قىتايدىڭ حانچجوۋ قالاسىندا جازعى ازيا ويىندارى تۇڭلىگىن ءتۇردى. كەلەسى جىلى وتەتىن پاريج جازعى وليمپياداسىنا جولداما بولىسكە تۇسەتىن بۇل دودانىڭ دا ءباسى جوعارى. سودان كەيىن دە ازيا قۇرلىعىنىڭ جازعى وليمپياداسى دەپ ايتىلادى. جانكۇيەرلەر بوكسشىلارىمىزدان وراسان جەڭىس كۇتەدى. ويتەتىن سەبەبى ەسەمىز كەتىپ ءجۇر ءبىزدىڭ. 2018 جىلى يندونەزيادا وتكەن جازعى ازيا ويىندارىندا بوكسشىلارىمىز تەك 2 كۇمىس مەدالدى مىسە تۇتىپ, ەڭسەمىزدى تۇسىرگەن-ءدى.
قازاقستان تاۋەلسىز ەل رەتىندە جازعى ازيا ويىندارىنا العاش رەت 1994 جىلى قاتىستى. جاپونيانىڭ حيروسيما قالاسىندا وتكەن قۇرلىق الامانىندا بوكسشىلاردان تۇڭعىش بولىپ نۇرجان سمانوۆ چەمپيون اتاندى. بوكستان ازيا ويىندارىنىڭ تۇڭعىش چەمپيونىن سوزگە تارتىپ, وتكەن شاقتىڭ بەدەرىنە كوز سالىپ, كەلەر كۇننەن قانداي قايران كۇتەتىنىن سۇراپ سۇحباتتاستىق. «ازيا ويىندارىن ويلاسام, وكىنىش وزەگىمدى ورتەيدى», دەدى سمانوۆ سالعان جەردەن. تاۋەلسىز قازاقستانعا بوكستان ازيا ويىندارىنىڭ التىن مەدالىن العاش بولىپ تارتۋ ەتكەن ساڭلاقتى جەگىدەي جەگەن نەندەي وكىنىش ەكەن دەپ مۇنىسىنا ابدىراپ قالعانىمىز راس.
– نۇرجان مىرزا, قىتايدا جازعى ازيا ويىندارى باستالدى. بوكسشىلاردىڭ جەرەبەسى تارتىلدى. بوكسشىلارىمىز وليمپيادالىق 7 سالماق دارەجەسىندە رينگكە شىعادى. ءسىزدىڭ ەسىم-سويىڭىز اتالعاندا تاۋەلسىز قازاق ەلىنە جازعى ازيا ويىندارىنىڭ تۇڭعىش التىن مەدالىن تارتۋ ەتكەن ەرەن ەڭبەگىڭىز ورالادى. ارينە سىزدەن كەيىن ساناۋلى ساتتەردەن سوڭ جەڭىس تۇعىرىنا كوتەرىلگەن قاناتبەك شاعاتاەۆتىڭ دا التىن مەدال ولجالاۋى ءبىز ءۇشىن ىستىق. دەسە دە ۋاقىت جاعىن مولشەرلەگەندە ءسىز العاش بولىپ فينالدا جەكپە-جەك وتكىزدىڭىز. سول ءبىر جارقىن ساتتەرگە ورالىپ, اسەرلى شاقتى اڭگىمەلەپ بەرسەڭىز.
– ارينە, بارلىعى دا كۇنى كەشەگىدەي كوز الدىمدا, جادىمنان ەشقاشان وشپەيتىن جارقىن ساتتەر. تاۋەلسىز قازاقستان ەلىنىڭ سپورتشىلارى تۇڭعىش رەت جازعى ازيا ويىندارىنا قاتىستى. 1945 جىلى اتوم بومباسى ءتۇسىپ, قالانىڭ 90 %-ى جەرمەن-جەكسەن بولعان مەكەن عوي حيروسيما. ارادا 49 جىل وتكەندە ءبىز وسى قالاعا باردىق. جاپون حالقىنىڭ ەڭبەكقورلىعىن, وتانسۇيگىشتىگىن شاھاردىڭ گۇلدەنگەنىنەن كورىپ ەرەكشە اسەرلەندىك. اقش-تا, ەۋروپا ەلدەرىندە, ازيانىڭ باسقا مەملەكەتتەرىندە بۇعان دەيىن دە ءتۇرلى دودالارعا بارعانبىز, بىراق مەندە 1994 جىلى حيروسيماعا كەلگەندەگىدەي اسەر بولا قويعان جوق. ەندى سۇراعىڭا كەلەيىك. ارينە جەكپە-جەكتەر جەڭىل سوقتى, ءبارىن وڭاي ەڭسەردىم دەۋگە كەلمەيدى. ازيا قۇرلىعىندا دا تەگەۋرىندى قارسىلاستار بولدى. ونىڭ ۇستىنە 1994 جىلدىڭ قاڭتار ايىندا ازيا چەمپيوناتى ءوتىپ, ءبىزدىڭ جىگىتتەر 5 التىن مەدال ولجالاپ, جالپىكوماندالىق ەسەپتە كوش باستاپ مىقتىلىعىن كورسەتكەن ەدى. سودان كەيىن جازعى ازيا ويىندارى قازان ايىندا ءوتتى, وسى قۇرلىقتاعى ءار ەلدىڭ بوكسشىلارى ءبىزدىڭ جىگىتتەر دەگەندە ءبىر تىرناعى بۇگۋلى بولاتىن. ءبىزدىڭ قۇراماعا جۇكتەلگەن مىندەت – كوماندالىق ەسەپتە بوكستان 1-ورىنعا تۇراقتاۋ. بىراق ءبىز ول مەجەگە جەتە المادىق, ەكىنشى ورىندى مىسە تۇتتىق. ءوزىم 67 كەلى سالماق دارەجەسىندە 4 جەكپە-جەك وتكىزدىم. ءبىرىنشى ايقاستا فيليپپيندىك بوكسشىنى ۇپاي سانىمەن ۇتتىم. ەكىنشى جەكپە-جەكتە تۇرىكمەنستاندىق بوكسشىنى دا ىعىستىردىم. الدا – جارتىلاي فينال, قارسىلاس وزبەكستاندىق بوكسشى. ەكەۋمىز رينگتە ۇنەمى ىرعاسىپ, ءبىر-ءبىرىمىزدىڭ ايلامىزدى دا مەڭگەرىپ العانبىز. ازيا ويىندارىنىڭ جارتىلاي فينالىندا وزبەك ناريمان اتاەۆتى دا تىزەرلەتىپ فينالعا جەتتىم. ەندى ءبىر تالپىنسام, جازعى ازيا ويىندارىنىڭ التىن مەدالى ۋىسىما تۇسەدى. فينالعا تىڭ دايىندىقپەن شىقتىم, تايلاند بوكسشىسىنا رەفەري 1-راۋندتىڭ وزىندە ءۇش رەت نوگداۋن اشتى. ايقىن باسىمدىقپەن ۇتىپ, التىن مەدالدى ەلىمە تارتۋ ەتتىم.
مەن ۇلتتىق قۇراما ساپىندا 15 جىل ءجۇردىم, بىراق ءدال وسى حيروسيماداعى ازيا ويىندارىنا بارعان كەزدەگىدەي دەڭگەيدە بولا الماعان ەكەم. ناعىز زار كۇيىمە ءتۇسىپ, بابىم كەمەرىنەن اسقانىن سوندا باعامدادىم. جازعى ازيا ويىندارىنىڭ ۇزدىك بوكسشىسى دەگەن ماراپاتتى دا ماعان بەردى. 22 جاسىمدا ءوزىمنىڭ مىقتىلىعىمدى دالەلدەدىم. بىراق...
– ءسوزىڭىزدى بولەيىن, راسىندا دا ءسىزدىڭ ودان كەيىنگى تاعدىرىڭىزدا سپورتتاعى توقىراۋ بەلەڭ الدى, جارقىراپ كورىنە المادىڭىز. الەم چەمپيوناتى, 1996 جىلى اتلانتا جازعى وليمپياداسىندا دا جۇلدەگە جەتپەدىڭىز.
– ول كەزەڭدى ويلاسام, ءىشىمدى ءبىر وكىنىش بۋعاندا ءبۇرىپ جىبەرگەندەي بولادى. ارينە, ول ءۇشىن ەشكىمگە كىنا ارتپايمىن, ايىپتى وزگەدەن ىزدەمەيمىن, البىرت شاق جاستىعىمىزدىڭ جەلىگىنەن كورەم.
– قانداي كەلەڭسىزدىك ورىن الىپ ەدى؟
– ۇلتتىق قۇرامانىڭ كاپيتانى رەتىندە كوماندامىزدى باستاپ حيروسيمادان الماتىعا ۇشىپ كەلدىك, حالىقتىڭ ىستىق ىقىلاسى مەن كەڭ قۇشاعىنا ەندىك تە كەتتىك. پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ الماتىدا قابىلداپ, قۇتتىقتادى. شىمكەنت وبلىسى دەپ اتالادى ول كەزدە, ءوزىمىزدىڭ وڭىرگە كەلدىك. مۇندا دا كۇندە دۋمان, كۇندە توي, ەلدىڭ ىقىلاسىندا قيساپ جوق ەندى. ءوزىم بوزبالا شاعىمنان قۇراما ساپىنا قوسىلدىم, جاتتىعۋدان قول ۇزبەيتىن ەدىم. بىراق ءدال وسى حيروسيماداعى ازيا ويىندارىنان كەيىن ايىلىمىزدى بوساتىڭقىراپ جىبەرگەنىمدى كەش ۇعىنىپ, بارماعىمدى شايناپ قالدىم. ءسوز باسىنداعى وكىنىش دەگەننىڭ ءبىر ۇشى وسىندا جاتىر.
– الدا ازيا ويىندارىنان دا ماڭىزى جوعارى, مارتەبەسى بيىك الەم چەمپيوناتى, جازعى وليمپيادا ويىندارى بار ەدى عوي, نەگە ەرتە بوسادىڭىز؟
– سونى ويلاسام, ءالى دە وكىنەمىن, 1995 جىلى پارلامەنت ماجىلىسىنە سايلاۋ ناۋقانى باستالدى. شىمكەنت وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى كانديدات بولىپ تىركەلىپ, ۇگىت-ناسيحات جۇرگىزۋشى توپقا مەنى دە قوسقىسى كەلەتىنىن, بەدەلىمنىڭ قاجەت ەكەنىن ايتىپ ءوتىنىش ءبىلدىردى. ەت پەن تەرىنىڭ اراسىنداعى جەلىگى جەلكىلدەپ تۇرعان 22 جاستاعى ءتۇبىت مۇرتى تەبىندەگەن جاس جىگىتپىن. ۇلكەننىڭ ءسوزىن اياقاستى ەتۋگە ارىم جىبەرمەي كەلىسىم بەردىم. مەن ء«بىر-ەكى كەزدەسۋىنە قاتىسارمىن, ودان كەيىن قولقالاي قويماس» دەپ ويلاعان ەدىم. وعان قويا ما, ءبىر اي بويى ەل ارالاپ ۋاقىت وتكىزدىك, جاتتىعۋ جايىنا قالدى. 1995 جىلدىڭ مامىر ايىندا بوكستان الەم چەمپيوناتى گەرمانيانىڭ بەرلين قالاسىندا ءوتتى. 1996 جىلى جالاۋى جەلبىرەيتىن اتلانتا جازعى وليمپياداسىنا جولداما تاراتىلاتىن بايراقتى دودا. ءبىرىنشى جەكپە-جەكتە امەريكالىق بوكسشىنى ايقىن باسىمدىقپەن ۇتىپ, ەكىنشى ايقاستى تۇرىك بوكسشىسىنا ەسە جىبەرىپ تاۋىم شاعىلدى. دەپۋتاتتىققا كانديداتتىڭ شاشباۋىن كوتەرىپ جۇرەمىن دەپ جاتتىعۋدان قول ۇزگەنىمنىڭ «ارقاسىندا» بابىمدى جوعالتقانىمدى سول كەزدە ۇعىندىم, ماڭدايىما تاياق بولىپ ءتيدى. كىم بولسا دا ماڭىما جۋىتپاي كەلىسىم بەرمەي جاتتىعۋعا كەتىپ قالۋىم كەرەك ەدى. ەگەردە مەن 1994 جىلى حيروسيمادا وتكەن ازيا ويىندارىنداعىداي بابىمدا بولعانىمدا بەرليندەگى الەم چەمپيوناتىنان كەمىندە كۇمىس مەدالمەن ورالار ەدىم. وكىنبەگەندە قايتەسىڭ.
– ناريمان اتاەۆ ەكەۋىڭىزدى جانكۇيەرلەردىڭ بىتىسپەس قارسىلاس دەپ تانۋىنا 1995 جىلدىڭ كۇزىندە تاشكەنتتە وتكەن ليتسەنزيالىق ءتۋرنيردىڭ فينالى دا اسەر ەتكەن سياقتى. ەستۋىمىزشە, ءسىزدى وزبەك بوكسشىسى دۋالاۋ ارقىلى ۇتتى دەگەن دە ءسوز ايتىلادى. وسى قانشالىقتى راس؟
– راس دەپ ايتۋ ءۇشىن بىرىنشىدەن ناريمان مەنى باقسى, قۇشىناشتىڭ الدىنا جەتەلەپ بارعان جوق. بىراق قاۋەسەت دەۋگە دە قيمايسىڭ. نەگە؟ اتاەۆتى مەن جازعى ازيا ويىندارىنىڭ جارتىلاي فينالىندا تالاسسىز ۇتتىم, وعان ەشكىم ءشۇبا كەلتىرە المايدى. 1995 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ بوكسشىلارى اراسىندا حالىقارالىق تۋرنير بولدى. مەن ناريماندى قۋىپ ءجۇرىپ سابادىم, بىراق تورەشىلەر بەلدەن بۇگىپ, كوپە-كورنەۋ وزبەككە جىعىپ بەردى. كۇزدەگى ايقاس ءۇشىنشى جەكپە-جەك بولعالى تۇر. اتاەۆ مەنى ۇتا المايتىنىن بىلەدى. فينالدا جولىمىز ءتۇيىستى. رينگكە بەتتەپ كەلە جاتقانىمدى بىلەمىن, ءارى قاراي سانام سانسىراپ, ۇيىقتاپ قالعاندايمىن. جەكپە-جەك قالاي ءوتتى, ەسىمدە جوق. كيىم اۋىستىراتىن بولمەدە جۋىنعاندا عانا قالىڭ ۇيقىدان ويانعانداي كۇي كەشتىم. تاشكەنت شىمكەنتكە جاقىن, اعالارىم, تانىس-بىلىستەر دە وسى جەكپە-جەكتى بارىپ تاماشالادى. كەيىن اعامنان ەستىدىم, ولار كورەرمەندەر وتىراتىن جەردەن ورىن تاپپاي شەتكەرىرەك جايعاسىپ تاماشالاپتى. سوندا ءدال اتاەۆ ەكەۋمىزدىڭ فينالدىق جەكپە-جەگىمىز باستالاردا زالعا باقسىنىڭ كيىمىندەگى ايەل ادام كەلىپ قالتارىستاۋ جەرگە جايعاسىپ, جورالعىسىن جاساپتى. جەكپە-جەكتىڭ سوڭعى راۋندى اياقتالىپ, رينگتەن تۇسكەنىمىزدە وزبەك بوكسشىسى قۇستاي ۇشىپ بارىپ كەمپىردىڭ قولىن ءسۇيىپ, العىسىن ايتىپتى. دۋالاۋ, وقىتۋ دەگەندى بىلمەيمىز, بۇل جاقتا تىم قاناتىن كەڭگە جايعان ەكەن سول كەزدە مۇنداي جورالعى. جەكپە-جەگىمنىڭ جازباسىن كەيىن قوسىپ كورسەم, رينگتەگى سمانوۆتى تانىماي قالدىم. اتاەۆ ولاي دا, بىلاي دا اتويلاپ كەلىپ سوققىنىڭ استىنا الادى, ماڭگىرىپ ءجۇرمىن رينگتە. ەكىنشى, ءۇشىنشى راۋندتا عانا ەسىمدى جيعانداي, ويانعانداي بولىپپىن, بىراق ءبارى كەش ەدى. وسىلاي تاشكەنت تورىندە وعان جول بەردىم.
– ودان كەيىن دە ءسىز حالىقارالىق تۋرنيرلەرگە قاتىسىپ, جۇلدەلى ورىننان كورىندىڭىز. بىراق 1996 جىلعى اتلانتا جازعى وليمپياداسىندا مەدالعا سىنىق سۇيەم جەتپەي ءسۇرىندىڭىز. وعان دا سول دۋانىڭ اسەرى بولدى ما, جوق باسقا دا سەبەپ پە؟
– وزبەك بوكسشىسىنىڭ دۋالاۋىنىڭ اسەرىنەن دەي المايمىن, اتلانتا جازعى وليمپياداسىنىڭ العاشقى اينالىمىندا اۆستراليالىق بوكسشىنى ايقىن باسىمدىقپەن ۇتتىم, ەكىنشى اينالىمدا پاكىستاندىق قارسىلاسىمدى دا ەسەڭگىرەتە ۇردىم. ءۇشىنشى جەكپە-جەگىمدە الەمنىڭ ءۇش دۇركىن چەمپيونى, وليمپيادا ويىندارىنىڭ كۇمىس مەدال يەگەرى كۋبالىق حۋان ەرناندەسپەن جولىم تۇيىسەدى. ارينە, جەڭىلدىم, بويى دا ۇزىن, تاجىريبەسى دە مىعىم, سولاقاي ەرناندەسكە ۇپاي سانىمەن ەسە جىبەرىپ جۇلدەسىز قالدىم.
جوعارىدا ايتقانىمداي, مەن قىزىق قۋىپ, دۋمان تىلەپ, جيىننىڭ ورتاسىنان تابىلعانشا, ودان گورى جاتتىعۋدان قول ۇزبەي تەر توكسەم, وليمپيادانىڭ مەدالى بۇيىرار ما ەدى دەگەن وكىنىش بار. بىراق بۇيىرعانى وسى شىعار.