– سماعۇل ابات ۇلى, ءسىز يماندىلىق ءھام ونىڭ ۇلت تاربيەسىندەگى ماڭىزى تۋرالى شىرىلداپ ايتىپ جۇرگەن اعالاردىڭ ءبىرىسىز. زيالىلىق پەن يماندىلىقتىڭ اراجىگىن قالاي تۇسىندىرەر ەدىڭىز؟
– ەرتە داۋىردە حيجاز دالاسىندا مال باعىپ جۇرگەن ءبىر بادەۋي ايتىپتى دەيدى: «مەن قويدىڭ قۇمالاعىن كورىپ, قوي دەيتىن جانۋاردىڭ بار ەكەنىن بىلەمىن. سول سياقتى مىنا تاۋلار مەن كەڭ جازيرا دالاعا قاراپ ءبىر جاراتۋشىنىڭ بار ەكەنىن بىلۋگە بولادى». وسى ادام ايتقانداي, اقىل-ەسى ساۋ ادام يماندىلىق, ءبىر جاراتۋشىنىڭ ۇلى باسقارۋىندا تۇرعان كۇللى عالام جايىندا بىلمەۋى مۇمكىن بە؟
باسقانى بىلاي قويعاندا, قۇدايدى جوققا شىعارۋشى ماتەرياليستىك كوزقاراستى عالىمداردىڭ مىزعىماس ۇستانىمىنا حح عاسىردا سول عىلىمنىڭ ءوزى اشقان جاڭالىعى وڭدىرماي سوققى بەردى ەمەس پە؟ بۇل نە دەسەڭىز, ول – كۆانتتىق فيزيكا اشقان جاڭالىق. كۆانتتىق فيزيكا – ماتەرياليستىك الەمگە تىكەلەي اسەر ەتە الاتىن, كەرەك دەسەڭىز ونى وزگەرتە الاتىن, جوق ەتىپ جىبەرۋگە دە قاۋقارى جەتەرلىك, سۇراپىل كۇش بار ەكەنىن دالەلدەدى. جانە ونى زاماناۋي كۇردەلى عىلىمي تاجىريبەلەر ارقىلى دالەلدەدى.
بۇل جاڭالىقتىڭ باسىندا زيالى عۇلاما البەرت ەينشتەين تۇردى. ول تاڭ-تاماشا بولىپ: «كۇللى عارىش, ادامزات قوعامى, وسىمدىكتەر الەمى, عالامنىڭ كوزگە كورىنبەيتىن شاڭ-توزاڭدارىنا دەيىن ءبىر ۇلى كۇشتىڭ باسقارۋىمەن ءومىر سۇرۋدە» دەپ جازىپتى. ياعني عىلىم بۇكىل جاندى, جانسىز جاراتىلىس الەمىنىڭ بەلگىسىز ءبىر ۇلى كۇشكە باعىنىپ تۇرعانىن مويىندادى. دەمەك...
– دەمەك كۇللى عالام ءبىر كۇشكە باعىنىپ تۇر دەيسىز عوي. ال قوعامدى يمانسىزدىق جايلاسا نە بولماق؟
– يمانسىزدىق دەگەنىمىز – ەكى دۇنيەدە داۋاسى جوق, ەشقاشان ەم-دومى تابىلمايتىن, وعان ۇرىنعان قاۋىم ءسوزسىز باقىتسىزدىققا ۇشىرايتىن جازىلماس ىندەت. يمانسىز قوعام مىندەتتى تۇردە قۇرىپ تىنادى. بۇل ىندەتتىڭ كىسى شوشىرلىقتاي اسقىنۋىنىڭ بىرنەشە سەبەبى بار. باستى سەبەبى – ادامنىڭ شايتاني ناپسىگە ەرىپ اداسۋى.
بۇل نەنى كورسەتەدى؟ بۇل... قۇدايدان قۇتىلعان ادامنىڭ شەكتەن شىققان شايتاني ەركىندىككە قول جەتكىزگەنىن كورسەتەدى. سول ەركىندىكتى ابسۋردقا اينالدىرعانىن اڭعارتادى. ابسۋردقا عانا ەمەس جۇگەنسىزدىككە اينالدىرعانىن كورسەتەدى. جەر بەتىندە شايتاننىڭ سالتاناتى بەلەڭ العانىن بايقاتادى. قۇدايدان قۇتىلعان ادام شايتاننىڭ جەتەگىندە كەتكەنىن كورسەتەدى.
الايدا ادامزات شىعارعا تەسىك تابا الماستاي تىعىرىققا تىرەلەدى دەسەك قاتەلەسەمىز. ويتكەنى ادامعا جاراتۋشى بەرگەن پوتەنتسيال مۇمكىندىك تىم زور, وتە وراسان. ول مۇمكىندىك ادامنىڭ ماتەريالدىق ەمەس رۋحاني سۋبستانتسياسىندا. ادامنىڭ ماتەريالدىق سۋبستانتسيا جەتەگىندە كەتە بەرۋى مۇمكىن ەمەس. ءبىر كۇنى مولشىلىقتان جەرىپ ءوزىنىڭ رۋحاني سۋبستانتسياسىنا بەت بۇرارى ءسوزسىز. ماتەريالدىق مولشىلىقتان باقىت تابا الماعان ادام ءتۇپتىڭ-تۇبىندە اقيقاتتى ىزدەرى انىق. ويتكەنى ادامنىڭ جانى اۋەلدەن شىندىققا قۇمار. اباي اتامىز ايتقانداي: «ويىمدا كۇندىز-ءتۇنى بىراق ءتاڭىرى, وزىنە قۇمار قىلعان ونىڭ ءامىرى».
– ادامنىڭ اڭنان ايىرماشىلىعى ار-ۇيات, يمانىنا بايلانىستى دەپ تۇسىنەمىز بە؟
– دۇرىس پايىم ايتتىڭىز, دەسە دە, ادامدى حايۋاننان ءبولىپ تۇرعان تاعى ءبىر ىرگەلى دۇنيە, ول – اياۋشىلىق سەزىم. ناقتىراق ايتقاندا, ادامنىڭ بويىنداعى مەيىرىم-قايىرىم سيپاتى. ادام ادامدى ايايدى. ادام اڭدى ايايدى. ادام تابيعاتتى ايايدى. جاراتۋشى پەندەسىنىڭ جۇرەگىنە اياۋشىلىق-مەيىرىم سەزىمىن قۇيعاندا ادامدار تەك ءبىرىن-ءبىرى عانا ەمەس, جالپى, جەر بەتىندە تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋ ءۇشىن جاراتىلىستىڭ ءبارىن اياسىن دەپ قۇيسا كەرەك. ادام وسى قاسيەتتەن الىستاسا جەر بەتىنە اپات اكەلەتىنىن كوردىك.
ادام وزگە تىرشىلىك يەلەرىن اياۋى كەرەك؟ ويتكەنى ءبىزدى قۇداي قالاي جاراتسا, ولاردى دا سولاي جاراتتى. سوندىقتان دا قۇدايدان قورقاتىن ادام ءتىرى جان تۇرماق, تۇگەل جاراتىلىسقا زيان كەلتىرمەۋگە تىرىسادى. زيان كەلتىرۋگە ولاردى جاراتقان قۇدايدان قورقادى. سوندىقتان «جاراتقاننان قورىقپاعاننان قورىق» دەيدى حالقىمىز. قۇدايدان قورىقپاعان قوعامنان قورىق! قۇدايدان قورىقپاعان زاماننان قورىق!
– قۇدايدان قورىقپاۋ دەگەن – قۇدايسىزدىققا الىپ كەلەتىن قاتەرلى سوقپاق ەمەس پە, ونداي زاماندى باستان كەشىرگەن حالىقپىز. سونىڭ سالدارىنان ءالى ارىلا الماي جۇرگەن جوقپىز با؟
– قۇدايسىزدىقتىڭ سالدارى دەندەپ كەتكەن قوعامدى ءبىر دەمدە ساۋىقتىرۋ وڭاي ەمەس ەكەن. كەڭەس كەزىندە ءومىر سۇرگەن ءبىر بۋىن ءدىنسىز بولدىق. جۇرەگىنە يسلامدى جەك كورۋ سەزىمىن تەرەڭ ءسىڭىرىپ العان ادام بەرگى بەتى قانشا جىلتىراعانىمەن, جۇرەك تۇكپىرىندە ءبارىبىر كۇدىك بار. ونداي ادام قاشاندا ناپسىگە بوي الدىرعىش.
اسىرەسە ءدىنسىز اعالارىنان ۇلگى العان جەلوكپە جاستار سۇراپىل سەزىمنىڭ يتەرمەلەۋىمەن كۇنالى ىستەرگە بارادى. ونىڭ سالدارى قاسىرەتتى بالالاتادى. تۇسىك تاستايتىن قىزداردى كوبەيتەدى. تاستاندى بالالار كوبەيەدى. بۇل – بۇرىنعى قۇدايسىز قوعامنىڭ قازىرگى جاڭعىرىعى. بۇل قاسىرەت – قۇدايسىز قاۋىمنىڭ قولتاڭباسى. بۇنداي قاۋىمدا زيناقورلىق, جەزوكشەلىك كۇنا ەمەس, ماقتانعا اينالادى. بۇنداي قاۋىمنىڭ ۇلكەن-كىشىلەرىنىڭ ويىنا وبال-ساۋاپ دەگەن كىرىپ-شىقپايدى, قايتا زيناقورلىعىن جىر ەتەدى, ونىسىمەن ماقتانادى.
يمانسىزدار: «قۇداي جوق. و دۇنيە جوق. بۇ دۇنيە عانا بار. سوندىقتان پەشەنەمىزگە بەرىلگەن وسىناۋ جالعىز ومىردە شالقىپ قالۋىمىز كەرەك» دەپ شايتاني قاعيدانى تۋ ەتەدى. قۇداي الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتى جيناپ قويادى. ۇلكەندەردەن وسىنداي ونەگە كورگەن جاستار جىن-ويناقتى ءومىر سالتىنا اينالدىرماي قايتەدى.
ناتيجەسىندە, قۇدايسىز قوعام وبال-ساۋاپ, كۇنا دەگەندى اجىراتا المايدى. بۇنداي قوعام – بۇكىل الەم شايتاندارى جينالىپ سالتانات قۇراتىن ورىنعا اينالادى. قوعامدىق ءومىردىڭ بارلىق سالاسىندا شايتاني ىستەر سالتانات قۇرادى.
ادام بالاسى ءومىر بويى جاسايتىن ۇجداني قاتەلىكتەرىنىڭ 90 پايىزىن جاستىق شاعىندا جاسايدى ەكەن. ويتكەنى جاس ادام وتقا ۇمتىلعان كوبەلەك دەسە بولار. وسى كەزدە ۇجداني قاتەلىكتەرگە ۇرىنباي وتكەن جاس باقىتتى. ۇل-قىزدارىنا سونداي ۇجداني تاربيە بەرە بىلگەن اتا-انا باقىتتى. جەر بەتىنە ادام سىناق ءۇشىن جىبەرىلگەن. شاپاعاتپەن دە, كەساپاتپەن دە سىنالادى. جاراتقان يەڭىز باس اينالدىرار باقپەن دە, باس اينالدىرار بايلىقپەن دە سىنايدى. سول سىناقتاردىڭ بارىنەن قۇدايىڭىزدى ۇمىتپاي وتە بىلسەڭىز وندا ءسىز, شىن مانىندە, باقىتتى ادامسىز.
– قۇدايسىزدىق قاعيداتىن قوعامعا ءسىڭىرۋشى كەڭەس يدەولوگياسى قۇلاعانىمەن, ساناداعى زاردابى جويىلعان جوق دەيسىز عوي...
– كەڭەستىك كەزەڭگە دەيىن حالقىمىز يسلاميات اياسىندا يمانى ۇيىعان ەل ەدى. ايەل تەڭدىگىن جاريالاپ قىزىل جالاۋىن كوتەرىپ قازاق دالاسىنا كەلگەن كوممۋنيستەر قازاقتىڭ عاسىرلار بويى قالىپتاسقان ءداستۇرلى مادەنيەتىن تالقاندادى. «ەسكىلىك جويىلسىن, جارقىن بولاشاق جاساسىن!» دەپ ۇرانداتقان ولار جەلوكپە كەدەي-كەمباعالداردىڭ قولىنا تاپانشا بەرىپ قازاقتىڭ بايىرعى ءتول مادەنيەتىنە, ءداستۇرلى تانىم-سالتىنا قارسى قويدى. ءسويتىپ, دۇنيە توڭكەرىلىپ كەتتى.
كوممۋنيستەر وزدەرىن بىلايعى توبىردىڭ كوزىنە ارتتا قالعان ورتا ازياعا پروگرەسشىل باتىس مادەنيەتىن تاراتۋشى, ارتتا قالعان ايماقتى قۇتقارۋشى بولىپ كورىندى. ءسويتىپ, «ەسكىلىكتىڭ» تامىرىنا بالتا شابىلدى.
كوممۋنيستەر وزدەرى باس بولىپ, ءىزباسارلارى – كومسومول جاستاردى جۇمىلدىرىپ ءوز ەلىنىڭ تاريحي جادىن جويدى, مادەنيەتىن وتقا جاقتى. سول 70 جىلعا سوزىلعان شايتاني سالتاناتتىڭ سۇراپىل سالدارلارى حالىق ساناسىنان ءالى ارىلعان جوق. بۇگىنگى قوعام سول وتكەن قوعامنىڭ جاڭعىرىعى, جالعاسى. ناتيجەسىندە, بۇگىنگى جاستار باتىستىڭ ليبەرالدىق وركەنيەتى تۋدىرعان قۇبىلىستاردىڭ كۇنگەي جاعىن ەمەس, كولەڭكە جاعىن العىش, ەلىكتەگىش. بۇگىنگى قالا جاستارىنىڭ ءومىر سالتى باتىس جاستارىنىڭ كوشىرمەسى. كوشىرمە ەشقاشان تۇپنۇسقا ەمەس. جالاڭ ەلىكتەۋ جايسىزدىق تۋدىرادى.
– جات مادەنيەتكە ەلىكتەپ جۇرگەن جاستاردى ءدىنسىز دەگەننەن گورى قازىرگى قولدان جاسالعان جاھاندانۋ اتتى كەساپاتتىڭ قۇربانى دەسەك, دۇرىس ەمەس پە؟
– بۇلار جاھاندانۋدىڭ قۇرباندارى ما, الدە دىنسىزدىكتەن بولىپ جاتىر ما ءبارىبىر. اينالىپ كەلگەندە ءوز تامىرىن جوعالتقان كەشەگى قۇدايسىز قوعامنىڭ جاڭعىرىقتارى. ءوز تامىرىنان قول ۇزگەن بۇل ۇرپاق جاھاندانۋدى قۇشاق جايا قارسى الدى. ويتكەنى جاھاندانۋدا تامىر جوق, توپىراق جوق, وزىندىك بەت جوق, وزىندىك مادەنيەت جوق. قازىرگى باتىس وركەنيەتى تۋدىرعان جابايى جاھاندانۋ – بارلىق ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەردىڭ قاس جاۋى. ول بىزگە ەلىرتكىش ساز, ەلىرتكىش ىشىمدىك, ەلىرتكىش بي, ەسىرگەن جاستار بولىپ ەلەستەيدى. ۇلت بولاشاعى بۇلار بولماۋعا ءتيىس. ۇلت بولاشاعى بي الاڭدارى, كازينو, مەيرامحانالاردا ەمەس, ۇلت بولاشاعى كابينەت, كىتاپحانالاردا, مەكتەپ, بالاباقشالاردا جاسالۋى كەرەك. ءبىز بۇگىنگى ۇرپاق تاربيەسىن تۇزەي الساق, ۇلتتىڭ بولاشاعى جارقىن بولماق.
– عۇلاما اباي اتامىزدىڭ: «دوستى قايدان تاباسىڭ, كەڭەسەرگە ادام جوق, ءارلى-بەرلى شاباسىڭ, جالعىزدىقتان جامان جوق» دەگەن عوي... ءسىز ءوزىڭىزدىڭ «قيامەت-قايىم عاسىرى» اتتى پالساپالىق تۋىندىڭىزدا «جالعىزدىق» ۇعىمى تۋرالى تەرەڭ تولعانعان ەكەنسىز...
– دۇنيەگە جالعىز كەلەسىڭ. جالعىز كەتەسىڭ. ءبارى جاقىن. ءبارى الىس. جالعىزدىق جاس كەلگەن سايىن سەزىلەدى ەكەن. تىپتەن, جالعىزدىعىڭدى مويىندايسىڭ. كونەسىڭ. اينالىپ كەلگەندە سول جالعىزدىقپەن جالعىز ءوزىڭ بەتپە-بەت قالاسىڭ. بۇكىل وتكەنىڭمەن, بۇگىنىڭمەن, ەرتەڭىڭمەن بەتپە-بەت قالاسىڭ. جەر بەتىندەگى ساپارىڭدى سوندا وي كوزىنەن وتكىزەسىڭ. بوسقا وتكەن ۋاقىت. تۇرمىس تاۋقىمەتىمەن تىرتاڭداپ بايلىق قۋعان جىلدار. پەندە بولعاسىن ول دا كەرەك.
بىراق سونىڭ ءبارى سىرتقى ءتان ازىعى ءۇشىن تەر توگۋ بولىپتى. سول تەر توگۋ جان ازىعىنا نە بەردى؟ بەلگىسىز. ال سەنىڭ جەر بەتىندەگى ساپارىڭ بولسا سوڭىنا تامان جىلجىپ كەلەدى. نە ىستەۋ كەرەك؟ وسىعان كىم جاۋاپ بەرە الادى؟ ىزدەپ اۋرە بولما! ەشكىم ساعان تۇبەگەيلى جاۋاپ بەرە المايدى. جۇمىر باستى پەندە بىتكەننىڭ ءبارى وزىڭدەي. ولاردىڭ دا جان-جۇرەگىندە تىنىشتىق جوق. بەرەكە جوق. تۇراقتىلىق جوق. دەمەك جەر بەتىندە سەنىمەن كۇندە سىرلاس, كۇندە مۇڭداس, جان جۇباتار ادام جوق. بولۋى مۇمكىن ەمەس.
ول دوس باسقا جاقتا. سەنىمەن كۇندە تىلدەسەر, كۇندە مۇڭداسار, جول كورسەتەر, قولتىعىڭنان سۇيەپ, تىرەك بولار, جابىققاندا جانىڭنان تابىلار جالعىز دوس بار. ول – اللا. سوعان بەت بۇر. سودان جاردەم تىلە. سودان سۇرا. بارلىق ساۋالىڭا جاۋاپتى جالعىز سول عانا بەرە الادى. سەنىڭ تىنىشتىق تاپپاي الاسۇرعان جانىڭدى جۇباتاتىن تەك سول.
دەمەك سەن جالعىز ەمەسسىڭ. سەنى جارىلقاۋشى, جابىققاندا جانىڭنان تابىلۋشى بار. جەتىم ەمەسسىڭ. كەدەي ەمەسسىڭ. بايسىڭ. جانىڭ باي. اللانى شىنايى ەسكە العان جۇرەككە بۇرىن-سوڭدى ءوزىڭ كۇتپەگەن تىنىشتىق كەلىپ قونادى. بۇل سەزىم, بۇل كۇي بۇرىن-سوڭدى سەن باستان كەشپەگەن شاپاعات. اللانىڭ شاپاعاتى. سەن وعان بەت بۇرىپ ەدىڭ, ول دا ساعان بەت بۇردى. ەندى سەن ەشقاشان جالعىز ەمەسسىڭ. ادامدارعا باسقا كوزبەن قارايتىن بولاسىڭ.
بىراق ادام بالاسى قىزىق قۇبىلىس. قاناعات دەگەندى بىلمەيدى. باقىتتىڭ نە ەكەنىن باقىتسىزدىق باسقا تۇسكەندە عانا بىلەدى. قاراڭىزشى! ءسىز ءار مينۋت سايىن قانشا اۋا جۇتاسىز. بىراق ءسىز سول جۇتقان اۋاڭىزدىڭ ارقاسىندا تۇنشىقپاي ءتىرى تۇرعانىڭىزدى ويلامايسىز. سول نەبارى 2-3 مينۋت اۋا جەتپەسىنشى, ىشقىنىپ, جاعاعا تاستالعان بالىقتاي شورشيسىز. نەمەسە سۋ. ونى دا قۇداي تەگىن ءارى مول جاساپتى تىرشىلىك ءۇشىن. ءبىر كۇن سۋ جەتپەسە نە بولار ەدىك. تابانىڭىزدا قارا جەر جاتىر. ءسىزدى ءارى كوتەرىپ, ءارى اسىراپ تۇر. ءبىز سول جەر قادىرىن بىلەمىز بە؟
ءبىزدى قورشاعان دۇنيەنىڭ ءبارى تىكەلەي نەمەسە جانامالاي بىزگە قىزمەت ەتىپ تۇر. جارىق كۇن, جۇلدىزدى ءتۇن. جايناعان جەر بەتى. سونىڭ ءبارى شىنتۋايتىنا كەلگەندە ادامنىڭ جايلى مەكەنى ەمەس پە؟ ادامعا مەيىرىمىن توگىپ تۇرعان جوق پا؟ تەك ادامدار عانا ءبىر-بىرىنە پروبلەما تاۋىپ وسىناۋ جايلى مەكەندى جايسىز مەكەنگە اينالدىرىپ جاتقانى وكىنىشتى.
ادامدار اللا ەنشىلەپ بەرگەن ريزىققا قاناعات ەتۋگە جوق. ءبىرىن-ءبىرى تونايدى, قانايدى, قينايدى, ولتىرەدى. جەر بەتىن باسىپ جۇرۋگە بەرىلگەن 70-80 جىلدىق مۇرساتىن بەيبىت ەڭبەكپەن تىنىش وتكىزۋدىڭ ورنىنا ادامدار ءبىر-ءبىرىنىڭ جاعاسىنا جارماسادى.
نەگە ولاي؟! ويتكەنى ادام پاقىر مىنا ءومىر جالعىز رەت بەرىلگەن, سوندىقتان جەر بەتىندە شالقىپ ءومىر ءسۇرۋ كەرەك دەپ بىلەدى. سودان بايلىققا, بيلىككە تالاسادى. الىسادى. ارپالىسادى. ادامدىقتىڭ الا ءجىبىن اتتايدى. بەتتىڭ ارىن بەلبەۋگە ءتۇيىپ ءجۇرىپ, بايدى. كوزدەگەن ماقساتى – بايلىق ارقىلى باقىتتى بولۋ. سوعان قولىڭ جەتتى مە؟!
بايلىق قۋىپ ءجۇرىپ زۋلاپ ءومىردىڭ سوڭىنا جەتتىك. ەندى بىرەر اتتاساق تىك جاردان قۇلاعالى تۇرمىز. ياعني الدا تۇنەرىپ اجال كۇتىپ تۇر. ءومىر بويى سەن ۇمتىلعان باقىت قايدا؟ بايلىعىڭ نەگە باقىتقا كەنەلتپەدى؟ قاتەلىك قايدان بولدى؟ نە ىستەۋ كەرەك؟
– باسە, نە ىستەۋ كەرەك؟
– اللانى تانۋ كەرەك, ءسۇيۋ كەرەك, ونىڭ ازابىنان قورقىپ, راحىمىنان ءۇمىت ەتۋ كەرەك. اللانى بىلمەگەن, تانىماعان ادامنىڭ جانى قارايادى. قازاق وندايلاردى قاراكوكىرەك دەيدى. كوكىرەگىڭ قارايسا كۇللى دۇنيەنىڭ ك ۇلىن كوككە ۇشىرعىڭ كەلمەك. ويتكەنى سەنىڭ جۇرەگىڭنەن يمان وشكەن, ونىڭ ورنىن جىن-شايتان جايلاعان. بۇنداي جاعدايدا ءوزىڭ ءۇشىن دە, قوعام ءۇشىن دە قاۋىپتىسىڭ. سەنىڭ وتباسىڭ وسى قاۋىپتىڭ ءبىرىنشى قۇربانى.
شىعىس ەلدەرىنىڭ اراسىنان زاماناۋي وركەنيەتكە قول جەتكىزگەن جاپون ەلى. توكيودا ءبىرىنشى رەت بولعان ادام بۇل قالانىڭ جالت-جۇلت ەتكەن سىرتقى كورىنىسىنەن كوز الا المايدى. باقىت دەگەن وسى دەپ ويلاپ قالادى. مەن دە سونداي كۇيدى باستان كەشىردىم. قالاي قاراساڭ دا ينجەنەرلىك ويدىڭ شىرقاپ دامىعانىن كورەسىڭ. كورەسىڭ دە, وسىنداي دامىعان, الەمدى ارتقا تاستاپ كەتكەن جاپوندار نەتكەن باقىتتى دەپ تاڭعالاسىڭ.
سويتسەك, بۇل العاشقى اسەردەن تۋىنداعان الدامشى سەزىم ەكەن. دامىعان قالالىق وركەنيەتتىڭ ەكىنشى بەتىن دە كوردىك. تۇندە جەراستى وتكەلىنەن ءوتىپ كەلە جاتىپ, مۇزداي تسەمەنت ۇستىندە كارتون قاعاز توسەنىپ, جايراپ جاتقان ەكى جۇزدەي كىسىنى كوردىم. بۇلار ادەيى قارسىلىق اكتسياسىن وتكىزىپ جاتقان جۇرت بولار دەدىك. سۇراپ كورسەك ولاي ەمەس ەكەن. بۇل جاتقاندار باسپاناسىز, جۇمىسسىز, ءۇيسىز-كۇيسىز دالادا قالعان بومجدار بولىپ شىقتى.
بۇل ءبىز كورگەن الىپ شاھاردىڭ ءبىر عانا جەراستى وتكەلى. الىپ قالادا مۇنداي جەراستى وتكەلدەرى جۇزدەپ سانالادى ەمەس پە؟ ال ەندى ەسەپتەي بەرىڭىز. مىڭ ەمەس, ميلليونداعان ادام تۇنەلدە تۇنەپ جاتىر. سوندا ءبىز باقىتتى جاپوندار تۋرالى اسىعىس بايلام جاساعان بولىپ شىقتىق. جاپونيادا جۇرگەن كەزدە ەلدىڭ پرەمەر-ءمينيسترى پارلامەنت الدىندا سويلەپ جاتتى. بايانداماسىندا جىل سايىن سۋيتسيدپەن 30 000 كىسىنىڭ ءوزىن-ءوزى ولتىرگەنىن مىسالعا كەلتىردى.
ەگەر ءبىز جاپونيانى زاماناۋي وركەنيەت كوشىن باستاپ كەلە جاتقان ەلدىڭ ءبىرى دەسەك, توكيونى ادام جانە اقشا رەسۋرستارى مول شوعىرلانعان الەمدىك استانالاردىڭ ءبىرى دەسەك, وندا وسى دەڭگەيگە جاپا-تارماعاي ۇمتىلعان دامۋشى ەلدەردىڭ ەرتەڭى قانداي بولاتىنىن بەينە ايناعا قاراعانداي ايقىن كورۋگە بولماي ما؟
پارادوكستىڭ كوكەسى سول – ءالى كۇنگە دەيىن ادامزات دامۋدىڭ وسىناۋ كاپيتاليستىك جولىنان وزگە جولدى تاپپاپتى. ال وسىناۋ بىزدەردى جارقىن بولاشاققا باستاپ بارا جاتقان, تەك اقشاعا, تابىسقا تابىنعان جولدىڭ قانداي «باقىتقا» الىپ بارا جاتقانىن كورىپ وتىرمىز.
– ءسىز بىرنەشە جىلدىڭ الدىندا جارىق كورگەن «قيامەت-قايىم عاسىرى» اتتى تۋىندىڭىزدى جازۋعا ۇلكەن دايىندىقپەن كەلگەنىڭىز بايقالادى. وسى ارقىلى نەنى ايتقىڭىز كەلدى؟
– ارينە, ۇلكەن ىشكى دايىندىقتىڭ ناتيجەسىندە جازىلعان تۋىندى بۇل. كىتاپ جازاتىن ادام وزىنەن بۇرىن ايتىلعاندى ءبىلۋى شارت. وزىڭە دەيىنگىلەردى قايتالاپ قانا شىعاتىن بولساڭ, ونىڭ دا ءمانى جوق. مەن دە سولاي ىستەدىم. ۇمىتىلعان قاعيدالار بار. وزبىر يمپەريالىق جۇيە ءتىلىمىزدى, ءدىنىمىزدى ۇمىتتىردى. كوز الدىمىزدا حالقىمىز رۋحاني, يماني توقىراۋعا ءتۇستى. سونى كورىپ, شوشۋمەن بولدىق. بىزگە اقىل بەرەتىن, كەيىنگىلەرگە ۇلگى بولاتىن قازاقتىڭ شال-كەمپىرلەرىنىڭ جيىن-تويدا اراق ءىشىپ الىپ, قيسالاڭداپ بيلەگەنىن كورگەندە, شوشىعاننان باسقا امالىمىز قالمايدى. بولاشاعىمىز دەيتىن جاستار ىشكىلىككە تويىپ العاننان كەيىن ءوز داستارقانىن ءوزى توڭكەرىپ تاستاپ, توبەلەسىپ جاتاتىنىن كورگەندە, ەكى ەسە شوشىدىق. وسى شوشۋ ءبىزدى قالامگەر رەتىندە تىنىش جاتقىزبادى.
ودان كەيىن كەيبىر كەرىتارتپالىقتى كورىپ, تاعى دا جانىم جاي تاپپادى. ءبىزدىڭ ەلىمىز اراق ءىشۋ جونىنەن الەم ەلدەرىنىڭ العاشقى وتىزدىعىنا كىرەدى ەكەن. سۋيتسيد جونىنەن تىپتەن العاشقى وندىقتىڭ ىشىندە ەكەنبىز. بۇل ءبىزدىڭ ادامي, رۋحاني بولمىسىمىزدىڭ ۇلكەن اپاتقا ۇشىراعانىنىڭ دالەلى. وسىنداي ادامنىڭ توبە شاشىن تىك تۇرعىزاتىن جاعدايدا قازاق زيالىلارى قالايشا ۇيىندە تىنىش جاتا الادى؟ كۇرەسۋ كەرەك, ءوز ۇرپاعىنىڭ بولاشاعى ءۇشىن ولە-ولگەنشە كۇرەسۋى كەرەك. «قيامەت-قايىم» عاسىرىنىڭ دۇنيەگە كەلۋىنىڭ سەبەبى وسىدان.
ال كىتابىمنىڭ مازمۇنى تۋرالى, ياعني نەنى ايتپاق بولدىم دەگەنگە كەلەر بولساق, كەشەگى ءدىنسىز, اتەيستىك قوعامنىڭ بويىنداعى ادام شوشىرلىق يمانسىزدىققا قارسى باعىتتالعانىن كورۋگە بولادى. ياعني قوعام يماندى بولماي, ەشنارسە بولمايدى.
يمانعا بەت بۇرعاندا عانا قوعام تۇزەلەدى. باسشى دا, قوسشى دا تازالىق پەن يماندىلىقتى قولداۋ جاعىندا بولسا دەيمىز. ءبىر وتباسىنىڭ وزىندە بىرەۋى يمانعا بەت بۇرعانمەن, باسقالارى وعان تەرىس قارايتىن جاعداي كوپ. ءبىزدىڭ قوعامنىڭ كەيپى, كەسپىرى, سىقپىتى وسىنداي. مۇنىمەن كوشەگە شىعىپ كۇرەسە المايمىز. ال بۇل كىتاپتىڭ ماقساتى – وقىعان ادام تازالىققا, يماندىلىققا بەت بۇرسا دەگەن ويمەن جازىلعان.
وكىنىشكە قاراي, ءبىزدىڭ ادەبيەتىمىزدە يماندىلىقتى ناسيحاتتايتىن پروزا ءداستۇرى جوق بولىپ تۇر. سەبەبى بەلگىلى. تاعى دا وكىنىشتى ءبىر جايت, ءالى كۇنگە دەيىن سونداي ءبىر كىتاپتى وقىماپپىن. «قيامەت-قايىم عاسىرى» پروزا ەمەس. بۇل – فيلوسوفيالىق تولعاۋ. تۇتاستاي يماني تاقىرىپقا ارنالعان دۇنيە.
– كەڭەستىك بيلىك ءبىزدى دىننەن بەزدىرسە, قازىر ءدىنىمىزدى بولشەكتەۋ ۇدەرىسى ءجۇرىپ جاتتىر. تۇتاس مۇسىلماندى جىككە, اعىمعا ءبولۋ قاۋىپتى ەمەس پە؟
– كەلىسەمىن. يسلام ءدىنى – جاراتۋشى تاراپىنان ەڭ سوڭعى ءدىن. سوندىقتان ونىڭ پارمەنى وتە كۇشتى. بۇكىل الەم مۇسىلمانشىلىققا دەن قويدى. حانتينگتوننىڭ جورامالى بويىنشا, جيىرماسىنشى عاسىردا ەڭ كوپ ءدىندى ۇستاناتىندار مۇسىلماندار بولادى دەلىنگەن. ەۋروپاداعى حريستياندىقتان كەيىنگى ەكىنشى دىنگە اينالدى. ەۋروپالىقتار لەك-لەگىمەن كىرىپ جاتىر. لوندوننىڭ باس مەشىتىندە يماممەن سويلەسكەن ەدىم. اراب ەلىنەن كەلگەن ەكەن, سول يمامنىڭ ايتقانى: «بىزگە جۇما كۇنى كەلسەڭىز, مەشىتكە كەلەتىن جاماعاتتىڭ نەگىزىنەن اعىلشىن ەكەنىنە كوزىڭىز جەتەدى. ءبىز ۋاعىزدى اعىلشىن تىلىندە ايتامىز».
ونىڭ سەبەبى, شىركەۋلەر جابىلعان, مۇسىلماندار ولاردى ساتىپ الىپ, مەشىتكە اينالدىرعان. وسىنداي ۇدەرىستىڭ ەكپىنىنەن, جاس ءدىننىڭ قارقىنىنان قورىققان باتىس يسلام ءدىنىن السىرەتۋ, جىك-جىككە ءبولۋ ساياساتىن جۇزەگە اسىرا باستاعالى ەكى عاسىردان استى. بۇل ۇدەرىس XVIII-XIX عاسىرلاردا قارقىندى ءجۇردى. يسلام ءدىنىن ەكىگە, ۇشكە, بەسكە ءبولۋ ارەكەتى الدىڭعى عاسىردان بەرى تولاستاعان ەمەس. اڭگىمە تەك باتىستىڭ تەگەۋرىنىندە ەمەس, ءبىزدىڭ ءوزىمىزدىڭ ساۋات- سىزدىعىمىزدا دا بولىپ وتىر.
يسلامنىڭ ۇلكەن جاۋى – ساۋاتسىزدىق. الەمدەگى ءداستۇرلى دىندەردىڭ اراسىندا ەشقانداي قايشىلىق جوق, مۇنى قۇران دا راستايدى. جالپى, قانداي قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە دە قازاقتىڭ جۇرەگىنەن جاراتقان كوشكەن ەمەس. وسىنى ەستەن شىعارماعان ءجون.
اڭگىمەلەسكەن
بەكەن قايرات ۇلى,
«Egemen Qazaqstan»