اكەنىڭ ۇلعا بەرەتىن تاربيەسىن باسقا اكە, نە باسقا ينستيتۋت بەرە المايتىنىن قازاق حالقى اۋەلدەن بىلگەن. اكەنىڭ ءىسى – ۇلعا ونەگە. سوندىقتان «اكە كورگەن – وق جونار» دەيدى بابالارىمىز.
وكىنىشكە قاراي, وسى كۇنى ەلىمىزدە اكە ۇلاعاتىن كورمەي جالعىزىلىكتى انا باۋىرىندا ءوسىپ جاتقان ىنجىق ۇلدار كوبەيدى. ءبىز انا مەن بالانى كىنالاۋدان اۋلاقپىز. بىراق ەل ىشىندە «ۇل تاربيەسىن دۇرىستاۋ كەرەك» دەگەن ءسوز ءجيى ايتىلىپ ءجۇر. وسىنداي پىكىر ايتاتىنداردىڭ ءبىر توبى بۇعان كىنالى قوعامدىق جۇمىستا ايەل مارتەبەسىنىڭ تىم بيىكتەۋىنەن ىزدەيدى. اكەگە ماتەريالدىق قاجەتتىلىكتى وتەيتىن جان رەتىندە قارايتىن سانا قالىپتاسىپ, وتباسىنداعى ونىڭ مارتەبەسى وپىرىلىپ ءتۇسىپ, ەرتەڭگى ەر-ازاماتتىڭ تاربيەسى مەن مىنەزىنىڭ بوساڭسۋى سودان دەيدى. قازاقى وتباسىندا اناسى بالالارىن «اكەڭ كەلە جاتىر» دەگەن ءبىراۋىز سوزبەن اكە قاسيەتىن, ونىڭ مارتەبەسىن, ايبىنىن ۇقتىرىپ تاربيەلەگەن ەدى. قازىر ونداي تاربيە جوق!
بۇگىندە قيۋى قاشقان قازاق قوعامىنداعى وتباسى ينستيتۋتىن كەزىندە زەرتتەمەگەن شەتەلدىك عالىم كەمدە-كەم. 1920 جىلى قازاقتىڭ ءداستۇرلى قالىپتاسقان وتباسىلىق ءومىر ءسۇرۋ سالتىنداعى ازاماتتىڭ ورنىن زەرتتەگەن شەتەل عالىمى م.ولكوتت: «قازاق ەرلەرى دوسقا ادال, باتىر, اڭقاۋ, بىراق, دۇشپانىنا قاتال بولىپ كەلەدى. اتا-اناسىن قاتتى سىيلايدى. قازاق ەرلەرىنە اتا-اناسىنىڭ ايتقانى زاڭ. جارىنا ادال. وتباسىن اڭ اۋلاپ اسىرايدى. بالالارىن وتە جاقسى كورەتىن بولىپ كەلەدى», دەپ جازعان ەكەن. (ەسماعامبەتوۆ ك. «قازاقتار شەتەل ادەبيەتىندە») قازاققا ءۇش قايناسا سورپاسى قوسىلمايتىن م.ولكوتت وسى زەرتتەۋدى قازاققا جانى اشىپ جۇرگىزگەن بە, سوندا؟ قالاي ويلايسىز؟
اكەنىڭ ءرولى ەرەكشە
1916 جىلى ورىس پاتشاسىنىڭ قازاق جىگىتتەرىن قارا جۇمىسقا دەپ, الداپ الدىرتىپ سوعىسقا اتتاندىرۋى, ۇلىڭا ءوزىڭ ەمەس, وزگەنىڭ يەلىك ەتۋى ەگەمەندىكتەن ايىرىلىپ بوداندىق قامىتىن كيدىڭ دەگەن ءسوز ەدى. كەڭەس وكىمەتى ماقساتىنا جەتۋ ءۇشىن, ەڭ اۋەلى قازاق وتباسى ينستيتۋتىن ىدىراتىپ, كۇل-تالقانىن شىعاردى. اسىرەسە ەل مەن جەر يەسى, ونىڭ قورعانى بولعان ۇل تاربيەسىن السىرەتىپ, رۋحىن جاسىتتى. ونى قالاي جۇزەگە اسىردى؟ كەڭەستىك جۇيەنىڭ ادام پسيحولوگياسىن مەڭگەرگەن مىقتى پسيحولوگتەرى ايەل بۇزىلسا, ۇل-قىز تاربيەسى بۇزىلاتىنىن انىقتادى. ماقساتتارى قازاق حالقىن وتارلاۋ بولعاندىقتان جوسپاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن «قازاقتاردا ايەل تەڭدىگى جوق» دەگەن وتىرىك يدەيا ويلاپ تاپتى. زورلىقپەن قازاق ايەلىن قوعامدىق جۇمىسقا شىعاردى. «كەڭەس وكىمەتى ورناعانعا دەيىن وتباسىندا ۇرپاق تاربيەسىمەن اينالىسىپ كەلگەن قازاق ايەلى, وتارلاۋ ساياساتىنىڭ بۇل وتباسىلىق قيتۇرقىلىقتارىنا جان ۇشىرا قارسىلاسىپ باققان. كەڭەس وكىمەتى ايەلدەردى قوعامدىق جۇمىسقا تارتۋدا ەشبىر وتار ەلدە جۇرگىزىلمەگەن ەڭ وزبىر ساياساتپەن جۇرگىزدى», دەيدى شەتەل عالىمدارى. سونداي-اق, 20-جىلدارى «قازاق ايەلدەرى قوعامدىق جۇمىسقا ارالاسا باستاعاننان كەيىن, كەشكە قاراي قازاق وتباسىندا شاڭق-شۇڭق, شاڭقىلداعان داۋىستار شىعا باستادى», دەپ جازعان تاريح عىلىمىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور كوشىم ەسماعامبەتوۆتىڭ «قازاقتار شەتەل ادەبيەتىندە» دەگەن كىتابىندا. وسىلايشا, ۇلتىمىز ۇستانىپ كەلگەن «جەتى جارعى» زاڭىنداعى ادامنىڭ تۋا ءبىتتى حاقىسىن رەتتەيتىن «تابيعات» زاڭىن بۇزىپ «ايەل تەڭدىگى» دەپ اتالاتىن وتىرىك ساياساتتى كۇشىنە ەندىردى. «تابيعات» زاڭى تالابى بۇزىلعاننان كەيىن اجىراسۋلار جيىلەگەن. مىسالى, 1950 جىلدارى رەسپۋبليكا بويىنشا ەرلى-زايىپتى 100 وتباسى اجىراسقان بولسا, 1980 جىلى كۇرت ءوسىپ ءار ءۇشىنشى, 1990 جىلى ءار ءتورتىنشى وتباسى نەكەلەرىن تارك ەتكەن. وتباسى ينستيتۋتى «الەۋمەتتىك, قوعامدىق قيىندىقتار تۋدىرۋ وشاعىنا» اينالدى. بەلگىلى ۇستاز اياتجان احمەتجان ۇلى: «ومىردە اكە تاربيەسىن كورمەگەن ۇل – اكە سىيلاۋدى, قىز – كۇيەۋ سىيلاۋدى بىلمەيدى», دەپ ءوز ويىمەن ءبولىستى. ال قازىر قازاقستان ەرلى-زايىپتىلاردىڭ اجىراسۋى بويىنشا الەمدە العاشقى وندىققا كىرىپ ۇلگەرىپتى. ەلىمىزدە جالعىزباستى ەركەكتەر سانى 60 مىڭنان اسىپ جىعىلسا, 300 مىڭعا جۋىق اكە ءوز باۋىر ەتى بالاسىن اسىراي الماي باس ساۋعالاپ قاشىپ ءجۇر ەكەن. بۇل – تىركەلگەندەرى. ال تىركەلمەگەندەر بۇدان الدەقايدا كوپ ەكەنى بەلگىلى.
استانا قالاسىنىڭ ءبىر تۇرعىنى اتا-انالار جينالىسىنا بارعاندا, جالعىزباستى انا تاربيەسىندە اكە ۇلاعاتىن كورمەي ءوسىپ جاتقان ۇلداردىڭ كوپ ەكەنىن كورىپ, ولارعا ەرلەرگە ءتان ساداق تارتۋ, كولىك جوندەۋ, وت جاعۋ سياقتى جۇمىستاردى ۇيرەتۋدى قولعا العان. مەكتەپ جانىنان «اكەلەر وداعىن» قۇرعان. ءبىر قاراعاندا دۇرىس كورىنگەنىمەن, ءوزىڭىز ويلاڭىز, جانى جارالى اكەسىز ءوسىپ جاتقان ۇلداردى اندا-ساندا جيناپ «اكە ءرولىن ۋاقىتشا سومداپ بەرۋ» ۇل بالانىڭ ساناسىنا, جان دۇنيەسىنە ەركەكتىك مىنەز قالىپتاستىرا ما, الدە ءتۋابىتتى نامىسشىل ۇل بالانىڭ جۇرەگىن ودان بەتەر جارالاپ, جاسقانشاق ەتە مە؟ وسى جەر-جەردە قۇرىلىپ جاتقان «اكەلەر وداعى» ۇل پسيحولوگياسىنىڭ نازىك تۇسىنا ءمان بەرمەگەن سياقتى. ۇل بالانى ۇلشا تاربيەلەۋدىڭ بۇدان باسقا جولى جوق پا سوندا؟
سونداي-اق مۇعالىمدەر اراسىندا مەكتەپتە, بالاباقشادا ۇلداردى «تاربيەلەۋ» قورقىتۋ, جۋاسىتۋ تۇردە جۇرەتىنىن كوپشىلىك ايتىپ تا, جازىپ تا ءجۇر. قازىر ءبىزدىڭ قوعامدا پەداگوگتىك قاسيەتى مەن ءبىلىمى بولماسا دا (سول مۇعالىمدەردىڭ ءوزىن تاربيەلەۋ كەرەك سياقتى) ەبىن تاۋىپ مۇعالىم اتانعاندار بارشىلىق. ولار ۇلعا ءتان تەنتەكتىك جاساعان بالانى قورقىتىپ-ۇركىتىپ «سەنى پوليتسياعا وتكىزىپ, قيىن بالالار تىزىمىنە قوسامىن. ديرەكتورعا ايتىپ, مەكتەپتەن قۋدىرامىن. اتا-اناڭدى شاقىرتىپ, بۇزىقتىعىڭدى جاريا قىلامىن» دەگەن سياقتى ۇل تاربيەسى مەن پسيحولوگياسىن جاسىتىپ, كەمسىتەتىن ادىستەر قولدانادى. وسىنداي قۇقاي, وكتەمدىك كورىپ وسكەن ۇل كەلەشەكتە ىنجىق, قورقاق, جاۋاپكەرشىلىكتەن جۇرداي جىگىت بولىپ وسپەي مە؟ ال جاستايىنان بويىنا قورقىنىش, ۇرەي قونعان ۇل ءومىر بويىنا قورقاق, ىنجىق بولىپ كەتەتىنىن ۇقپاۋ وكىنىشتى, ارينە. مۇنىڭ تاعى ءبىر سەبەبى, قازاق ەلىندە مۇعالىمدەردىڭ باسىم كوپشىلىگى – ايەلدەر. ولاردىڭ كوبى ۇل وقۋشىمەن قارىم-قاتىناس ءتارتىبىن بىلمەيدى. سوندىقتان تەك قورقىتۋ ءادىسىن پايدالانادى. ال قىتايدا كەرىسىنشە, ءبىلىم وردالارىندا 99 پايىز ەر مۇعالىمدەر ىستەيدى. مۇنىڭ قوعام, ەل ءۇشىن ءمانى تەرەڭدە ەكەنى بەلگىلى.
ەلدىڭ ۇل تاربيەلەۋ ىسىندە اتا-بابامىز سالىپ كەتكەن ءداستۇر جولىنا كوشۋىمىز ءتيىس دەۋىنىڭ كەيبىر سەبەپتەرى وسىدان بولسا كەرەك.
تۇركىلىك ۇل تاربيەسى – تۇعىرلى تاربيە
وسى جەردە اكە تاربيەسىن, اكە رۋحىن العان ۇل قانداي بولاتىنىن الىستان ىزدەمەي-اق جارتى الەمدى بيلەگەن شىڭعىسحاننىڭ ومىرىنەن الساق جەتىپ جاتىر. اكەسى قايتىس بولعاندا شىڭعىسحان توعىز جاستا ەدى. اكەسى ومىرمەن قوشتاسار الدىندا شىڭعىسحاننىڭ بويىنا ەركەكتىك سانا, بولمىس ورناتىپ كەتتى. اكەسى شىڭعىسحانعا: «ەندىگى جەردە اناڭدى, ءىنى-قارىنداستارىڭدى ساعان اماناتتايمىن. ولاردى سەن اسىرايسىڭ. وتباسىڭا باس-كوز بول!», دەپ ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكتى موينىنا ارتتى. بۇل جەردە اناسىنىڭ دا كىشكەنتاي شىڭعىسقا وتباسىن اسىراپ-باعۋ, قامقور بولۋ, قورعاۋ سەنىڭ قۇزىرىڭدا», دەپ ۇلىنا جاۋاپكەرشىلىك ارتىپ, سەنىم ۇيالاتىپ, ءوزىن تۇلعا سەزىندىرە ءبىلۋى اقىلدىڭ ءىسى ەدى. اكە رۋحىمەن قارۋلانعان كىشكەنتاي تەمۋچين جاستايىنان ۇلكەن وتباسىن اسىراپ, اۋلەتتىڭ ابىرويىن قورعاپ, وسە كەلە ۇلت كوسەمى اتانىپ, جارتى الەمدى باعىندىرعان اسكەري قولباسشى بولعانىن تاريحتان بىلەمىز. عاليا ەسىمدى اپاي: «ادام بولىپ جاراتىلعاننان كەيىن, ادامزات سالتىمەن ۇل بالانى ەشقاشان تومەندەتۋگە بولمايدى. باسقا ادام تۇگىلى ءوز اناسى ۇل بالاسىن ەرجۇرەك بولىپ ءوسسىن دەسە, تومەندەتپەۋى كەرەك. يسلام دىنىندە ۇلدىڭ قىزدان ارتىقشىلىعىن اللا تاعالانىڭ ءوزى بىلدىرگەن. ۇل تاپقان انانىڭ ءسۇتى, قىز نارەستە دۇنيەگە اكەلگەن انا سۇتىنەن ەكى ەسە قۇنارلى بولاتىنىن عىلىمي دالەلدەگەن. ال بۇگىنگى اتا-انا ۇلدى ەركەلەتىپ وسىرەدى. اياۋشىلىق كورىپ وسكەن ۇلدان ەشقاشان ءور مىنەزدى, ەرجۇرەك ۇل شىقپايدى», دەيدى.
ءزۇبايرا تىلەگەنقىزى,
جۋرناليست