وسىدان 33 جىل بۇرىن ەلىمىزدىڭ ازاتتىعى تۋرالى اڭگىمە ايتىلىپ جاتقاندا «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتى تاۋەلسىزدىك دەكلاراتسياسىنا قاتىستى كوپتەگەن ماقالا جاريالادى. سونداي ۇنقوسۋدىڭ ءبىرى «سوتسياليستىك قازاقستاننىڭ» 1990 جىلعى 3 قازانداعى نومىرىندە جارىق كوردى.
«ەگەمەندىك الدىمەن تىلگە بەرىلسىن» دەپ اتالاتىن ماقالادا اۆتورلار دەكلاراتسيانىڭ جوباسى ءتىل تۋرالى زاڭعا قايشى كەلەتىنىن العا تارتادى. قۇجاتتا ورىس ءتىلى قازاقستانداعى ۇلتارالىق قارىم-قاتىناس ءتىلى دەپ كورسەتىلگەن. ال دەكلاراتسياسىنىڭ جوباسىن جاساۋشىلار ونى رەسمي ءتىل دەپ وزگەرتكەن.
ء«تىل تۋرالى زاڭىمىزدىڭ سياسى ءالى كەۋىپ ۇلگەرمەي جاتىپ, وعان وسىنشالىق ءىرى وزگەرىس ەنگىزۋگە ۇمتىلعانى قالاي؟ ول كىمگە كەدەرگى كەلتىردى ەكەن؟ بىزدىڭشە, ورىس ءتىلىن قازاق سسر-ءىنىڭ رەسمي ءتىلى دەپ جاريالاۋ – قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك ستاتۋسىن جوققا شىعارۋمەن پارا-پار. بۇل تۇستا ءدال وسىلاي دەپ قورىتىندى شىعارۋعا نەگىز جەتكىلىكتى. سەبەبى دەيسىز عوي؟ ءبىز بىلەتىن رەسمي ءتىل – ەڭ الدىمەن وكىمەت زاڭدارىنىڭ, قاۋلى-قارارلاردىڭ, ءباسپاسوز, راديو-تەلەديدار ارقىلى تاراتىلاتىن رەسمي حابار-وشارلاردىڭ, كەڭسە ءىس-قاعازدارىنىڭ, مەكەمە, كاسىپورىنداردا حالىقپەن ءتىل قاتىسىپ سويلەسەتىن ءار ءتۇرلى لاۋازىم يەلەرىنىڭ, قاتارداعى نەقيلى شەنەۋنىكتەردىڭ ءتىلى», دەپ جازادى ماقالا اۆتورلارى باباش ابىلقاسىموۆ پەن ساپارعالي وماربەكوۆ.
وسى ورايدا اۆتورلار مەملەكەتتىك ءتىل مەن رەسمي ءتىلدىڭ ايىرماشىلىعى قايسى دەگەن ساۋال تاستايدى. ياعني, ەكەۋىنىڭ ءبىر-بىرىنەن اجىراماس ۇعىم ەكەنىن ىمداپ جەتكىزىپ, كەز كەلگەن ەنتسيكلوپەديادا دا, سوزدىكتە دە بىردەي ماعىنا بەرەتىنىن العا تارتادى.
«راس, ادەبى ءتىلدىڭ ستيلدەرى جونىندەگى زەرتتەۋلەردە رەسمي ستيلگە قاتىستى ءتيىپ-قاشىپ ايتىلعان بىردەمەلەردىڭ ۇشىراساتىن كەزدەرى بار. بىراق ستيل دەگەن تۇسىنىك پەن ءتىل دەگەن تۇسىنىكتىڭ اراسى كەراعار. ءتىل اتاۋلىنىڭ ىشىندە ستيل اتاۋلى دا سان سالا. رەسمي ستيل سولاردىڭ تەك بىرەۋى عانا.
قوعامدىق قىزمەتى تۇرعىسىنان العاندا مەملەكەتتىك ءتىل مەن رەسمي ءتىل دەگەندەردىڭ اراسىندا جاتقان قىتاي قورعانى جوق. رەسپۋبليكاداعى رەسمي ءتىلىمىز ورىس ءتىلى بولعاندا, قازاقتىڭ مەملەكەتتىك ءتىلىنىڭ قىزمەتى نە بولماق؟ ءوز ۇلتتىق رەسپۋبليكامىزدىڭ الەۋمەتتىك تىرشىلىگىندە قىزمەت اتقارۋدان ونسىز دا ىعىسىپ, شەتكە شىعىپ بارا جاتقان قازاق تىلىنە دەگەن ەندىگى جەردەگى قامقورلىقتىڭ سيقى وسى بولماق پا؟ مەملەكەت ەگەمەندىگىنىڭ نەگىزگى ءبىر كىلتى ءتىل ەگەمەندىگىن ساقتاۋدا جاتىر عو», دەلىنگەن ماقالادا.
بۇدان ءارى اۆتورلار قازاق ەلىنىڭ رەسمي ءتىلى اتاۋىن ورىس تىلىنە بەرۋ قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك مارتەبەسى قاعاز جۇزىندە قالاتىنىنا نازار اۋدارادى. سونداي-اق ورىس ءتىلىنىڭ ونسىز دا كسرو-نىڭ رەسمي ءتىلى ەكەنىن, ونى قايتالاپ قازاقستانعا اكەلۋدىڭ قاجەتى جوق ەكەنىن اتاپ وتەدى.
«دەكلاراتسيادا رەسمي ءتىلدى ادەيىلەپ, ارنايى كورسەتۋگە ۇمتىلۋدىڭ استارى – قازاق ءتىلىن قانشا اۋليە ەتىپ توبەمىزگە كوتەرسەك تە, ونىڭ پەشەنەسىنە رەسمي ءتىل بولۋ اۋەلدەن جازىلماعان دەگەنگە سايادى. ءوز پايىمداۋىمىزشا, ورىس ءتىلىن قازاق رەسپۋبليكاسىندا رەسمي ءتىل دەپ ۇسىنعان تەزيس – قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك مارتەبەسىنە زور نۇقسان كەلتىرىپ تۇرعان تەزيس. سوندىقتان ونى جوبادان الىپ تاستاپ, جوباعا وسى زاڭدا كورسەتىلگەن ۇلگىدە عانا ەنگىزۋ كەرەك.
زاڭ ءبىر رەت قابىلدانعان ەكەن, ونى اركىمنىڭ قاس-قاباعىنا قاراپ جالتاقتاپ, ەكى كۇننىڭ بىرىندە وزگەرتىپ وتىرساق, ونىڭ نەسى زاڭ؟ مۇنداي زاڭنىڭ حالىق الدىندا سەنىمى, قادىرى بولا ما؟ مەملەكەتتىك ءتىل دەپ تانىلىپ وتىرعان قازاق ءتىلىنىڭ ءوزى كوكتەپ, ءوزى وركەن جايعان تۋعان توپىراعىندا رەسمي ءتىل بولۋعا دا ابدەن قۇقىعى بار.
مۇنىڭ ءبارىن بىلاي قويعاندا, وزگە ۇلت رەسپۋبليكالارىنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيالارىنىڭ بىردە-بىرەۋىنەن ورىس ءتىلىن رەسمي ءتىل دەپ جاريالاعاندى كەزدەستىرە المادىق. وزگەدەن وزا شاۋىپ, ەلدىڭ الدىنا تۇسكىمىز كەلىپ تۇراتىن كوڭىلشەك, جاسقانشاق پسيحولوگيادان قاشان ايرىلار ەكەنبىز؟ ابدەن زاڭداستىرىپ قولىمىزعا ۇستاتقان تىزگىننەن ايرىلىپ قالماقشىمىز با؟» دەپ تۇيىندەيدى اۆتورلار.
مىنە, «ەگەمەن قازاقستان»-نىڭ ءبىرىنشى بەتىندە جاريالانعان ماقالانىڭ ۇزىن-ىرعاسى وسىنداي. تاۋەلسىزدىك دەكلاراتسياسىندا, كەيىننەن كونستيتۋتسيامىزدا قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك مارتەبەسىن ساقتاپ قالۋىنا وسىنداي ۇنقوسۋلاردىڭ قوسقان ۇلەسىن ەشكىم جوققا شىعارا المايدى. الايدا ازاتتىق العالى 30 جىلدان استام ۋاقىت وتكەنىن, ءتىل ماسەلەسىنىڭ تۇبەگەيلى شەشىلمەي كەلە جاتقانىن ەسكەرسەك, اتا زاڭىمىزدا قازاق ءتىلىن مەملەكەتتىك دەپ قانا شەكتەمەي, رەسمي دەپ اتاپ كورسەتەتىن ۋاقىت جەتكەن سەكىلدى.