باتاگوي بالتاباي

بالتاباي سىزدىقوۆ – ەلگە ەسەلى ەڭبەگىمەن جاققان, تو­قى­راۋ جىلدارى ەرتىس-بايان وڭى­رىن­دەگى ۇلتتىق رۋ­حانيات پەن مادەنيەتىمىزدى تورگە شى­عارۋعا عۇمىرىنىڭ جارتىسى­نان استامىن ارناعان ابزال جان. «باتالى قۇل ارىماس» دەگەن ناقىل­دى ءاس تۇتىپ, ەل ۇلكەندەرىنىڭ اق با­تا­سىن العان, كوكىرەگى تولعان قا­زىنا قارتتىڭ ەڭبەك جولىنا ۇڭىلسەك, قاي قىزمەتتە بولسا دا ۇلتىمىزدىڭ ونەرىن التىنداي با­عالاعانىن تۇ­سى­نۋگە بولادى. نە­گىزگى العان ءبىلىمى اۋىل شارۋا­شى­لىعىنداعى ينجەنەر-مەحانيك بولا تۇرا, ونىڭ مادەنيەت سالاسىندا قالدىرعان قولتاڭباسى وراسان. اسىرەسە 90-جىل­داردىڭ سوڭى مەن جاڭا عا­سىردىڭ باسىندا مادەنيەتىمىزدى دامىتۋدا بۇل كىسىدەي تىنىمسىز ەڭبەكتەنگەندەر سيرەك. باياناۋىل اۋدانىندا بىرلىك كەڭشارىنىڭ ديرەكتورى بولىپ تۇرعاندا ەلدى مەكەنگە جاڭادان مادەنيەت ءۇيىن سالدىرىپ, كەيىن اۋدان ورتالىعىندا ۇزاق ۋاقىت مادەنيەت ءبولىمى باسشىسى لاۋازىمىن اتقارعان تۇستا ونىڭ اتسالىسۋىمەن جەرگىلىكتى «بەۋ, جىگىتتەر», «بايان اۋەندەرى», «بايان سۇلۋ» انسامبلدەرى «حالىقتىق ونەر ۇجىمى» اتاعىن يەلەنىپ, باياناۋىلدا حالىق تەاترى قۇرىل­دى. ودان سوڭ اۋداندا العاش رەت «بايان تۆ» تەلەارناسىن ءوزى باس بولىپ قۇردى. جاياۋ مۇسا اتىنداعى ونەر مەكتەبىندە جاس جەت­كىنشەكتەردى اقىندىق ونەرگە باۋ­لىپ, جەرگىلىكتى جەردەگى ونەر­پاز­داردىڭ باسىن قوسىپ دومبىرا ءانسامبلىن جاساقتادى. اسىرەسە وتاندىق ساپالى اقپاراتقا سۋساپ وتىرعان جەرگىلىكتى جۇرت ءۇشىن «بايان تۆ» ارناسىنىڭ ماڭىزى زور بولعان ەدى. كوممەرتسيالىق جوبا ءوزىن ءوزى اقتاپ, ارنا ۇجىمى بيۋدجەتتەن بىردە-ءبىر تيىن كو­مەك المادى. بالتاباي اعا ءبىر ءوزى رەداكتور, ديكتور, جۋرنا­ليست قىزمەتتەرىن اتقارىپ, كورەرمەنگە ءار اپتانىڭ سەنبىسىندە جەرگى­لىكتى جاڭالىقتارمەن بولىسۋ­گە اسى­عا­تىن. ىسكەر ءارى ۇيىمداس­تى­رۋ­شى­لىق قابىلەتىنىڭ ارقاسىندا جەر­گىلىكتى مادەنيەتتى ورگە سۇي­رەپ, ونىڭ تۇسىندا باياناۋىل جەرىن­دە رەسپۋبليكالىق, وبلىس­تىق دەڭگەيدەگى ءتۇرلى ونەر فەستيۆالى ءجيى وتەتىن. وسىنىڭ بارلىعى كاس­سەتالى كامەراعا ءتۇسىرىلىپ, جەر­­­گىلىكتى حالىققا تەلەديداردان تۇ­راقتى كورسەتىلىپ تۇردى. بۇدان باسقا كوگىلدىر ەكران ارقىلى اي­ماق­تىڭ ەكولوگيالىق ماسەلەلەرى, جاسىباي دەمالىس ايماعىن دامىتۋ جايى, جەكەشەلەندىرۋگە قاتىستى تۇيت­كىلدەر ءجيى تالقىلاناتىن. «بايان تۆ» ارقىلى سول جىلدارى ح­الىق­تىڭ ساياسي-ەكونوميكالىق جانە رۋحاني ساۋاتتىلىق دەڭگەيى ءوستى دەپ باعا بەرۋگە بولادى.

بالتاباي اعانىڭ دومبىرا­شى­لىق ونەرى سوناۋ جاس شاعىنان ەلگە بەلگىلى بولدى. الماتىدا وقىپ ءجۇرىپ, 60-جىلداردىڭ ورتا­سىن­دا رەسپۋبليكالىق ستۋدەنتتەر اراسىنداعى بايقاۋدا جەكە كۇي ورىنداۋدان ەكى مارتە جەڭىمپاز اتانعان. بۇل جەتىستىگى ءۇشىن ول وزگە ونەرپازدارمەن بىرگە 1968 جىلى «قازكسر-ءدىڭ پولشاداعى ما­دەنيەت كۇندەرىنە» قاتىسادى. ۆارشاۆا, گدانسك, ششەتسين, سلۋپسك تاعى بىرقاتار ۇلكەن شاھاردى ارالاپ, دينانىڭ «بايجۇما», قۇرمانعازىنىڭ «سەر­پەر» كۇي­لەرىن ورىنداپ, قا­زاق­تىڭ اسىل ونەرىن وزگە جۇرتقا پاش ەتكەن. سول جىلدارى ول اتاقتى اسپاپ جاساۋشى قامار قاسىموۆپەن ءبىر قاتاردا ەڭبەك ەتكەن شەبەر ەمانۋەل رومانەنكونىڭ قولىنان شىققان دومبىراعا يە بولعان. سول كونە اسپاپ – كۇنى بۇگىنگە دەيىن بالتاباي اعانىڭ جان سەرىگى.  ءبىر ءوزى قازاقتىڭ 80-نەن اسا كۇيىن ورىن­داي بىلەدى.

ەندى ءبىر ونەرى – سۋىرىپسالما اقىندىعى. 1985 جىلى باياناۋىل جەرىندە جاياۋ مۇسانىڭ 150 جىلدىعى تويلانىپ, ۇلكەن اي­تىس ۇيىمداستىرىلادى. سون­دا جەرگىلىكتى ۇستاز, اقىن زەكە­باي سولتانباي ۇلى بالتاباي سىز­­دىقوۆتى دايىنداپ, جىر سۇ­­لەي­­لەرىنىڭ بايگەسىنە قوسقان ەكەن. سول ايتىستا بالتاباي اعا وبلىس­تىڭ باس اقىنى اتالىپ كەلگەن تۇر­سىنباي ولجاباەۆتى اقتىق سىندا باسىمدىقپەن جەڭىپ, باس جۇلدەنى يەلەنگەن. كەيىن ونىڭ جولىن جەرگىلىكتى ايتىسكەر اقىندار جۇمكەن سەيىتوۆ, باعدات دۇيسەنوۆ تاعى باسقالارى لايىقتى جالعاس­تىر­دى. بالتاباي اعانىڭ ءوزى لاۋازىمدى قىزمەتتەگى ادام بول­عان­دىقتان, ايتىستاعى مانسابىن جالعاستىرۋعا مۇمكىندىگى بول­ما­عان. تەك سۋىرىپسالما ونە­رىن جۇرت ەرەكشە باعالاپ, ەل ىشىندە «بالتاباي اقىن ايتتى» دەگەن ما­قامدار, ءازىل ولەڭدەر ءالى كۇنگە دەيىن ءجيى كەزدەسەدى.

بۇگىندە جاسى 78-گە جەتىپ قال­عان قاريا باتاگويلىگىمەن دە ەلدى اۋزىنا قاراتىپ وتىرعان جايى بار. 2019 جىلى اتىراۋ جە­رىندە وتكەن رەسپۋبليكالىق سايىستا ءبىرىنشى, ال بيىل مامىر ايىندا قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ ۇيىمداس­تى­رۋى­مەن اقساقالدار اراسىندا وتكەن ءى رەسپۋبليكالىق باتا بەرۋ باي­قا­ۋىن­دا باس جۇلدەنى جەڭىپ الدى. قازىنالى قاريانىڭ اۋزىنان توگىلەتىن ءاربىر ءسوزى جاقۇت, ادامدى كەمەلدەنۋگە جەتەلەپ, سانا كوكجيەگىن كەڭەيتۋگە باعىت بە­رەدى. اقساقالدىڭ سوزىنشە, باتا بەرۋ – تەك داستارقانعا اس قايىرىپ, پەندە بالاسىنا جىلى ءسوز, جاقسى تىلەك ارناۋ ەمەس. باتا – قازاقتىڭ كونە داستۇرىنەن جالعاسقان قا­سيەت­تى قۇندىلىقتارىنىڭ ەڭ ما­ڭىز­دى­سى. 

– ادام بالاسى دۇنيەگە كەلىپ, ءفاني دۇنيەگە كەتكەنگە دەيىنگى ءومىر جالعاس­تىعىن باتامەن كەسكىن­دە­گەن. باتانىڭ ءتۇرى وتە كوپ. قا­زىر­گى ءومىر نەگىزىندە الساق, مىسال ءۇشىن «شىلدەحانا باتاسى», «بە­سىك باتاسى», «تۇساۋكەسەر باتاسى», «سۇندەت باتاسى», «اشامايعا مىنگىزۋ باتاسى», «توقىمقاعار باتاسى», ء«تىلاشار باتاسى», «اسكەر­گە شىعارىپ سالۋ باتاسى», «جاس جۇبايلارعا ارنالعان باتا», «ۇزا­تىلعان قىزعا باتا», «قونىس باتا­سى», «اقساقالدارعا بەرىلەتىن باتا», تاعىسىن تاعى جالعاستىرا بەرۋ­­گە بولادى. باتانىڭ دەنى داس­تار­­­قانعا ارنالعان. ەرتەدە كوپ ور­تا­سىندا باتانى تەك ەلگە سىيلى, جاسى ۇلكەندەر عانا بەرگەن. قاريالار بولماعان جەردە ورتا جاستاعى ەركەك كىندىكتىلەر, ءتىپتى بولماسا كىشكەنتاي ەر بالالارعا بەرگىزگەن. ەر وتىرعان جەردە ايەل ادام­نىڭ باتا بەرۋى – ورەسكەل ءىس. مۇنىڭ ماعىناسى – ايەل ادامدى كەمسىتۋ ەمەس, كەرىسىنشە ەر ازامات شاڭىراقتىڭ يەسى, اۋلەت ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك جۇگىن ارقالايتىن جان دەپ تۇسىنگەن قوعامىمىز.

بۇل حالقىمىزدىڭ ۇلتتىق بىرە­­­گەيلىگىن ساقتاپ قالاتىن كود­تىڭ ءبىرى ەكەنىن ۇمىتپايىق, دەيدى اق­­ساقال.

ۇزاق جىلعى ەڭبەگىنىڭ ناتيجە­سىندە بالتاباي ساكەن ۇلى ەلىمىزدىڭ «مادەنيەت قايراتكەرى» اتاعىنا يە بولدى. قازاقتىڭ قارا ءسوزىن قانىنا, سۇبەلى ءسوزىن سۇيەگىنە سىڭىرگەن ۇلاعاتتى اقساقالدىڭ دەنىنە ساۋلىق, كۇش-قۋات تىلەيمىز.

پاۆلودار وبلىسى