شەرحان مۇرتازا دەسەك, شىندىق ۇعىمىنىڭ دا قاتار ايتىلۋى قالىپتى جاعدايعا اينالىپ كەتكەنى قاشان. ءار تۋىندىسى وتكىرلىك قانا ەمەس, شىنايىلىعىمەن دە باۋراپ الاتىن جازۋشى قالامىنىڭ قۋاتى قاي كەزدە دە وقىرمانىن بەيجاي قالدىرىپ كورگەن ەمەس. بولمىسىنداي شىعارمالارى دا مىنەزدى سۋرەتكەردىڭ ءار ءسوز بەن سويلەمىنىڭ استارىنان مىڭ سان سىردى ۇعۋعا, ۇقتىرۋعا بولادى.
الەم ادەبيەتىنىڭ الىبى ە.حەمينگۋەي: «بالالىق شاقتا كورگەن قيىنشىلىق – قارىمدى قالامگەر بولۋدىڭ باستى العىشارتى» دەگەندى ءجيى تىلگە تيەك ەتىپتى. بۇل پىكىرمەن كەلىسەتىندەر دە, قارسى شىعۋشىلار دا بار دەسەك تە, بالالىعى سوعىس كەزەڭى مەن سوعىستان كەيىنگى ۋاقىتپەن تۇسپا-تۇس كەلگەن قالامگەرلەردىڭ كوپشىلىگىنىڭ كلاسسيكالىق شىعارمالارىنىڭ دەنىن نەگىزىنەن وسى ومىرىنەن وتكەن, باسىنان كەشكەن قيىنشىلىقتارى كونتەكستىندە ورگەندىگىن كورۋگە بولادى. سوعىستىڭ قيىن جىلدارى شىڭداپ شىعارعان سونداي سۋرەتكەرلەردىڭ ءبىرى – شەرحان مۇرتازا. «اي مەن ايشا», «مىلتىقسىز مايدان», «41 جىلعى كەلىنشەك», «بۇلتسىز كۇنگى نايزاعاي» «اقساي مەن كوكساي», «ينتەرنات نانى», «شەكشەك شىرىلدايدى», «دارىگەردىڭ ءۇشىنشى قارۋى» جانە تاعى دا باسقا شىعارمالارىنىڭ ءون بويىندا سان الۋان قوعامدىق قۇبىلىستار, تاريحي وقيعالار مەن مول ءومىر شىندىعى جاتىر. بۇل تۋرالى سۋرەتكەردىڭ ءوزى 85 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا بىزگە بەرگەن سۇحباتىندا بىلايشا بايانداپ بەرگەن بولاتىن:
«مەن ازاپتى كوپ كورگەن اداممىن. مەنىڭ زامانىم قالىڭ شەڭگەلدىڭ اراسىنان جالاڭ اياق, جالاڭ بۇت جۇگىرىپ وتكەنمەن بىردەي سونداي قيىن كەزەڭ ەدى… بالالىقتىڭ ءداۋىرىن بىلمەي وتتىك. اكەمدى «حالىق جاۋى» دەپ تۇتقىنداپ اكەتىپ, بەس جاسىمدا جەتىم قالدىم. تارتپاعان ازابىمىز, ءداۋىرى تۋىپ تۇرعان اسىرە ۇرانشىل, جاعىمپاز اتقامىنەرلەردىڭ كورسەتپەگەن قورلىعى جوق. بارلىعىنا توزدىك, جانىمىز شىرقىراپ ءجۇرىپ شىدادىق. ونداي پالە, ءتىپتى تۇسكە دە كىرمەي-اق قويسىن دەپ ارماندايسىڭ. قۇدايعا شۇكىر, بەيبىت كۇننىڭ تاڭى اتتى. باقىت دەگەن وسى تىنىشتىق» دەپ اعىنان جارىلعان ەدى سوندا سۋرەتكەر.
جانە ءبىر تاڭقالارلىعى – شەرحان شىعارماشىلىعىنىڭ جۋرناليستيكاداعى قىسقا قايىرىلىپ, ناقتى ايتىلاتىن وتكىر ويلارى, ەرەك قولتاڭباسى ادەبيەتكە كەلگەن سۇلۋ سوزبەن ءساتتى كەستەلەنىپ, مۇلدەم باسقا تۇرگە ەنىپ جاڭاشا تۇلەپ سالا بەرەتىندىگى. جۋرناليستيكا مەن جازۋشىلىقتىڭ شەكاراسىن شەبەر بولە العان قالامگەر قابىلەتىن ەندى قۇبىلىس دەمەي كورىڭىزشى!
ال سۋرەتكەردىڭ ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىندا جازىپ, حالىقتىق قالپىمىز بەن سالتىمىز حاقىندا, جۇرتتىق كەلبەتىمىز تۋراسىندا, ۇلتتىق رۋح پەن نامىس جايىندا كەشە مەن بۇگىندى جانە ەرتەڭگى بولاشاقتى جالعاستىرا وتىرىپ تولعانعان ء«بىر كەم دۇنيەسى» شىن مانىندە ءسوز ونەرىندەگى ايرىقشا بەلەس بولدى دەسەك, اسىرا ايتقاندىعىمىز ەمەس. ء«بىر كەم دۇنيە» – قالامگەردىڭ ومىرلىك تولعامدارى مەن پايىمداردىڭ تامشىداي وي تۇرىندە ورنەكتەلگەن سيپاتى بولەك ساراپتامالارى.
ء«بىر كەم دۇنيەنى» وقىپ وتىرىپ, ويماقتاي عانا وي, قىسقا عانا مىسالداردىڭ وزىنەن عۇمىرىڭىزعا ازىق بولار اقىل, ومىرىڭىزگە ونەگە بولار تاجىريبە جينايسىز. سونىڭ ءبىرى – سۋرەتكەردىڭ مىنا ويى. سوناۋ ءبىر جىلى العان سۇحباتىمىزدا «ورالحان شاكىرتىڭىز ايتپاقشى, تومەنگە قارايسىز عوي, ەل سەنىمىن اقتايدى دەيتىن بولاشاق تۇرار, ءاليحان, احمەتتەر كورىنە مە ەكەن؟» دەگەن سۇراعىمىزعا اعىنان اقتارىلعان قالامگەر اقساقال جاسىندا جەتكەندەگى الاڭىن دا العاۋسىز ايتىپ, بۇكپەسىز بايانداپ ەدى:
– ءبىر اللاعا عانا ايان. مىنانداي مىڭ قۇبىلعان زاماندا, كىم بىلەدى, شىعۋى دا, شىقپاۋى دا مۇمكىن. ءبارى قيامەت دۇنيە. ول ەندى ۋاقىتىنا, زامانىنا بايلانىستى. ءبىر جيىرما, وتىز جىلدان كەيىن زامان قالاي وزگەرەدى, قانداي سيپات الاتىنىن ادام ءبىلىپ بولمايدى. تاعى ءبىر ستاليندەر, تاعى ءبىر گيتلەرلەر كەلىپ قالسا, دۇنيەنىڭ تاس تالقانى شىعا ما دەپ تاعى الاڭدايسىڭ. سانادان سونداي كۇڭگىرت ويلاردىڭ دا سەيىلمەيتىنى بار كەيدە. ساعان ءبىر مىسال ايتىپ بەرەيىن: ءبىر زاماندا ەۆرەي حالقى مىسىر پەرعاۋىندارىنىڭ قۇلدىعىندا بولعانى تاريحتان بەلگىلى. ولاردى سول قۇلدىقتان قۇتقارعان مۇسا (مويسەي) پايعامبار عوي. پەرعاۋىننىڭ تۇتقىنىنان قاشىپ شىققان ەۆرەي ەلىن مۇسا پايعامبار 40 جىل بويى ءشول دالا – قۇمنىڭ ىشىمەن ارى-بەرى الىپ جۇرە بەرىپتى. ماقسات: قۇلدىقتىڭ قامىتىن كيگەندەردىڭ تۇقىمى تاۋسىلىپ بولسىن دەگەن عوي. قۇلدىق پسيحولوگياسىنان ازات, جاڭا تاۋەلسىز ۇرپاق وسسە, سونى يەرۋساليمگە الىپ بارماق. سول ماقساتىنا جەتتى دە. جاڭا ۇرپاقتىڭ تۇياعىن پالەستينا توپىراعىنا تيگىزسە, ارمانىنا جەتەدى.
ال 300 جىل بويى رەسەي بوداندىعىندا بولعان قازاقتاردىڭ ەسكى كوزى ءالى دە سول باياعى قۇلدىق پسيحولوگيادان ارىلا الماعان, جاسقانشاق. قۇلاققا ۇرعان تاناداي شىر اينالا بەرەدى.
تاريح جاڭا بۋىننان, جالتاقتاماي, جاسقانشاق بولماي ءوسىپ كەلە جاتقان ۇرپاقتان ۇمىتكەر. بىراق ەسكىنى ەستەن شىعاراتىن مۇسا پايعامبار قايدا؟ جوق قوي…بىر كەم دۇنيە. بۇل وراسان زور كەم دۇنيەنىڭ ورنى شىنىمەن-اق تولماي ما؟.. دەپ ۇزاق ويعا شومىپ, تەرەڭ كۇرسىنگەن...
سوزىمەن عانا ەمەس, ىسىمەن دە الاش مۇراتىنا ادال بولعان جازۋشىنىڭ ادەبيەتتەگى بيىگى ءاماندا الاسارماق ەمەس! جانىنداي سۇيگەن قازاعىمەن قاتار جاساي بەرەرى حاق.