30 تامىز – قازاقستان كونستيتۋتسياسىنىڭ كۇنى. بۇل – 1995 جىلى قازاقستان كونستيتۋتسياسىنىڭ قابىلدانعانىنا وراي رەسپۋبليكا بويىنشا مەرەكەلىك ءىس-شارالار, كونتسەرتتەر مەن كورمەلەر وتەتىن مەملەكەتتىك مەرەكە. وسىدان 28 جىل بۇرىن ەلدە دەموكراتيالىق زايىرلى مەملەكەت قۇرۋ تۋرالى رەفەرەندۋمدا قابىلدانعان شەشىم ماڭىزعا يە. قۇجاتتا بوستاندىق, تەڭدىك جانە كەلىسىم ماقساتى جاريالاندى. رەسپۋبليكانىڭ ەڭ جوعارى قۇقىقتىق قۇجاتىنا بەس رەت تۇزەتۋ ەنگىزىلدى. سوڭعى رەت 2022 جىلى وزگەرىستەر قابىلداندى.
جانارماي باعاسىنا قاتىستى نارازىلىقتار زاڭسىزدىق پەن زورلىق-زومبىلىققا ۇلاسىپ كەتكەن 2022 جىلعى قاڭتارداعى ميتينگ قازاقستاندا قايعىلى وقيعا رەتىندە ەستە قالدى. الايدا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ىرىتكى سالۋشىلار كۇتكەندەي دەموكراتيالىق رەفورمالاردى جويۋعا ەمەس, ونى جەدەلدەتۋگە باعىتتالدى.
سودان بەرگى ەكى جىل ىشىندە قازاقستان پرەزيدەنت پەن ونىڭ ۇكىمەتى باستاعان ساياسي رەفورمالاردى ىلگەرىلەتۋدى جانە شىن مانىندە دەموكراتيالىق ينستيتۋتتاردى قۇرۋدى جالعاستىرىپ كەلەدى. بۇل قوعامعا تۇبەگەيلى اسەر ەتىپ, پرەزيدەنت پەن پارلامەنت رولىنە قاتىستى رەفورمالارىمەن شەكتەلمەيدى. جۋىردا مەملەكەتتىك كەڭەسشى ەرلان قارين وسى مەرزىم ارالىعىندا پرەزيدەنتتىك ساياسي رەفورمالار اياسىندا قازاقستان ازاماتتارى قالا, اۋىل جانە باسقا دا ەلدى مەكەندەردىڭ 1 668 اكىمىن (جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارىنىڭ باسشىلارىن) سايلاعانىن اتاپ ءوتتى.
اكىمدەردىڭ تورتتەن ءبىرى تاۋەلسىز كانديدات, قالعانى رەفورمالارعا بايلانىستى پارتيا تىركەۋ مەن سايلاۋ ناۋقانىن وتكىزۋدەگى جەڭىلدىكتى ءتيىمدى پايدالانعان ساياسي پارتيالاردىڭ وكىلدەرى. جاڭادان سايلانعان باسشىلاردىڭ جارتىسىنان استامى العاش رەت وسى قىزمەتكە سايلاندى. كوپشىلىگىنىڭ ورتا جاسى 45-تە. ولاردى جەرگىلىكتى جاس ساياساتكەرلەردىڭ جاڭا بۋىنىنىڭ وكىلدەرى دەپ ايتا الامىز.
كونستيتۋتسيا كۇنى – قازاقستان حالقىنا جانە وسى ستراتەگيالىق ماڭىزدى ەلگە قىزىعۋشىلىق تانىتاتىن ءاربىر ادامعا بىلتىرعى جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋم ناتيجەسىندە قابىلدانعان كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەردىڭ نەگىزگى قاعيداتتارىن تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. رەفورمالار قازاقستاندى وزگەرتتى جانە جاڭا دەموكراتيالىق قاعيداتتاردىڭ ورنىعۋىنا جول اشتى.
پارلامەنت پەن جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارىنىڭ قۇزىرەتى كەڭەيدى, ىقپالى ارتتى. پرەزيدەنتتىڭ وكىلەتتىك مەرزىمى شەكتەلدى. بۇل ۇكىمەتتىڭ پارلامەنت پەن ونى سايلاعان حالىق الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتەدى. قازاقستان پرەزيدەنتى ەندى جەتى جىلدىق مەرزىمگە ءبىر مارتە عانا سايلانادى. قازاقستان – مۇنداي قادامعا بارعان ورتالىق ازياداعى تۇڭعىش مەملەكەت.
ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلدىڭ, بالا قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلدىڭ جانە حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعىنان وسال ساناتتارىنىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جونىندەگى ۋاكىلدىڭ ءرولى مەن مارتەبەسىن ارتتىرۋ ارقىلى ادام قۇقىقتارى مەن دەموكراتيانى قورعاۋ كۇشەيتىلدى. ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن ودان ءارى قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا كونستيتۋتسيالىق سوت قايتا قۇرىلدى. ەندى قازاقستان ازاماتتارى كونستيتۋتسيا قاعيداتتارىنا قايشى كەلەتىن زاڭسىز شارالارعا شاعىمدانىپ, تىكەلەي كونستيتۋتسيالىق سوتقا جۇگىنە الادى.
كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەردىڭ اسەرى اسىرەسە 2023 جىلعى ناۋرىزدا وتكەن پارلامەنت جانە جەرگىلىكتى سايلاۋدا بايقالدى. ساياسي پارتيالاردى تىركەۋ ءتارتىبىن جەڭىلدەتۋ سايلاۋعا «رەسپۋبليكا» جانە «بايتاق» سياقتى جاڭا پارتيالاردىڭ قاتىسۋىنا مۇمكىندىك بەردى. وتاندىق جانە شەتەلدىك ساياسي ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, بيىلعى سايلاۋ قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىكتەن كەيىنگى تاريحىنداعى ەڭ باسەكەگە تولى دودا بولدى.
التى پارتيا پارلامەنتكە ءوتۋ ءۇشىن قاجەتتى بەس پايىزدىق مەجەنى ەڭسەرە الدى. وسىلايشا, سان الۋان ساياسي كوزقاراستاعى شىنايى كوپپارتيالى وكىلدى ورگان قۇرۋعا مۇمكىندىك تۋدى. وزگەرىستەر قارقىندى جۇرگەنى سونشالىق, ءبىر جىلدا رەفەرەندۋم مەن بىرنەشە سايلاۋ ناۋقانى ءوتتى. كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەر مەن رەفورمالاردىڭ ارقاسىندا قازاقستان قوعامىندا جاڭا ازاماتتىق جانە ساياسي مادەنيەت قالىپتاستى.
الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق جانە باسقا دا رەفورمالار قازاقستان ۇنەمى بەتپە-بەت كەلەتىن جاھاندىق وزگەرىستەرگە, ۇدەرىستەر مەن سىن-قاتەرلەرگە ءتيىمدى جاۋاپ بەرۋىنە جول اشادى. كونستيتۋتسيا باپتارىنىڭ ۇشتەن ءبىرىن قايتا جازعان قازاقستان شىن مانىندە جاڭا رەسپۋبليكاعا, ال ساياسي جاعىنان جاڭا مەملەكەتكە اينالدى.
قازاقستان – ءار ازامات ءدىني سەنىمى مەن ەتنوستىق تەگىنە قاراماستان ءوزىن ماڭىزدى ءارى ەركىن سەزىنە الاتىن تولەرانتتى قوعام. كونستيتۋتسيا ءسوز ەركىندىگىن, پىكىر ءبىلدىرۋ قۇقىعىن جانە ءدىن بوستاندىعىن, سونداي-اق ساياسي ارتۇرلىلىك پەن جەكە باس بوستاندىعىن قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە ساياسي دامۋىنىڭ نەگىزىن قالايدى.
جۋىردا اتالعان ەلگە ساپار بارىسىندا ەۋروپالىق پارلامەنتتىڭ سىرتقى ىستەر كوميتەتىنىڭ دەلەگاتسياسى پارلامەنت دەپۋتاتتارىمەن, مەملەكەتتىك كەڭەسشى ەرلان قارينمەن, ەكونوميكا ءمينيسترى جانە بىرقاتار ءمينيستردىڭ ورىنباسارلارىمەن, سونداي-اق ازاماتتىق قوعام وكىلدەرىمەن جانە ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلمەن كەزدەستى.
كوميتەتتى باسقاراتىن گەرمانيا وكىلى دەۆيد ماكالليستەر قازاقستان مەن كورشىلەس قىرعىزستانعا ساپارى كەزىندە ورتالىق ازياداعى ستراتەگيالىق ماڭىزدى ەلدەرىمەن قارىم-قاتىناستا ەۋروپالىق وداقتىڭ ىقپالى مەن قاتىسۋىن ارتتىرۋ قاجەتىنە نازار اۋداردى. «بۇل – سىناق ءساتى, سونىمەن قاتار قارىم-قاتىناسىمىزدى دامىتۋ ءۇشىن مۇمكىندىكتەر كەزەڭى», دەدى ول.
ماكالليستەر مىرزا ەكى ەل ۇكىمەتىنىڭ ەو-مەن ىنتىماقتاستىعىن, رەسەي مەن بەلارۋسقا سالىنعان سانكتسيالاردى اينالىپ وتۋگە ايماق ەلدەرىن پايدالانۋعا قاتىستى قاۋىپ-قاتەردى جويۋعا كۇش سالاتىنىن قۇپتادى. ول سانكتسيالار ورتالىق ازيا ەلدەرىنە ەمەس, ۋكرايناعا قارسى باسقىنشىلارعا باعىتتالعانىن اتاپ ءوتتى.
ەۋروپالىق پارلامەنتشىلەر قازاقستان مەن ەۋروپا اراسىنداعى كولىك قاتىناسىن جاقسارتۋ مۇمكىندىكتەرىنە ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تانىتتى. «ترانسكاسپي ءدالىزى ورتالىق ازيا مەن ەۋروپا اراسىنداعى ماڭىزدى بالاما بايلانىس سانالادى. سونداي-اق سانكتسيا سالىنعان ەلدەر ارقىلى وتپەي-اق الەمدىك نارىقتارعا تىكەلەي شىعۋدى جەڭىلدەتەدى», دەدى دەۆيد ماكالليستەر. ول سونىمەن قاتار ەو مەن قازاقستاننىڭ قاجەتتى شيكىزاتپەن قامتاماسىز ەتۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىعىنىڭ نىعايۋى ءوزارا تيىمدىلىك اكەلەتىنىن اتاپ ءوتتى.
ەۋروپارلامەنت دەپۋتاتتارى قازاقستانداعى ساياسي جانە ەكونوميكالىق رەفورمالاردى قۇپتاپ, ولاردىڭ جالعاسىن تاباتىنىنا ءۇمىت ءبىلدىردى. ولار ازاماتتىق قوعام مەن تاۋەلسىز باق-تىڭ ماڭىزىنا توقتالىپ, ادام قۇقىقتارى مەن نەگىزگى بوستاندىقتارىن قۇرمەتتەيتىن باعىتتى ۇستانۋعا شاقىردى.
نيك پاۋەلل,
EuReporter سايتى