ۇلتتىق قوردى ۇيلەستىرۋ قاعيداتى

2000 جىلداردىڭ باسىندا قۇرىلعان ۇلتتىق قوردىڭ رەسمي سايتى جوق, ونداعى قارجىلىق وپەراتسيالار تۋرالى دەرەكتەر ۇلتتىق بانكتە جەتىم قىزدىڭ جۇگىندەي عانا اقپاراتتارمەن شەكتەلىپ قالعانىن وسى ۋاقىتقا دەيىن جازعانبىز. قازاقستاندا ۇلتتىق قوردىڭ اكتيۆتەرى ەل ىشىندە تەك «سامۇرىق-قازىناعا» ورنالاستىرىلدى. 2009-2016 جىلدار ارالىعىندا «سامۇرىق-قازىنا» ۇلتتىق قورعا 0,01 پايىزدىق مولشەرلەمەمەن 2,3 ترلن تەڭگەنىڭ وبليگاتسيالارىن ساتقان. بۇل وبليگاتسيالار ۇلتتىق قوردىڭ بالانسىندا ءالى دە بار. ولاردى وتەۋ 2026 جىلى باستالادى. وبليگاتسيالار تەڭگەمەن جانە نولدىك پايىزبەن ەكەنىن ەسكەرسەك, بۇل ينۆەستيتسيالاردىڭ تابىستىلىعىنا كەرى اسەر ەتەدى.

مەملەكەتتىڭ ۇلتتىق قوردىڭ كاپيتالىن جۇمساۋ جونىندەگى ارەكەتتەرى قازاق­ستان­ن­ىڭ نارىقتىق ەكونوميكاسىنا سوققى بەرەتىنىن ساراپشىلار ءجيى ايتاتىن. مۇنداي پىكىردى IFC-ءتىڭ قازاقستانداعى وكىل­دى­گىنىڭ باسشىسى ەكاتەرينا بەند­جامين Kazakhstan Growth Forum اياسىندا وتكەن پانەلدىك پىكىرتالاس بارىسىندا اشىپ ايتتى.

سپيكەردىڭ سوزىنشە, ەلدە شەتەلدىك ويىنشىلار پايدا بولۋى ءۇشىن ناقتى ويىن ەرەجەلەرىن, كورپوراتيۆتىك باسقارۋ مەن رەتتەۋشى ورتادا ەرەجەلەردى جاساۋ قاجەت. ونىڭ ايتۋىنشا, قازىر شەتەلدىك ينۆەستورلار قازاقستان نارىعىنا كىرۋگە ونشا ىنتالى ەمەس. «ەكىنشى جاعىنان, مەملەكەت بۇل نارىقتى ايتارلىقتاي ىنتالاندىرمايدى, ويتكەنى ول ۇلتتىق قوردا جيناقتالعان كاپيتالدى جۇمسايدى. بۇل نارىقتىق ەكونوميكانى دا بۇزادى. ەگەر بۇل مىندەتتەر شەشىلسە, ينۆەستيتسيا قازاقستان ەكونوميكاسىنا باعىتتالادى. بۇگىن بۇل وتە قيىن مىندەت», دەپ تۇيىندەدى بەندجامين.

جيىن بارىسىندا سىرت كوز – سىن­شىنىڭ سوزىنەن ۇققانىمىز, ءبىزدىڭ ەل دەرتتى, بىراق ناۋقاستان ساۋىعىپ كەتۋ مۇمكىندىگى بار دەگەن دياگنوز قويىپتى.

ۇلتتىق قورداعى قارجىعا تىم تاۋەلدى ەكەنىمىزدى, بىراق تاۋەلدىلىك دەڭگەيىن تو­مەن­دەتۋگە تالپىنىپ جاتقانىمىزدى ايتۋعا ءتيىسپىز. ساراپشىلارىمىز ۇلتتىق قور ەرەجەلەرىندەگى قاراجاتتى رەتسىز پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن «سيقىرلى تەسىكتەردىڭ» قاي جەردە جاسىرىنىپ جاتقانىن ىزدەۋدەن جالىققان ەمەس. سە­بە­بى مۇنايدان تۇسەتىن تابىس ازايىپ كەلە جاتقانىن حابارلاعان كوزدەردىڭ قاتارى كوبەيىپ كەتتى. اپتا باسىندا تاۋەلسىز مۇناي ءوندىرۋشى ۇيىمدار جا­ۋاپتى ۇكىمەتتەن سالاعا دەگەن كوزقاراسىن قايتا قاراۋدى سۇراپ, اشىق حات جازدى. PetroMining قاۋىمداستىعىنىڭ مالى­مەت­تەرى بويىنشا سوڭعى بەس جىلدا جۇمىس ىستەپ تۇرعان ءوندىرىس كولەمى 17%-عا تومەن­دەگەن. ۇيىم ناتيجەسىندە مەملەكەت سا­لىق تولەمدەرى مەن باسقا تولەمدەردەن 255,4 ملرد تەڭگە, 181,5 ملرد تەڭگە پايدادان ايى­رىلعان.

وسىعان وراي قاۋىمداستىق مۇشەلەرى ۇەۇ ساراپشىلارىمەن بىرگە ەنەرگەتيكا ءمينيسترى الماسادام ساتقاليەۆكە تاۋەل­سىز مۇناي ءوندىرۋشى ۇيىمداردىڭ مىن­دەت­تەرىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ 2023-2024 جىل­دار­عا ارنالعان جول كارتاسىن ۇسىن­دى. مۇنايدان كەيىنگى ومىرگە دايىن بولۋ قاجەتتىگىمىز, ۇلتتىق قوردىڭ قورجىنىن باسقا تابىس كوزدەرىن تولتىراتىن كەز كەلگەنى تۋرالى ۇسىنىستار 2015 جىلدان باستاپ اشىق ايتىلا باستادى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ الداعى جىلداردا ۇلتتىق قوردىڭ اكتيۆتەرىن 100 ملرد اقش دوللارىنا جەتكىزۋ كەرەكتىگىن ايتتى. قازاقستان ۇلتتىق بانكى ۇلتتىق قور اكتيۆتەرىن باسقارۋ جونىندەگى 2030 جىلعا دەيىنگى تۇجىرىمداماسىن ازىرلەدى. جوبا اشىق نقا پورتالىنا ورنالاستىرىلدى.

بۇل ۇسىنىس وسى جىلدىڭ 4 قىركۇيە­گىنە دەيىن جۇرتتىڭ تالقىسىندا بولدى.

زاڭ جوباسىنىڭ تۇسىندىرمە جازباسىندا ۇلتتىق قورعا تۇسەتىن تۇسىمدەر – مۇناي سەكتورىنداعى كومپانيالاردان تۇسەتىن تىكەلەي سالىقتار مەن باسقا دا تۇسىمدەر, جەكەشەلەندىرۋدەن تۇسەتىن تۇسىمدەر, قورلاردى باسقارۋدان تۇسەتىن ينۆەس­تيتسيالىق كىرىستەر – 2024 جىلى 7 415 ملرد تەڭگە, 2025 جىلى 8 306 ملرد تەڭگە, 2026 جىلى 8 287 ملرد تەڭگە. ۇلتتىق قور قاراجاتىن كەپىل­دەن­دى­رىلگەن جانە نىسانالى ترانسفەرتتەرگە جانە قوردى باسقارۋعا بايلانىس­تى شىعىستارعا جۇمسالۋىن ەسكەرە وتى­رىپ, ۇلتتىق قورعا تازا تۇسىمدەر 2024 جىلى 3 791 ميلليارد تەڭگە, 2025 جىلى 6 279 ميلليارد تەڭگە, 2026 جىلى 6 255 ميلليارد تەڭگە كولەمىندە بولجانۋدا.

ال ۇلتتىق ەكونوميكا ۆيتسە-ءمينيسترى ازامات امرين ۇلتتىق قوردىڭ تۇراق­تى­لىعىن ارتتىرۋ ماقساتىندا ءبىر جىل بۇرىن ەكى كونترتسيكلدىك ەرەجە ەنگىزىل­گەنىنەن حاباردار ەتتى. «2028 بۇل كور­سەت­كىش 93 ميلليارد دوللاردى قۇرايدى. دەمەك ءبىز 2030 جىلعا قاراي ۇلتتىق قوردىڭ اكتيۆتەرىن 100 ميلليارد تەڭگەگە جەتكىزۋ مىندەتىن ورىندايمىز. قازىردىڭ وزىندە جاعداي جاقسارىپ كەلەدى, 2024 جىلى ءبىز 800 ميلليارد تەڭگەگە جۋىق كىرىستى جوسپارلاپ وتىرمىز, بۇل ۇلتتىق قوردىڭ ينۆەستيتسيالىق قىزمەتى ەسەبىنەن تولىعادى», دەيدى ۆيتسە-مينيستر.

ەكونوميست الماس چۋكين وتكەن جىلى ءىجو-ءنىڭ نومينالدى ءوسىمى 100 تريلليون تەڭگەدەن اسقانىن, الايدا ۆاليۋتامەن ولشەيتىن بولساق, 2004 جىلدان بەرگى ءوسىم ەكى ەسەگە عانا وسكەنىن اتاپ ءوتتى. ازىرگە ۇكىمەتتىڭ ابىرويىن 2013 جىلى شارىقتاۋ شەگىنە جەتىپ, سودان بەرى ايتارلىقتاي تومەندەگەن ۇلتتىق قور ساقتاپ وتىر. ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, بيۋدجەتتىڭ شىعىس بولىگى سالىق تۇسىمىنەن بىرنەشە ەسە كوپ. ماسەلەن, سوڭعى بەس جىلدا ۇلتتىق قور اكتيۆتەرىنىڭ كىرىستىلىگى تومەندەپ بارادى. بۇعان الەمدىك قور جانە وبليگاتسيا­لار نارىقتارىنداعى قولايسىز جاعداي سەبەپ بولعان جوق. جاھاندىق ۇردىستەرگە تاۋەلدىلىك – وبەكتيۆتى فاكتور. بىراق سۋبەكتيۆتىلەرى – پورتفەلدى باسقارۋ ساپاسى. ساراپشىلار مۇنىڭ قازىرگى نارىقتىق جاعدايعا ارقاشان سايكەس كەلە بەرمەيتىنىن جۇمسارتىپ تا ايتتى, سوڭعى كەزدەرى اشىپ ايتىپ ءجۇر.

ونىڭ 50 پايىزىن ۇلتتىق قور قامتا­ما­سىز ەتەدى. ۇلتتىق قور تاۋسىل­عاندا بىزدە ۇلكەن تەڭگەرىمسىزدىك تۋىنداۋى مۇمكىن. وسى رەتتە ساراپشى نارىق زاڭى كوبى­رەك جۇمساۋ جانە بارلىعىنا كومەك­تەسۋ قاعيدالارىنا قايشى كەلەتىنىن دە ايتىپ ءوتتى. بىزگە بارلىعىنا كومەكتەسۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنىن ءتۇسىنىپ, ەركىن باسەكە­لەس­تىككە ورىن قالدىرۋ جايلى ويلانا باستاۋدىڭ كەزى كەلدى.

ونىڭ ايتۋىنشا, مۇنايدىڭ قايتادان قىمباتتايتىنىنا ەشكىم كۇماندانبايدى. «الەمنىڭ مۇنايدان تولىق باس تارتا المايتىنى ءبىزدىڭ باعىمىز با, سورىمىز با؟» دەگەن سۇراقتىڭ جاۋابىنىڭ جاڭعىرىعىن انىق سەزە باستادىق.

جىل باسىندا ۋولل-ءستريتتىڭ ەڭ ءىرى ەكى ينۆەستيتسيالىق بانكى JPMorgan Chase جانە Goldman Sachs مۇناي نارىعىندا جاڭا «سۋپەر تسيكلدى» بولجاپ, پاندەميا باسىلعان سايىن مۇناي باعاسى كوتەرىلەتىنىن ايتقان بولاتىن. دەمەك ەكونوميكا قالپىنا كەلگەن سايىن قىمباتتايتىن مۇنايعا دەگەن سۇرانىس تا ارتۋدا. ەڭ باتىل بولجامدار باررەلىنە 100, ءتىپتى 150 دوللار جەتەتىنىن ايتا باستادى. مۇناي قىمباتتاعان سايىن ۇكىمەتتىڭ قاباعى اشىلىپ, بەلبەۋىن بوساتا باستايتىنىن سوڭعى جىلدارى جيىرەك بايقاپ ءجۇرمىز. «وسىعان بايلانىستى قازاقستان ءدال قازىر ەكى قاراپايىم جانە وتە كۇردەلى نارسەنى قاتار اتقارۋى كەرەك. بىرىنشىدەن, ۇلتتىق قورداعى بارلىق مۇناي تۇسىمدەرىن تولىعىمەن زارارسىزداندىراتىن بيۋدجەتتىك نورما تۋرالى ويلانۋىمىز كەرەك», دەيدى ا.چۋكين.

ساراپشى سوزىنشە, ۇلتتىق قور قارا­جاتىن پايدالانۋدىڭ جالپى ەرەجە­لەرى زاڭمەن ناقتىلانعان. بىراق ترانس­فەرتتەردى ءبولۋ مەحانيزمىنە بايلانىستى ەلەۋلى كەمشىلىكتەر بار. قازىرگى ۋاقىتتا كەپىلدەن­دىرىلگەن ترانسفەرتتە رەسپۋب­ليكالىق بيۋدجەتكە قوسىمشا كىرىس كوزىنىڭ قاجەتتىلىگىن كورسەتە ەكونوميكالىق كور­سەتكىشتەرگە بايلانىستى ەمەس. دەمەك جو­عارىدا ايتىپ وتكەندەي, ۇكىمەتتىڭ ۇلتتىق قورعا كەز كەلگەن ساتتە قول سوزا بەرۋىنە مۇمكىندىك بەرەتىن «سيقىرلى تەسىك» وسى جەردە جاسىرىنىپ جاتىر. ترانسفەرتتەردىڭ مولشەرى كوبىنەسە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تۋرالى زاڭداردا ءبىر-ەكى جىل بۇرىن بەلگىلەنەدى. سونىمەن قاتار ەرەكشە جاعدايلاردا ەل پرەزيدەنتى ۇلتتىق قوردان مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە نىسانالى ترانسفەرت تۇرىندە نەمەسە كەپىلدىك بەرىلگەن بيۋدجەتتى ۇلعايتۋ تۇرىندەگى قوسىمشا قاراجات ءبولۋ تۋرالى جارلىققا قول قويا الادى.

سونىمەن قاتار ترانسفەرتتەردىڭ شامادان تىس ءبولىنۋى بيۋدجەت قاراجاتىن پايدالانۋ تيىمدىلىگىنە كەرى اسەرىن تيگى­زە­تىنىن ساراپشىلار دا ءجيى ايتادى. نا­تي­جەسىندە, سالىق-بيۋدجەت ساياساتى ەكو­نوميكانىڭ ناقتى سەكتورىنىڭ قاجەت­تىلىكتەرىن قاناعاتتاندىرا المايدى, ەكونوميكالىق سۋبەكتىلەردى فيسكالدىق ىنتالاندىرۋدىڭ ماقساتتى باعىت­­تال­ماۋى ەكونوميكاعا كومەك كور­سە­تۋگە بو­لىن­­گەن قاراجاتتىڭ توزۋىنا الىپ كەلەدى.

Jusan Invest اناليتيكالىق زەرتتەۋ­لەر ءبولىمىنىڭ باسشىسى باۋىرجان تولەپوۆتىڭ ايتۋىنشا, «2024-2026 جىل­دارعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تۋرالى» زاڭ جوباسىندا ۇلتتىق قور­دان تۇسەتىن ترانسفەرتتەردى قىسقارتۋ قاراستىرىلعانىن اتاپ ءوتتى. ماسەلەن, قۇجاتقا سايكەس ەگەر بيىلعى جىلى كە­پىل­دەندىرىلگەن جانە نىسانالى ترانسفەرتتەر 2,2 ترلن تەڭگە جانە 1,8 ترلن تەڭ­گەنى قۇراسا, 2024 جىلى تيىسىنشە 2 ترلن تەڭگە جانە 1,6 ترلن تەڭگە دەڭ­گە­يىندە جوسپارلانعان. سونىمەن بىرگە 2025-2026 جىلدارى كەپىلدەندىرىلگەن ترانسفەرت جىل سايىن 2 تريلليون تەڭگە دەڭگەيىندە قالادى.

ول الداعى ءۇش جىلعا ارنالعان بيۋدجەتتە مۇناي باعاسى باررەلىنە 80 دوللار, ال تەڭگەنىڭ دوللارعا شاققانداعى باعامى 1 دوللارعا 460 تەڭگە بولىپ بەلگىلەنگەنىن ەسكە سالدى. بۇل رەتتە Jusan Invest وكىلى مەملەكەتتىك شىعىن­دار­دىڭ وسۋىنە قاتىستى پروبلەمانى بولەك تالداپ بەردى.ونىڭ ايتۋىنشا, ۇكىمەتتىڭ ەكونوميكالىق مودەلى قا­زاقستان تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن دە وزگەرگەن جوق, قازىر دە قانداي باعىتپەن جۇرەتىنىمىزدى ناقتىلاي الماي وتىرمىز. ينفلياتسيانىڭ تۇراقتىلىعىن جاقسارتۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك شىعىستاردىڭ قارقى­نىن تەجەۋگە بولادى جانە ءتيىس. بىراق ول ءۇشىن مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ قازىرگى ۇلگىسىنەن باس تارتۋىمىز كەرەك.

ب.تولەپوۆ ۇلتتىق قوردىڭ 2030 جىلعا قاراي 100 ميلليارد دوللار جيناق­تاۋ ماق­ساتىنا قول جەتكىزۋگە باعىتتال­عان اكتيۆ­­تەرىن باسقارۋدىڭ جاڭا تۇجىرىم­دا­ماسىنىڭ تيىمدىلىگى تۋرالى دا پىكىرىن ءبىلدىرىپ ءوتتى. ساراپشى ۇلتتىق قور قا­راجاتىن ينۆەستيتسيالاۋدىڭ جاڭا ءپرين­تسي­پى باعالى قاعازدار پورتفەلى ءۇشىن تاۋەكەلگە اكەلەتىنىن ءتۇسىندىردى. بىراق اكتيۆتەردى باسقارۋدا جوعارى بىلىك­­تىلىك پەن جوعارى كىرىستىلىك ۇزاق ۋا­قىت بويى قالىپتاسادى, ول قىسقامەر­زىمدى پەرس­پەكتيۆادا ناتيجە بەرمەۋى دە مۇمكىن. «نورۆەگيا مەملەكەتى اگرەس­سيۆتى ينۆەس­تي­تسيالىق ءستيلى ارقىلى ءوز اكتيۆ­تەرىنىڭ كولەمىن ايتارلىقتاي ۇلعاي­تا الدى. بيىلعى جاعداي بويىنشا قور 70 ەلدەگى 9 228 كومپانيانىڭ اكتسيالارىنا يە جانە ونىڭ اكتيۆتەرىنىڭ قۇنى 1,4 تريلليون دوللاردان ءسال اسادى», دەيدى ساراپشى.

الماتى