكتەمە جاسالۋى كەرەك. ەگىستىك القاپقا ەگىن ەگىلۋ­گە ءتيىس. وسىن­داي تالاپتار ورىن­دالماسا, جەر مەملەكەت­كە قاي­تارىلادى. وكى­نىشكە قاراي, مىڭ­داعان گەكتار جەر پايدا­لانىل­ماي وتىر. مىڭداعان گەكتار جەر­­دى يەلە­نۋشىلەر بار. ونى قا­­لاي يگەرىپ جاتىر؟ سونى تەك­سە­رۋ كەرەك. مىسالى, 100 گەك­­تار جەردى پايدالانۋ ءۇشىن اۋىل­شا­رۋاشىلىق تەحنيكالارى كەرەك. مال باسى كوبەيىپ, ەگىستىك­پەن قامتىلۋعا ءتيىس. ونداي تىر­لىك باي­­قالمايدى. ەندەشە, «جەر اما­نا­تى» كوميسسياسى اتقا­را­تىن جۇمىس اۋقىمدى. جىل­دىڭ سوڭىنا دەيىن مەملەكەتكە قاي­تارى­لاتىن جەر كولەمى 11-12 ميل­ليونعا دەيىن جەتىپ جىعىلۋى ابدەن مۇمكىن.

جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ كو­ميتەتى 2022 جىلى 5 مىڭعا جۋىق سۋبەكتىگە تەكسەرىس جۇرگىزدى. جەر كودەكسىنىڭ بۇرىنعى رەداكتسياسى بويىنشا اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەر ەكى جىل­دىڭ ىشىندە يگەرىلمەسە, پايدا­لانىلماسا, مەملەكەتتىك مەنشىككە قايتارىلاتىن, سوتقا تالاپ-ارىز بەرىلەتىن. قازىر بۇل مەرزىم 1 جىل­عا ازايتىلدى. كەي­بىر جەر يە­لەرى بويىنشا پروتسەسۋالدى مەرزىم وتپەگەن. 5-6 جىلعا جال­عا بەرىلگەن جەرلەردىڭ مەر­زىمدەرى ەندى اياقتالىپ جاتىر. ەگەر ولار جەردى يگەرمە­سە, جال­عا الۋ شارتى جاڭا مەرزىم­گە ۇزار­تىلمايدى. باسقاشا ايت­قان­­دا, اۋىل شارۋاشىلىعى ماق­سا­تىنداعى جەرلەردى يگەرۋ-يگەر­مەۋدىڭ ماسەلەسى زاڭ اياسىندا قاراس­تىرىلىپ, جاۋاپكەرشىلىك كۇ­شەيتىلدى. باس پروكۋراتۋرا مەن جەر رەسۋرس­تارىن باسقارۋ كوميتەتىنىڭ ءوزارا ۇيلەستىرۋ جۇمىسى جولعا قويىلدى. ەندەشە, تۇپكى ناتيجە ءالى الدا.

– زاڭدارعا ەنگىزىلگەن وزگە­رىس­تەر تۋرالى ايتىپ وتىرسىز. ناقتى قانداي تۇزەتۋلەر ەن­گىزىلەدى؟

– «جايىلىمدار تۋرالى» زاڭ اياسىندا بىرقاتار وزگەرىس جاسالادى. باستى ماسەلە «قو­عامدىق جايىلىم» ۇعىمى ەنگىزىلەدى. قۇجات ءبىرىنشى وقى­لىم­نان ءوتتى. ەندى زاڭ جوباسى ەكىنشى وقىلىمدا قارالادى. بۇ­رىن جەر كودەكسىنىڭ تالاپتا­رىندا جانە «جايىلىمدار تۋ­رالى» زاڭدا مۇنداي ۇعىم بول­عان ەمەس. يگەرىلمەگەن, پايدا­لانىلماعان اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەرلەردى قايتار­عاننان كەيىن ول قوعامدىق جايى­لىم رەتىندە رەسىمدەلۋگە ءتيىس. جەر كودەكسىنىڭ 101-بابىنا ساي­كەس سوتتىڭ شەشىمىمەن قاي­­تا­رىلىپ الىنعان جەرلەر ار­­نايى جەر قورىنا بەرىلەدى. سودان كەيىن جەرگىلىكتى اۋىلدىق اكىم­دىكتىڭ بالانسىندا بولادى. وسىلايشا, جەر كاداسترى بازاسىندا قوعامدىق جايىلىم دەپ ەسەپتەلەدى.

قوعامدىق جايىلىمدا سول ەلدى مەكەندەگى بارشا تۇرعىننىڭ مالى ەركىن جايىلۋعا ءتيىس. ال ونىڭ كولەمى, ياعني قاي اۋىلعا قانشا مولشەردە قوعامدىق جايىلىم قاجەت ەكەنىن اۋىلدىق وكرۋگ اكىمدىگى اۋداندىق ماسليحاتپەن اقىلداسىپ, انىقتايدى. سونداي-اق «جايىلىمداردى باسقارۋ جوسپارى» دەگەن قۇجات بار. سوعان سايكەس, ءاربىر اۋىلدىق وكرۋگىنە مال جايۋعا قاجەتتى جەر كولەمى انىقتالادى. اۋىل اكىمى ەلدى مەكەندە قانشا ادام تۇراتىنىن, قانشا مال باسى بار ەكەنىن بىلەدى عوي. وسىعان سايكەس, نورماتيۆتەرىن ەسەپتەپ, قاجەتتى جايىلىم اۋماعىن بەلگىلەيدى دە, ونى جايىلىمدى باسقارۋ جوسپارىنا ەنگىزەدى.

وكىنىشكە قاراي, كوپتەگەن ەلدى مەكەننىڭ ماڭىنداعى اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرى جە­كە­مەنشىككە ءوتىپ كەتكەن. كەيبى­رەۋى زاڭ اياسىندا جۇمىس ىستەپ, شارۋاسىن دوڭگەلەتىپ وتىر. جايى­لىمدى باسقارۋ جوسپارى­نا سايكەس ەندى سول جەر مال جايۋ­عا ارنالۋى مۇمكىن. ونداي جاع­دايدا جەر كودەكسىنىڭ 84-با­بىنىڭ 2-تارماعىنىڭ 5 جانە 6-تار­ماقشاسىنا سايكەس, مال جايا­تىن جەر مەملەكەتتىڭ قا­جەتتىلىگى ءۇشىن الىنادى. «مەملەكەتتىك م ۇلىك تۋرالى» زاڭنىڭ 62-1-بابىنا ساي, جەر مەملەكەت قاجەتتىلىگى ءۇشىن الىنعان جاعدايدا ونىڭ وتەماقىسى ەكى نىساندا بەرىلەدى. ءبىرىنشىسى, مۇ­لىكتىڭ نارىقتاعى قۇنىنا تەڭ اقشالاي وتەماقى. ەكىنشىسى, سوعان قۇنى تەڭ جەر. الىنعان جەر ارنايى جەر قورىنا وتكىزىلەدى. سودان كەيىن ول اۋىلدىق وكرۋگتىڭ قوعامدىق جايىلىمى سانالادى.

– قوعامدىق جايىلىمنىڭ شەكتى مولشەرى بولا ما؟ مى­سالى, اۋىلدان 5 شاقىرىم قا­شىق­تىققا دەيىنگى جەرلەردى جە­كەمەنشىككە وتكىزبەۋ دەگەن سە­كىل­دى تالاپتار ەنگىزىلە مە؟

– وسى ۇسىنىستى 2021 جىلى ۇكىمەتتىڭ جەر كوميسسياسى وتىرىسىندا كوتەرگەن ەدىم. كوپ اۋىل ءوزىنىڭ جايىلىمدىق جەرىنەن ايرىلىپ قالعان. كوميسسيانىڭ مۇشەسى رەتىندە ونىڭ راديۋستىق مولشەرىن بەلگىلەۋدى ۇسىندىم. مىسالى, 5-6 شاقىرىم دەگەن سەكىلدى. بىراق مۇنىڭ دا ەسكەرەتىن تۇسى بار. اۋىلدار ءارتۇرلى عوي. كەيبىرىن 100 وتباسى مەكەندەسە, كەلەسىسىندە 500 ءتۇ­تىن بار. سول سەبەپتى جاعداي ءار­­تۇرلى. مىسالى, 100 وتباسى بار اۋىلدا 30 ءۇي عانا مالىن ورىس­­تەتەدى. اۋىل شارۋاشىلىعى ماق­­­سا­تىنداعى 5 شاقىرىم جەر­دى جايى­لىم ماقساتىندا قالىپ­تاس­­تىرساق, بىرنەشە ماسەلە تۋىن­دايدى. بىرىنشىدەن, 30 وتباسىنا 5 شاقىرىم كولەمدەگى جايىلىمدىق جەردى قايتارۋعا مەملەكەتتەن قوسىمشا قاراجات ءبولۋ قاجەت. بۇل – قىرۋار سوما. ال كەلەسى جاقتا 500 وتباسى مەكەندەگەن اۋىلدىڭ 200 ءۇيى مال جايۋى مۇمكىن. سالىستىرمالى تۇردە قاراساق, ەكىنشىسىنە باسىمدىق بەرگەن دۇرىس ەمەس پە؟ 30 وتباسى مال جاياتىن اۋىلعا قاراعاندا ەكىنشى اۋىلدا 200 ءۇي مال جايسا, سولاردىڭ راديۋسىن 5 شاقىرىم ەتكەن الدەقايدا ءتيىمدى.

مۇنداي شەكتى مولشەردى زاڭعا تاۋەلدى اكتىلەردە ەسكەرگەن ءجون. ۇكىمەتتىڭ جەر كوميسسياسى مەنىڭ ۇسىنىسىمدى قابىلدادى, بىراق سوڭعى نۇسقادا راديۋس دەگەن ءسوزدى قوسپاعان. جالپى, جەر كوميسسياسى ۇسىنىسىمدى قولدادى, بىراق راديۋس ءسوزىنىڭ ورنىنا «جايىلىمدار تۋرالى» زاڭنىڭ 13-بابىنا سايكەس, ءاربىر اۋىلدىڭ ىشكى جانە سىرتقى شەكاراسى دەگەن ۇعىمدى ەنگىزدى.

– جوعارىدا مەملەكەتتىڭ قاجەتتىلىگىنە الىناتىن جەرگە وتەماقى تولەۋ تۋرالى ايت­­تىڭىز. بۇل نورما ناقتى قالاي جۇمىس ىستەيدى؟ مىسالى, وتەماقىنى قاساقانا جوعارى نە تومەن قويىپ تولەۋ دەگەن سە­كىلدى ماسەلە تۋىنداماي ما؟

– وتە دۇرىس سۇراق. «مەملە­كەت­تىك م ۇلىك تۋرالى» زاڭنىڭ دا شيكىلىگى بار. تەندەردى جەڭگەن با­عالاۋشى كومپانيا اكىممەن نە جەردىڭ يەسىمەن سىبايلاس بولۋى ىقتيمال. ايتالىق, اكىم باعالاۋشىنىڭ قىزمەتىنە تولەم جاسايتىندىقتان, وعان وتەماقى كولەمى بەلگىلى شەكتەن اسپاۋى كەرەك دەگەن سەكىلدى استىرتىن تالاپ قويۋى كادىك. بارىنە بىردەي وتەماقى مولشەرىن بەلگىلەۋ مۇمكىن ەمەس. ويتكەنى بىرەۋ باس­پانانى قىمبات قۇرىلىس ماتەريالىنان سالسا, ەكىنشىسى ارزان ماتەريال پايدالانادى. بىرەۋى ەكى قاباتتى, ەكىنشىسى ءبىر قاباتتى ءۇي بولۋى مۇمكىن. ونىڭ ءبارىن بىردەي باعالاۋ مۇمكىن ەمەس. وسىلايشا, كەيبىر اكىمدەرى جەردى مەملەكەت قاجەتتىلىگىنە العاندا باعالاۋشىنى ىڭعايىنا كوندىرىپ, اكىمدىكتىڭ پايداسىنا قاراي ءار جەردىڭ باعاسىن تو­مەن­دەتەدى. ال حالىق بۇدان حابار­سىز قالادى. «مەملەكەتتىك مۇ­لىك تۋرالى» زاڭنىڭ 67-بابى بويى­ن­­­شا جەردى مەملەكەتتىك مۇ­لىك ەسە­­بىنە العاندا, نارىقتىق قۇ­نى­مەن باعالانۋعا ءتيىس. ءىس جۇزىن­دە اكىمنىڭ مانيپۋلياتسياسى مەن قىسى­مىنىڭ سالدارىنان جەر يەسى ءتيىستى دارەجەدە وتەماقىسىن الا المايدى.

سونداي-اق ەكىنشى تاراپپەن, ياعني جەر يەسىمەن سىبايلاستىق ارەكەتكە بارىپ, كەلىسۋى دە ىقتي­مال. مىسالى, جەردى مەملەكەتتىك قاجەتتىلىك ءۇشىن باعالاۋ سوماسىن بىرنەشە ەسە ارتىق كورسەتىپ, تۇسكەن اقشانى ءوزارا ءبولىسۋى مۇمكىن. وسىنداي مىسالدار كوپ. تۇركىستاندا 2016-2018 جىلدارى باس جوسپار بەكىتىلىپ, سوعان سايكەس مەملەكەتتىك قاجەتتىلىككە جەرلەر الىندى. سوندا تۇركىستانداعى باعالاۋشىلاردىڭ بىرەۋىنە قاتىستى ماسەلە تۋىندادى. بىرىن­شىدەن, ول بۇرىن-سوڭدى باعا­لاۋ جۇمىسىمەن مۇلدەم اينا­لىس­پاعان. ماماندىعى بو­لەك, اتال­عان سالادا ءبىلىمى جوق. ءتىپ­تى الماتى قالاسىندا ەسىرت­كى تاسىمالداعانى ءۇشىن قىلمىس­تىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلىپتى. سوعان قاراماستان, باعا­لاۋشىلاردىڭ ءۇش كۇندىك كۋرسىنان ءوتىپ, تەندەردى جەڭىپ, 100-گە جۋىق ادامنىڭ جەر مەن مۇل­كىن باعالاعان. جۇمىسىنىڭ قورى­تىندىسىن قاراساڭىز, شوشي­سىز. ەكى قاباتتى ءۇيدى ءبىر قاباتتى دەپ كورسەتكەن. اينەكتى ءۇيدى اينەك­سىز دەپ بەلگىلەگەن. ءبىر قابات­تى ءۇيدى ەكى قاباتتى ءۇيدىڭ قۇنى­نا تەڭەستىرىپ باعالاعان. بىرەۋى بولماشى سومانى ارەڭ السا, ءدال سونداي باسقا ءۇي يەسى قوماقتى قاراجاتتى قالتاسىنا قالاي باسادى؟ وتە كۇردەلى ماسە­لە. مۇنداي باعا­لاۋ­شىلار قاي جەردە دە كەزدەسەدى. ودان دا سوراقىسى, ازاماتتار جەر­دى مەملەكەتتىڭ قاجەتتىلىگىنە الىن­عان جاعدايدا زاڭمەن قورعال­ماعان. كەي جاعدايدا اكىمدىكتەر مەن باعالاۋشىلار رەتتەۋ كوەففيتسەنتتەرىن وزگەرتىپ, با­عالاۋ سوماسىن تومەندەتىپ جى­بەرەدى. ەكى ورتادا قاراپايىم ادامدار زارداپ شەگەدى. سون­دىقتان دا بۇل نورمانى وزگەر­تۋىمىز قاجەت. «جايىلىمدار تۋرالى» زاڭدا وسىنى ەسكەردىك. باسقاشا ايتقاندا, اۋىلدىق وكرۋگتىڭ بالانسىنا ءتيىستى بيۋدجەت بولىنسە, وندا ەلدى مەكەن ماڭىنداعى اۋىل­شارۋاشىلىق جەرلەرىن مەم­لە­كەتتىك قاجەت­تى­لىگىنە الىپ, وتەم­اقىسىن تولەيدى.

تاعى ءبىر وزگەرىس – تۇرعىندار اۋىلدىڭ ماڭىندا مال جايعاندا مىنانداي ماسەلەگە كەزىگەدى. كەي ەلدى مەكەن تۇسىندا ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتار بار. ورمان قورى, ىلە الاتاۋى, كولساي, باياناۋىل, قارقارالى دەگەن سەكىلدى قورىقتار سەكىلدى. بىراق وندا مال جايۋعا رۇقسات جوق ەدى. ەندى, «جايىلىمدار تۋرالى» زاڭ جوباسى اياسىندا ورماندار, توعايلار جوق جەرلەردە, ياعني ۇلتتىق ساياباقتاردىڭ ورمان قورىنا كىرمەيتىن, اشىق اۋماقتارىندا اۋىل تۇرعىن­دارىنىڭ مال جايۋىنا مۇمكىندىك بەرىلمەك. بۇرىن ولاردى ورمانشىلار كىرگىزبەيتىن, ەندى زاڭ قابىلدانسا, وندا ەمىن-ەركىن جايىلىم رەتىندە پايدالانا الادى. وسىنداي ماڭىزدى وزگەرىستەر ەنگىزىلمەكشى.

– مەملەكەت مەنشىگىنە قاي­تارىلعان جەرلەر كورسەتىلگەن ارنايى سايت اشىلدى. بىراق سايتتاعى جەرگە قاتىستى دەرەكتەر تولىق كورسەتىلمەگەن. جەرلەردىڭ يەسى كىم ەكەنىن, قايدا ەكەنىن اشىق كورسەتۋ كەرەك شىعار؟

– وتە دۇرىس ماسەلە. ءماجىلىس­تىڭ جالپى وتىرىسىندا تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيالار جانە اەرو­عا­رىش ونەركاسىبى ۆيتسە-مي­نيسترى­نە جەر كاداسترى قاشان اشىق كورسەتىلەتىنىن سۇرادىم. جەر كاداسترىن اشىق كورسەتۋ تۋرالى ءۇشىنشى مارتە ماسەلە كوتەرىپ وتىرمىن. بۇعان دەيىن اك­تيۆتەردى قايتارۋ تۋرالى زاڭ جوباسىن تالقىلاعاندا دا ءوز ۇسىنىسىمدى ايتتىم. ۇكىمەت تاراپى قابىلدامادى.

يگەرىلمەي, پايدالانىلماي جاتقان, «جەر اماناتى» كوميسسياسى اياسىندا الىنعان جەرلەردى پورتالعا ەنگىزۋىمىز قاجەت. قانداي جەرلەر, قاي اۋدان­دا, كولەمى قانداي ەكەنى, سحە­ما كارتاسى سالىنىپ, ناق­تى شەكاراسى سەكىلدى دەرەكتەر اشىق كورسەتىلگەنى ءجون. سەبە­بى مەملەكەتتىك مەنشىك­كە قاي­­تا­رىلعان جەردى جەرگى­لىك­­تى اكىم­دەر باسقا بىرەۋگە بە­رىپ جىبە­رۋى مۇمكىن. تۋعان-تۋىس, دوس-جا­راندارىنا بەرۋ ىقتي­مال­دى­لىعىن ەشكىم جوققا شى­عا­را المايدى. سول سەبەپتى ءبا­رى اشىق بولسا, حالىقتىڭ كۇما­ن­ى دە سەيىلەدى. جاڭا پورتال بار­لىق سۇراققا جاۋاپ بەرۋگە ءتيىس. جەردىڭ ورنالاسقان مەكەنجايى, ونىڭ نىسانالى ماقساتى, كولە­مى, كەرەك دەسەڭىز, بۇرىنعى كاداستر­لىق ءنومىرى دە كورسەتىلۋى كەرەك.

– جاساعان ۇسى­نىسىم قا­بىل­دانبادى دەپ قالدىڭىز. سون­دا جەر كاداسترىن اشىق كورسەتۋگە كىم كە­دەرگى؟

– نەگىزى جەر كاداسترى بازاسى اشىق بولۋعا ءتيىس. جەر كودەكسى­نىڭ 43-بابىنىڭ 14-تارماقشا­سىندا «اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىن­داعى ۋاقىتشا وتەۋلى جەر پاي­­دا­­لانۋ قۇقىعىنا, اۋىل شارۋا­شىلىعى تاۋارلىق وندىرى­سىنە, شارۋا فەرمەر قوجالى­عىن جۇر­گىزۋگە بەرىلگەن جەر­لەر­دى پاي­دالانۋشىلاردىڭ اتى-جو­نى­نە بايلانىستى اقپارات اۆتو­ماتتاندىرىلعان اقپاراتتىق جۇيەدە جاريالانۋعا ءتيىس» دە­لىنگەن. بۇل – زاڭنىڭ نور­ماسى.

جەر كاداسترى جانە مەملە­كەت­تىك جەر كاداسترىنىڭ اۆتومات­تاندىرىلعان اقپاراتتىق جۇيەسى باسقارماسى بازاسىن قاراساڭىز, وندا جەردىڭ كاداسترلىق ءنومىرى, نىسانالى ماقساتى, ساناتى, كو­لەمى, ونىڭ ءبولىنۋ رەجىمى, قۇ­قىق­­­تىق اۋىرتپالىققا شەكتەۋ, ور­­نالاسقان مەكەنجايى تۋرالى اق­پارات اشىق. بىراق جەر پايدا­لا­نۋشىنىڭ اتى-ءجونى تۋرالى مالىمەت كورسەتىلمەگەن.

قازاقستان ورحۋس كونۆەنتسيا­سىن بەكىتتى. وسى قۇجاتقا سايكەس مەملەكەتتىڭ قابىلداعان اكتىلەرى تۋرالى اقپاراتتان حالىق تو­لىققاندى حاباردار بولۋى كەرەك. باسقاشا ايتقاندا, ازامات قۇپيا مالىمەتكە كىرمەيتىن ناق­­تى اقپاراتتى سۇراتسا, وعان قول جەتكىزۋگە ءتيىس. ياع­ني ينتەر­نەت سايتتاردا, اۆتومات­تاندىرىلعان اقپاراتتىق جۇيە­لەردە, باسپاسوزدە جاريا­لا­نۋى قاجەت. وكىنىشكە قاراي, جەر كاداسترى جانە مەملەكەت­تىك جەر كاداسترىنىڭ اۆتوماتتان­دىرىلعان اقپاراتتىق جۇيەسى باسقارماسى بازاسىندا بۇل باي­قالمايدى. مىسالى, 2016 جىلى جەرگە بايلانىستى ميتينگ­تەگى باستى تالاپتىڭ ءبىرى – جەر كا­داسترىنىڭ اشىقتىعى بولاتىن. جەر كاداسترىنىڭ اشىقتىعى تۋرالى اكتيۆتەردى قايتارۋ تۋرالى زاڭ جوباسىنا, «جايىلىمدار تۋرالى» زاڭ جوباسىنا ۇسىنىس ەنگىزدىم, بىراق وتپەي قالدى. بۇعان ۇكىمەتتىڭ قارسىلىعى بار.

– ياعني بىرەۋلەردىڭ مۇددەسى بار عوي...

– ابدەن مۇمكىن. ونى اشىق كورسەتپەۋدىڭ نەگىزگى سەبەبى رەتىندە جەكە دەربەس دەرەك دەگەندى سىلتاۋراتادى. بىراق ول جەكە مالىمەتتىڭ قۇپيالىعى تۋرالى زاڭدا كورسەتىلمەگەن. تەك ۇكىمەتتىڭ قاۋلىسىندا عانا بار.

– بۇل ماسەلە باسقا ەلدەردە قالاي شەشىمىن تاپقان؟

– دەموكراتيالىق دامۋ جولىن تاڭداعان مەملەكەتتەر مۇنداي دەرەكتەردى اشىق كورسەتەدى. جەر كىمنىڭ اتىندا, كولەمى قانشا, مەملەكەتتەن قانشا سۋبسيديا الادى, قانشا سالىق تولەيدى, قانشا جۇمىسشى ەڭبەك ەتەدى, قانداي اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىن شىعارادى – ءبارى-ءبارى تايعا تاڭبا باسقانداي جازىلىپ تۇرادى.

– دەپۋتاتتىق ساۋالدا­رىڭىز­­دا جەرگە قاتىستى كوپ­تە­­گەن ماسەلە كوتەرىپ ءجۇرسىز. ماسەلەن, تۇرعىندارعا 10 سو­تىق­ جەر بەرۋ تۋرالى قويعان ساۋا­لىڭىز ەسىمىزدە. بۇعان ۇكى­مەت قالاي جاۋاپ بەردى؟ جاۋاپ­قا كوڭىلىڭىز تولا ما؟

– قازاقستاننىڭ كەز كەلگەن ازاماتى جەر كودەكسىنىڭ 50-بابىنىڭ 2-تارماعىنا سايكەس, ءۇش جەردى اقىسىز الۋعا مۇمكىندىگى بار. سونىڭ ىشىندە ەڭ وزەكتىسى – جەكە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن جۇرگىزۋ ءۇشىن 0,10 سوتىق جەر. جەر كودەكسى 2003 جىلى قابىلدانسا دا, سودان بەرى اتالعان جەردى يەلەنگەن ادامدار سانى كوپ ەمەس. ال تىزىمدە 3,2 ميلليون ادام تۇر. كۇننەن-كۇنگە ونىڭ سانى ۇلعايىپ كەلەدى. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن جىل سايىن بۇل باعىتتا قىرۋار قاراجات بولىنەدى. سونىڭ ىشىندە جەكە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن جۇرگىزۋگە ارنالعان ون سوتىق جەردى ازىرلەۋگە, سۋ جانە ەلەكتر جۇيەسىن وتكىزۋگە, جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتامانى دايىنداۋعا, ءتيىستى قۇرىلىس-مونتاج جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە جىل سايىن 30-40 ميلليارد تەڭگە كولەمىندە قارجى قاراستىرىلادى. ماسەلەن, 2022 جىلعى ستاتيس­تيكا بويىنشا وبلىستارعا ون سوتتىق جەرگە ءتيىستى ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىمدى ازىرلەۋگە 51 ميلليارد تەڭگە جوسپارلانعان. وسى قاراجاتقا 2023 جىلى اكىمدىكتەر 49 مىڭ جەر تەلىمىن دايىنداپ, تاپسىرۋى قاجەت ەدى. ءىس جۇزىندە 26 مىڭ تەلىم عانا دا­يىن. قالعانىنا ءتيىستى ينجەنەرلىك قۇرىلىمداردى وتكىزۋ ءۇشىن بولىنگەن اقشا ءىس-ءتۇزسىز جوعالعان. سوندىقتان ون سوتىق جەرگە بايلانىستى بىرنەشە ۇسىنىسىم بار. جەر كودەكسىنىڭ 50-بابىنا, سونداي-اق جەكە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن جۇرگىزۋ تۋرالى زاڭعا ءتيىستى وزگەرىستى ەنگىزۋ كەرەك.

– سۇحبات سوڭىندا ءبىزدىڭ وقىرماندارعا ايتار قانداي تىلەگىڭىز بار؟

– «Egemen Qazaqstan» – ەلى­مىزدىڭ باس باسىلىمى. اسى­رە­سە, شالعايداعى اۋىلداردا وقىر­­مانى وتە كوپ. سول سە­بەپ­تى اۋىل تۇرعىندارىنا قازىر­گى پارلامەنتتە قىزمەتىندە وڭ وزگەرىس بار ەكەنىن ايتقىم كە­لەدى. الداعى ۋاقىتتا «جايى­لىم­دار تۋرالى» زاڭ جوباسى قابىلدانادى. جەر ۇلەسكەرلەرىنە قاتىستى زاڭناماعا وزگەرىستەر ەنگىزىلمەك. سونىڭ اياسىندا جەر ۇلەسكەرلەرىنىڭ قۇقىقتارى قور­عالادى. ودان بولەك, سوت-قۇقىق­تىق رەفورما اياسىندا تاعى ءبىر زاڭ جوباسى ازىرلەنىپ جاتىر. بۇدان بولەك تە كوپتەگەن تىڭ وزگەرىس ەنگىزىلەدى. باستى ماقساتىمىز – حالىقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجىنا جاۋاپ بەرەتىن زاڭ قابىلداۋ.

– اڭگىمەڭىزگە كوپ راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن –

اباي اسانكەلدى ۇلى,

«Egemen Qazaqstan»