اتوم ەنەرگەتيكاسى جانە ەل بولاشاعى

حالىقارالىق كونفەرەنتسيادا ءسوز العان عالىمدار نەگىزىنەن اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ قاۋىپسىزدىگى جانە تەرمويادرولىق ەنەرگەتيكانى دامىتۋ تاقىرىبىن كەڭىنەن تال­قىلادى. سونىمەن قاتار ۇلت­تىق يادرولىق ورتالىعىنىڭ ەكسپەريمەنتتىك بازاسىندا, يگر ء(يمپۋلستى گرافيتتىك رەاكتور) مەن «بايكال-1» زرك رەاكتورلىق كەشەندەرىندە, تاعى دا باسقا قون­دىر­عىلاردا جۇرگىزىلگەن كەشەن­دى زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلەرى تانىس­تىرىلدى.

ءۇش كۇنگە ۇلاسقان ماڭىزى ايرىقشا كونفەرەنتسيادا اتوم ەنەر­گەتيكاسىن دامىتۋ, باسقارى­لا­تىن تەرمويادرولىق سينتەز تەحنولوگيالارى, سۋتەگى ەنەرگەتيكاسى, رادياتسيالىق ەكولوگيا جانە مەديتسينا سالاسىنداعى وزەك­تى ماسەلەلەر بويىنشا 150-گە جۋىق بايانداما جاسالدى. مۇنىڭ ءوزى وتكىزىلگەن ءىس-شارانىڭ دەڭگەيى قانشالىقتى ەكەندىگىن اڭعارتسا كەرەك. بۇدان وزگە يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ رەجىمىن نىعايتۋ جانە يادرولىق سىناقتارعا جان-جاقتى تىيىم سالۋ تۋرالى شارتىن (ياسجتش) قول­داۋ جۇمىستارىنىڭ ناتي­جەلەرى دە قارالدى.

– ءبىز 20 جىلدان بەرى قازاق ەلى عالىمدارىمەن بىرلەسىپ زەرتتەۋ جۇرگىزىپ كەلەمىز. سولاردىڭ ءبىر تاقىرىبى – حالىققا اۋىر زاردابىن تيگىزگەن ۇلكەن اپاتتاردى زەرتتەۋ. بۇل جۇمىستىڭ ناتيجەسى جاپونيانىڭ ەنەرگەتيكالىق كە­لە­شەگىنە دە زور اسەرىن تي­گىزۋى ابدەن مۇمكىن. مۇنداعى ۇلتتىق يادرولىق ورتالىقتاعى عا­لىمدارمەن ىنتىماقتاستىق بىزگە تىڭ مالىمەتتەردى الۋعا مۇم­كىندىك بەرىپ وتىر, دەيدى جاپو­نيا اتوم ەنەرگياسى اگەنتتىگى ديرەك­تورىنىڭ ورىنباسارى كەنجي كامياما.

عالىمداردىڭ بولجامىنا سۇيەنسەك, الداعى 10 جىلدان كەيىن قازاقستاندا ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ تاپشىلىعى بايقالا باستايدى. كەڭەس داۋىرىندە سالىنعان جىلۋ ەلەكتر ستانسالارى ەسكىر­گەنىن ەسكەرسەك, ماسەلەنىڭ كۇر­دەلى سيپات الا باستاعانىن الدەن اڭ­عار­تىپ وتىر. سوندىقتان دا بۇل تىعىرىقتان شىعۋدىڭ ناقتى جولى اتوم ستانساسىن سالۋ قاجەتتىگىنە تىرەلەدى. ەڭ باستىسى – اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ قاۋىپ­سىز­دىگىن ساقتاۋعا باسا ءمان بەرۋ.

قر ۇياو ورتالىعىنىڭ باس ديرەكتورى ە. باتىربەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, حالىقتىڭ كوكەيىندە اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋعا دەگەن ۇمىتتەن گورى كۇدىك باسىم بولعاندىقتان, ونى سەيىلتۋ ءۇشىن اتومدى بەيبىت ماقساتتا پاي­دالانۋدىڭ ماڭىزى قانداي ەكەندىگىنە كوز جەتكىزەتىن اۋقىمدى جۇمىستار جۇرگىزۋ قاجەت. بۇل حا­لىق­ارالىق كونفەرەنتسيا – سونىڭ ءبىر ايعاعى.

– جاپونيا اتوم اگەنتتىگىنىڭ وكىلى وزدەرىندە اتوم ەنەرگەتيكاسىن قالاي دامىتۋ كەرەكتىگى تۋرالى پىكى­رىمەن ءبولىستى. ول بىزگە دە ءتيىستى ماسەلە ەدى. جەردەگى كومىرىمىز دە ءبىر ۋاقىتتا بىتەدى. مۇناي مەن گازدىڭ مولشەرى قانشاعا باراتىنى بەلگىلى. سوندىقتان ەنەرگەتيكا تاپشىلىعىنا جول بەرمەۋ ءۇشىن, ياعني ونىڭ الدىن الۋدى قازىردەن ويلانا بەرۋىمىز كەرەك, – دەيدى قر ۇياو اتوم ەنەرگياسى ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ماتەريالتانۋدى زەرتتەۋلەر جونىندەگى ورىنباسارى ەربولات تايتولەۋ ۇلى.

كونفەرەنتسيا سوڭىندا عا­لىمدار قازاقستان رەسپۋب­لي­كاسى ۇلتتىق يادرولىق ورتا­لى­عىنىڭ نىساندارى سانالاتىن بۇرىنعى سەمەي سىناق پو­لي­گونىنىڭ اۋماعىندا, رەاك­تورلىق كەشەندەر مەن زەرتحانا­لاردا بولىپ, ماڭىزدى سالانىڭ جۇ­مىس­تارىمەن تانىسىپ, ارىپتەس­تىك ىنتىماقتاستىقتى بۇدان دا بەتەر نىعايتا بەرۋگە ۋاعدالاسىپ قايت­تى.

اباي وبلىسى