UNICEF Talks: ايتارى بارعا – اق جول!

جىل سايىن ۇيىمداستىرىلاتىن ءىس-شارانىڭ ماقساتى – بالالار مەن جاستار­عا ءوز مۇددەسى مەن قۇقىقتارىنا قاتىستى ماسەلەلەر بويىنشا ەركىن پىكىر بىلدىرە الاتىن اشىق الاڭ ۇسىنۋ. ورىمدەي جاستاردىڭ ورەلى ويلارى ايتىلعان كون­فەرەنتسيانىڭ حەدلاينەرى ەلىمىزگە تانىمال «Ninety One» توبى بولدى. ولار جەتكىنشەكتەر اراسىندا ءجيى كەزدەسە­تىن, قازىرگى قوعامنىڭ تۇيتكىلىنە اينالعان ­بۋ­ل­لينگ ماسەلەسىن كوتەردى.

– ءبىز بۋللينگكە كەزىگۋ جانە وعان قارسى تۇرۋ قانشالىقتى اۋىر جانە كۇيزەلىستى ەكەنىن ءوز تاجىريبەمىزدەن بىلەمىز. جاس كەزدە قۋدالاۋمەن ەش قولداۋسىز كۇرەسۋ وتە قيىن بولۋى مۇمكىن. سوندىقتان UNICEF Talks-قا قاتىسۋ جانە جاس سپي­كەرلەرگە قولداۋ كورسەتۋ ءبىز ءۇشىن ما­ڭىزدى. بايقاعانىم, سپيكەرلەردىڭ باسىم كوپشىلىگى العاش رەت قاۋىم الدىنا شىعىپ وتىر. سونىڭ وزىندە ءوز تاجىريبەلەرىمەن بولىسۋدەن جاسقانبادى. مەنى بۇل نارسە قۋانتادى. ويتكەنى ولاردىڭ شىنايى اڭگىمەلەرى مەن پروبلەمادان شىعۋدىڭ جولدارىن كورسەتۋى وزگەلەرگە وسىنداي قيىندىقتاردى مەيلىنشە جەڭىل ەڭسەرۋگە كومەك بولاتىنىنا سەنىمدىمىن. سونىمەن قاتار ەلىمىزدەگى ءار بالانىڭ باقىتتى بولا­شاعى مەن تەڭ مۇمكىندىكتەرىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جاعدايدى جاقسى جاققا وزگەرتە الاتىن ۇلكەندەرگە جاستار ءۇنى جەتەتىنە سەنەمىن,– دەدى «Ninety One» توبىنىڭ ءانشىسى دۋلات مۇحامەتقالي.

جاقىندارىنان قولداۋ تاپپاي, قيىن جاعدايدا تاپ بولعان جاسوسپىرىمدەرگە قانداي كومەك كەرەك؟ ولارعا قولۇشىن سوزعاندا نەنى ەسكەرگەن ءجون؟ وسى سۇراق­تارعا ءوز ومىرىنەن ناقتى مىسال كەلتىرە وتىرىپ, جاۋاپ بەرگەن سپيكەرلەردىڭ ءبىرى  – حالەل دوسمۇحامەدوۆ اتىنداعى اتى­راۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتى بەيبارىس سارسەن.

– دۇنيەجۇزى ەلدەرىنىڭ اراسىندا قازاق­ستان سۋيتسيد سانى بويىنشا ال­دىڭ­عى ورىنداردا تۇر. سۋيتسيدتىك پسي­حو­لوگيالىق مىنەز-ق ۇلىق 13-28 جاس ارا­­­­لى­عىندا – 30, ال جەتكىنشەك كەزىندە 6-10 پا­يىزدى قۇرايدى ەكەن. بۇل – وتە ۇل­كەن ماسەلە. ماسەلەن مەن 19 جاس­تا­مىن. زامانداستارىمنىڭ 30 پايىزى وزىنە-ءوزى قول جۇمساۋعا دايىن دەگەن ءسوز. ولار پسيحولوگيالىق تۇرعىدان ءالى تۇ­­راق­تى ەمەس. ءجاسوسپىرىم كەزىندە جا­عىم­سىز اتموسفەرانى سەزىنگەن, اتا-انا قام­­قورلىعى مەن مەيىرىمى جەتپەگەن جاس­تار سۋيتسيد جايىن ءجيى ويلايدى. دوس­تارى جوق, ءوزىن جالعىز سانايتىن بالا دا وزىنە-ءوزى قول جۇمساۋى ابدەن مۇمكىن. قاي­عىلى جاعدايدىڭ الدىن الۋ ءۇشىن اتا-انا وڭ-سولىن ەندى تانىپ كەلە جاتقان با­لاسىمەن قارىم-قاتىناسىن رەتتەۋ كە­رەك. ودان بولەك ۇيدەگى ۇرىس-كەرىس تە ءجاس­وس­پىرىمنىڭ پسيحولوگياسىنا كەرى اسەر ەتە­تىنى انىق. پسيحولوگيالىق قىسىم بالاعا جان-جاقتان جاسالۋى مۇمكىن. بالا­لار ۋاقى­تىنىڭ كوپ بولىگىن مەكتەپتە وتكى­زەدى. مۇعا­لىمدەرى اۋىر سوزدەر ايتىپ, ۇرسا­تىن كەزدەرى دە بولادى. ءار ادامنىڭ قابىل­داۋى ءارتۇرلى. جۇرەگىنە بارلىق ءسوزدى جا­قىن قابىلدايتىن وقۋشى وكپە-رەنىشتى وزىنە جيناي بەرەدى. وتپەلى كە­زەڭدە كوپ ءجاسوسپىرىم قولداۋعا مۇقتاج بو­لادى. ال قولداۋ كۇتكەن كەزدە ۇرىس ەستى­­­گەن ءسات – ەڭ قيىنى. بۇل جەردە مۇعا­لىم­­دەرگە دە كىنا ارتۋعا بولمايدى. سەبەبى, ولار­­دىڭ دا الدىنان ءتۇرلى ادەپسىز وقۋ­شى­لار وتەدى. دەگەنمەن, ءار ايتىلعان ءسوز­دىڭ كيەسى بولاتىنىن ۇمىتپاعان ءجون, – دەدى ول.

كوپتىڭ كوكەيىندە جۇرگەن وزەكتى ماسە­لەلەردەن بولەك, الاڭدا قوعامنىڭ قامىن كۇيتتەپ جۇرگەن 11-23 جاس ارا­لىعىنداعى سپيكەرلەر دە ءسوز تىزگىنىن الدى. ولاردىڭ قاتارىندا زاعيپ جانداردىڭ بولمەدە, ءتىپتى كوشەدە ءوز بەتىمەن جۇرۋىنە مۇمكىندىك بەرەتىن كوزىلدىرىك ويلاپ تاپقان ءمىرزاالى اسانوۆ پەن نۇرلىبەك وڭداعان بار. ماڭ­عىستاۋدان كەلگەن ونەرتاپقىشتار – نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەبىنىڭ 12-سىنىپ وقۋشىلارى.

– ءار عىلىمي زەرتتەۋدىڭ باستى ماق­ساتى قوعامدىق ماسەلەلەردىڭ الدىن الۋمەن نە شەشۋمەن ۇشتاسۋى كەرەك. ستاتيستيكالىق مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, الەمدە 300 ميلليوننان استام كورۋ قابى­لەتىنەن ايرىلعان جان ءومىر سۇرەدى. «DolphEYE» دەپ اتالاتىن كوزىلدىرىك زاعيپ جانداردىڭ كۇندەلىكتى ومىرىندە تۋىندايتىن قولايسىزدىقتىڭ الدىن الادى. بۇل ەرەكشە قۇرىلعى زاعيپ جانعا ا نۇكتەسىنەن ب نۇكتەسىنە كەدەرگىسىز جەتۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى. ياعني جوبانىڭ تەحنيكالىق بولىگىن قۇرايتىن «اrduino» پلاتفورماسىنىڭ كومەگىمەن, كوزاينەك دىبىس تولقىندارىن جىبەرۋ ارقىلى كورۋ قابىلەتى ناشار ادامنىڭ الدىنداعى كەز كەلگەن كەدەرگىنى انىقتاپ, وعان بەلگى بەرەدى. بۇدان بولەك قۇرىلعىدا Bluetooth تولىقتىرۋى ارقاسىندا ۇيالى تەلەفونعا جالعانىپ, قولدانۋشىعا قالانىڭ كارتاسىن اشىپ, جول باعىتىن قۇرۋعا بولادى. ال 3D پرينتەر ارقىلى باسىپ شىعارىلعان جاقتاۋ «DolphEYE»-دىڭ قاڭقاسىن قاراپايىم كوزىلدىرىككە ۇقساتادى, وسىنىڭ ارقاسىندا زاعيپ جان دەنساۋلىق ەرەكشەلىگىنە بايلانىستى قوعامدىق قىسىمنان ايىرىلادى, – دەدى ءمىرزاالى اسانوۆ.

ءىس-شاراعا 200-دەن اسا قاتىسۋشى جي­نالدى, ولاردىڭ اراسىندا ورتا­لىق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, ديپلو­ماتيالىق كورپۋس, مەديا جانە جالپى جۇرت­شىلىق وكىلدەرى بولدى.

– UNICEF-تە ءبىز جاستار ۇنىنە سەنە­مىز جانە وسى الاڭدا كوتەرىلگەن ءار ماسەلە­نى بارشاعا جەتكىزۋگە ۇمتىلامىز. بالا قۇقىعىن ساقتاۋدى ماقسات تۇتقان ۇيىم ەلىمىزدە وتىز جىلعا جۋىق جۇمىس ىستەپ كەلەدى. ءبىلىم الۋ, دەنساۋلىق ساق­تاۋ, سۇيىسپەنشىلىككە تولى وتباسىندا ءومىر ءسۇرۋ سياقتى بارىمىزگە تانىس قاعي­داتتاردىڭ ىشىندە كوپشىلىك بىلە بەر­مەيتىن قۇقىق بار, ول – بالالاردىڭ وز­دە­رىنە قاتىستى بارلىق ماسەلە بويىنشا كوزقاراسىن ەركىن ءبىلدىرۋ قۇقىعى. UNICEF Talks الاڭىندا بۇل قۇقىق شىندىققا اينالادى, – دەدى UNICEF-ءتىڭ قازاقستانداعى وكىلىنىڭ مىندەتىن ات­قارۋشى لەتيسيا باززي-ۆەيل.

كەزدەسۋ ۇيىمنىڭ الەۋمەتتىك جەلى­لەرىندەگى پاراقشالارىنان تىكەلەي ەفيردە دە كورسەتىلدى. جاستاردىڭ ەرىك-جىگەرىن قايراپ, ومىرگە دەگەن قۇلشىنىسىن ارتتىراتىن جيىنعا ونلاين قاتىسۋشىنىڭ ءبىرى – نابيرا اسەتقاليقىزى.

– قوعامداعى بۋللينگ, سۋيتسيد, جاس­وسپىرىمدەردىڭ جەتىلۋ كەزەڭىندە بولاتىن كۇيزەلىس سەكىلدى وزەكتى ماسەلەلەردى جاستار, اسىرەسە جەتكىنشەكتەردىڭ وزدەرى تالقىلاعانى دۇرىس. ويتكەنى كەز كەلگەن جان ءوزى سەكىلدى ادامنىڭ تاجىريبەسىن, وقيعاسىن تەزىرەك قابىلدايدى. ماسەلەن, مەكتەپ وقۋشىسىنا قاتارلاستارى تاراپىنان بۋللينگ بولدى دەلىك. ول بالا اتا-اناسىنان كومەك سۇراۋعا قىسىلادى. سوندىقتان كوپ جاعدايدا ەشكىمگە ايتپاي, ىشىندە ساقتايدى. وسىنداي ورتالاردا ماسەلە اشىق تالقىلانسا, ءدال سونداي جاعدايعا تاپ بولعان ءوزى سەكىلدى باسقا بىرەۋ وقيعاسىن ايتىپ, قالاي ونىمەن كۇرەسكەنىن ايتسا, جاڭاعى بۋللينگكە ۇشىراعان وزگە بالالار قيىندىقتان شىعۋدىڭ ايقىن مىسالىن كورەدى. مەن – بالاباقشا تاربيەشىسىمىن. سوندىقتان جاسوسپىرىمدەردىڭ, بالالاردىڭ ماسەلە­لەرىن كوتەرىلەتىن پودكاست, جيىن, ديسكۋسسيا بولسىن ۇزبەي قاراپ, وزىمە اناليز جاساپ وتىرامىن. ماعان بۇل كوممۋنيكاتسيا جاساۋدا, جوسپار قۇرۋدا, بالا پسيحولوگياسىن تەرەڭىرەك تۇسىنۋگە ۇلكەن كومەك, – دەدى ول.