جازۋشى-جۋرناليست, كوسەمسوز شەبەرى, حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, «قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى جانات ەلشىبەك «تاعدىر جەلى» اتتى كىتابىندا سوعىستىڭ سوڭعى تۇسى مەن تاۋەلسىزدىك كەزەڭىن جالعايدى. كىشى پروزا جانرىندا كەڭەس زامانىنىڭ كارتيناسى وتكەنىمەن, ەكى كەزەڭ تىعىز قوساقتالىپ سۋرەتتەلگەن.
اۆتور تۋعان ولكەسى بالقاش ءوڭىرىنىڭ گەوگرافيالىق كارتاسىن ەلىم-جەرىم دەپ قاستەرلەگەن كەيىپكەرلەرىنىڭ تاعدىرىمەن ۇشتاستىرا بەرۋىندە ازاماتتىق مۇددەگە ادالدىعى ايقىن كورىنگەن. پروزالىق جانردا جەر-سۋ اتتارى, توپونيمدەر, گيدرونيمدەر مەن فيتونيمدەر شەجىرەلىك دەرەكتەر ارقىلى قيسىنىمەن سىنالاي بەرىلسە, كوركەم شىعارمانىڭ رەاليستىك سيپاتىن اناعۇرلىم ايقىنداي تۇسەدى. تۋعان جەردىڭ سۋرەتتەرى مەن قيلى-قيلى دەرەكتەرى ونى مەكەن ەتكەن ادامداردىڭ رۋحاني بەينەسىن تەرەڭىرەك تانىتا تۇسۋگە ولشەۋسىز ۇلەس قوسادى. «توركىندەپ كەلىپ جاتقان جايىمىز بار. مەڭزيپا دەگەن شەشەڭ بولامىن. ءبىزدىڭ جەردىڭ سۋى بال عوي! بولەكشە بال! الپىس, جەتپىس جىلدان كەيىن ءىشىپ تۇرعانىم شىعار. بۇعان دا تاۋبە», دەپ تامسانادى جوق ىزدەۋشى كەمپىر. اشارشىلىقتا ولگەن اتا-اناسى مەن باۋىرىنىڭ باسىنا تاس قويۋعا جەتكەن, كورۋ قابىلەتىن كەيىنىرەك جوعالتقان كارى كىسىنىڭ كوزى سوقىر بولسا دا, كوكىرەگى سايراپ تۇر. اشارشىلىق تاقىرىبىنا جازىلعان «بالىقتىڭ قىلقانى» اتتى پوۆەست جاد تۋرالى بيىك يدەيانى تۋ ەتكەن. جاد ولمەيدى, رۋحتى وشىرمەيتىن قاسيەت ءبىر قۇدايدىڭ قالاۋىمەن جادقا سەنىپ جاسىرىلعان, مۇنى مۇمكىن ۇلتتىق كود دەسە بولار. وسى پوۆەستە جانات ەلشىبەك اتامەكەننىڭ قاسيەتىن عانا ەمەس, قازاققا ءتان ارۋاق سىيلاۋ كۋلتىن تەرەڭ اشا بىلگەن. ارۋاققا تابىنۋدان بەتى اۋلاق, ال ارعى تەگىڭدى, اتا-بابالارىڭدى قادىر تۇتىپ, شىنايى قۇرمەتتەۋ ەلدىكتى, تۋعان جەردى امان ساقتاۋدىڭ, كەيىنگى ۇرپاققا اماناتتاۋدىڭ تەك قازاققا ءتان اسقان ۇلگىسى ەكەنىن سەزبەي, مۇنى شيرك سانايتىنداردىڭ قاراسى ءوستى. ونىڭ استارىنان مۇحتار ماعاۋين اعامىز ەرتەرەكتە كوتەرگەن ۇلتسىزدانۋ تراگەدياسى قىلاڭ بەرەدى. جاھاندانۋدىڭ العىشارتى سانى از حالىقتاردى جۇتىپ قويۋ ءۇشىن تامىرى سولعان سول كەپكە ۇرىندىرۋ بولىپ تۇر.
«قازاق – باسىنا قانشاما قيىندىق تۋسا دا, تۇتاس ەلىمەن وزگە جاققا قونىس اۋدارماعان, ۇدەرە كوشپەگەن حالىق. ۇلان-بايتاق جەرىنىڭ ءبىر شەتىنەن ەكىنشى شەتىنە قونىس تەۋىپ جۇرە بەرگەن. مۇندا دا ءمان بار. ويتكەنى ونىڭ قونىسىندا اتا-بابالارىنىڭ, اكە-شەشەلەرىنىڭ, اعايىن-تۋىسىنىڭ زيراتتارى بار. ول زيراتتاردا سۇيەكتەر جاتىر. ارۋاقتى قاستەرلەگەن قازاق اتا-باباسىن جاتقا قالدىرىپ, جاڭا جەر ىزدەمەگەن. «مۇندا اتا-بابامنىڭ سۇيەگى جاتىر, زيراتى جاتىر» دەگەن سوزدەر وسىدان ايتىلسا كەرەك. ۇلان-بايتاق جەردى ساقتاپ قالۋدا قازاقتىڭ ارۋاقتى قاستەرلەگەنىنىڭ دە ۇلكەن پايداسى بار. ەگەر قازاق قارا باسىنىڭ عانا قامىن ويلاعاندا اتىراۋ مەن التايدىڭ, الاتاۋ مەن ارقانىڭ, التاي مەن سىردىڭ ايماعىن قورعاپ قالا الماس ەدى», – دەيدى ۇلتشىل ءبىرتۋار تۇلعا جاعدا بابالىق ۇلى (قاسىمحان بەگمانوۆ. ەتنوگرافپەن اڭگىمە).
ەڭ جاقىن ءۇش ادامىن جوعالتقاندا جاسى توعىزعا تولماعان قىز بالا 70 جىلدان ارتىق ۋاقىت وتكىزىپ, اتامەكەنگە ولاردىڭ مولاسىن ىزدەپ كەلەدى. ابايدىڭ «ولگەن مولا, تۋعان جەر جىبەرمەيدى» دەيتۇعىنى سودان عوي. بىراق كەيۋانا ايتقان جەر اتاۋىن – ۇشبەيىتتى كەيىنگىلەر ناقتى بىلمەيدى. مىنە, پوۆەستىڭ التىن وزەگى وسى اشتان ولگەن ءۇش مۇڭلىق جەرلەنگەن تۇستى ىزدەپ تابۋ. ونى ىزدەپ تابۋدىڭ شىتىرمانى جەبىرەي حالقىنىڭ قىرىق جىل شولدە اداسقانى سياقتى ميفتىك سيپاتقا يە بولىپ شىققانى – جازۋشىنىڭ شەبەرلىگى. ۇلكەن قاراسۋدىڭ وڭ قاباعى دەپ سىلتەمە بەرىلگەن جاقتى ىزدەپ تابۋ تۋعالى اتامەكەننەن تابان اۋدارماعان مالساق قۇدايبەرگەن قويشىعا جۇكتەلدى. ول اپاسىنىڭ اماناتىنا ادالدىقپەن, جانكەشتىلىكپەن كىرىسەدى. ايتۋىنشا, «وسى توڭىرەكتە مەن بىلمەيتىن شۇڭقىر, مەن شىقپاعان توبە جوق» دەسە دە, قويشىعا وڭاي سوقپايدى. جاپاندا جالعىز ءۇي قونىپ وتىرعان كەيىپكەردىڭ جەر شولۋعا جەتىكتىگى اقيقات. قازاققا ءتان بۇرىنعى ءومىر سالتىنا, ۇلتتىق مىنەزگە نەگىزدەلگەن بۇل دەتال ايشىقتى.
پوۆەستە توپونيم كوپ ءارى ولاردىڭ اتاۋلارى ءبىر-ءبىر تاريح. قورجىنكول, قاراتال وزەنى, نايمانسۇيەك, قاڭباقتى كولى, شيلىقارىن, ءدوڭشي, قارابيە كولى, كىشى اققۇم, ۇلكەن اققۇم, مۇقاننىڭ كولى, جالمەندە-پىشان جايلاۋى (اكەلى-بالالى, ءبىرى قاجى, ءبىرى اقىن بۇل كىسىلەردىڭ ەسىمدەرى بىرنەشە مارتە كەزدەسەدى, سودان-اق ەل ءىشىنىڭ ارداقتىلارى ەكەنى اڭعارىلادى). «...اقيىق اسىپ, ۇشتوبە, تالدىقورعانعا تارتاسىز», دەيدى كەيىپكەر. سەلت ەتكىزەتىن قىزتەكەنىڭ كولى دەگەن اتاۋدىڭ قىر-سىرىن ەندىگى ەشكىم بىلمەيتىن بولار. ەسكىلىكتى توپونيمدەردە جەر بەدەرىن ءدال سۋرەتتەۋ بار, ال سوۆەتتىك سوتسياليستىك اتاۋلار كوبىنەسە (جاڭا ءوندىرىس, كوپبىرلىك) بىرتەكتى, سولعىن, جاتتاندى. جەر اتاۋلارى ارقىلى اۆتور كونەدە وتكەن تەكتى ادامدارىنىڭ ءومىر دەرەگىن دە ايتىپ وتەدى. مەنىڭشە, كەيىپكەرلەردىڭ رۋلارى اتالمايتىنى اقتالىپ تۇرعان جوق, راسىندا ارتىق ەتپەس ەدى. ءتوپونيمنىڭ كوپتىگى پوۆەستىڭ شىرايىن بۇزبايدى, ءومىر ورنەكتەرىن ناقتىلاي تۇسەتىنى عاجاپ. ويتكەنى عادەتتە ويدان شىعارىلعان كوركەم پروزادا كەيىپكەرلەرى بۇلدىر, پسيحولوگيالىق تۇرعىدان شالا كەلسە, جەر اتاۋلارى مۇلدەم جوقتىڭ قاسى بولىپ شىعادى. بۇل شىعارمانىڭ سالماعىن كەمىتەدى.
پوۆەستىڭ كەي تۇسىندا پۋبليتسيستيكالىق ەلەمەنتتەر, كوسەمسوز سارىنى كەتىپ قالاتىنى راس. بۇل اۆتوردىڭ بىلىمدارلىعىنان شىعىپ جاتسا كەرەك.
ولەر شاعىندا ءومىر بويى ارمانداپ وتكەن پەرزەنتتىك پارىزىن وتەۋ ءۇشىن اتامەكەنگە الىستان كەلىپ, مولا باسىنا بەلگى تۇرعىزىپ كەتۋگە نيەت ەتكەن زاعيپ كەمپىردىڭ زارى XX عاسىردا كۇللى قازاق حالقىن زار ەڭىرەتكەن, جارتىسىنان استامىن جويىپ جىبەرگەن گەنوتسيد – الاپات اشتىقتىڭ زاردابى. «زوبالاڭ زۇلماتتىڭ ءتىرى قۇربانى دا, ءتىرى كۋاسى دە مىنا مەن ەمەسپىن بە؟» دەپ جىلايدى مەڭزيپا مولانىڭ باسىندا. شىعارمانىڭ سوڭىندا اشتىق تاقىرىبى ۇلعايا تۇسەدى, جانتۇرشىگەرلىك وقيعالار كىرىگە باياندالادى. بۇل قازاق ۇلتىنىڭ باسىنان كەشكەن ازابى جانە ونىڭ سالدارى كەيىننەن وڭاي سوققان جوق: انا تىلدەن ايىرىلا جازداعان پۇشايمان قالىپ, ءتىلىن بىلمەيتىندەردىڭ قاتارى ءوسۋى, اتا-تەگىنەن بەزۋ, وزگەلەرگە تىم ەلىكتەۋگە بەيىمدىلىك, قوسۇرەي جالتاقتىق, رۋحاني قۇلدىق, تاعى باسقا الەۋمەتتىك-قوعامدىق ماسەلەلەردىڭ قوردالانۋى... قاسىرەتتى جىلداردىڭ ەلەسى بەيبىت كۇندەردىڭ كوكەيىنەن وشپەيتىنى ءار ادامنىڭ تاعدىرىنان سىر جاسىرعانىنان اينىمايدى. اتا-بابا رۋحىنا تاعزىم, وتكەنىن جوعالتپاۋ كەلەشەك ۇرپاققا وسيەتپەن تەڭ ەكەنىن كوزى كورمەسە دە مەڭزيپا كەمپىردىڭ قاسىنا نەمەرەسى قادىرجاندى ەرتىپ جەتكەنىنەن, ءارى ءجاسوسپىرىم بالانىڭ باياعى اتا-باباسىنىڭ باسىنا تۇسكەن سۇمدىق تراگەديانى جۇرەگىمەن سەزىنىپ تۇرعانىنان كورەمىز.
پوۆەستىڭ لەيتموتيۆى جوق ىزدەۋ بولسا دا, ونىڭ استارىندا ەكولوگيالىق جوقتاۋ جاسىرىن بەرىلگەن. قازاق جەرىنىڭ ۋاقىت وزعان سايىن توزىپ بارا جاتقانىن اۆتور جاسىرمايدى. «قاراعىم, قۇداش! ايتىسىڭا قاراعاندا وسى وڭىردە شالقىپ جاتاتىن تەلەگەي-تەڭىز سۋلاردىڭ دەنى سۋالىپ, قاڭسىپ قالعانعا ۇقسايدى. ەرتە كوكتەمدە اتتىلى كىسىنىڭ وزىنە وتكەل بەرمەي, جەر-كوكتى شايىپ كەتەر تاسقىننىڭ بولماعانى-اۋ, شاماسى. سۋ كەتكەن سوڭ, ءبارى دە كەتەدى» دەگەن مەڭزيپا شەشەي قىنجىلعان داۋىسپەن».
قۇرىلىس ماتەريالدارى ءۇشىن بالقاشتىڭ قالىڭ قامىسىن شيرەك عاسىردا جويىپ جىبەرگەندىكتەن, تۇران جولبارىسىنىڭ تۇقىمى قوسا جوعالدى. بۇل, راسىندا, تەكتىلىككە قاستاندىق بولاتىن. «...ىقىلىم زاماننان جايقالعان نار قامىس توعايىنىڭ قىلتاناعىن دا قالدىرماي جويىپ, ەجەلگى كوكتەڭىزدى – بالقاشىمدى مۇلدەم جالاڭاشتاپ تاستادى ەمەس پە؟ ىلعالدى بىرقالىپتى ۇستاپ تۇراتىن قامىس جوعالعان سوڭ اڭ مەن قۇس تا جوعالدى...».
جازۋشىنىڭ ءتىرى تابيعاتتى كوكىرەك كوزىنە اينىتپاي كوشىرىپ الا قوياتىنى وتە تارتىمدى. ءتىلى جاتىق, تۇسىنىكسىز, ماعىناسىز بوس ءسوز جوق. جەر ورايىن اۆتور جاقسى بىلگەنگە نە جەتسىن؟! سوندا وقىرماننىڭ كوز الدىندا ءسوز قۇدىرەتىمەن جاندى, ءتىرى كارتينا تۇزىلەتىندىكتەن, ادەبيەت مۇنى ناعىز سۋرەتكەرلىككە بالايدى.
بالقاش وڭىرىندە نە وسەدى؟ فلوراسى قانداي؟ «قارسى بەتتەگى سەلدىر-سەلدىر ۇپەلەك شاشاقتى بالقۇراقتار, سيدام-سيدام شەڭگەل مەن جىڭعىل, مىرتىق-مىرتىق سەكسەۋىلدەر ءتۇپ-تۇگەل جالىن رەڭگە بويانعانداي ب ۇلىڭ-بۇلىڭ شالىنعان». جازۋشى ەسكى قازاقتىڭ ءسوز ساپتاۋىن ءبىر عانا سويلەمدە قانىق بەرگەنى – بۇرىنعى ءسوز مادەنيەتىن قانىنا سىڭىرگەندىكتەن بولار. وسىدان 100 جىل بۇرىنعى قازاقتاردىڭ سويلەۋ داستۇرىندە قوسارلى سوزدەر ءجيى كەزدەسەتىن ەدى. مىسالى, سيدام-سيدام, مىرتىق-مىرتىق, سەلدىر-سەلدىر دەگەن سياقتى. بىزدەر قازىر وسىناۋ ۇلتتىق ەرەكشەلىكتى ۇمىتتىق. كوركەم ادەبيەت كونەنىڭ اسىلىن ۇمىتتىرماس قازىنا ەكەنى داۋسىز.
قۇدايبەرگەننىڭ قارسى الدىندا ءوزى ءداۋاپا اتاندىرعان جەرلەس-اتالاس اپكەسى مەڭزيپا جانۇشىرا ىزدەگەن ءۇش تومپەشىك جاتتى. ول تەبىرەنىسپەن ايقاي سالىپ, كونەكوز اپاسىن قۇشاقتاپ, جەرمەن-جەكسەن بولىپ شوگىپ كەتكەن ءۇش بەيىتتى تاپقانىن مالىمدەدى, توپىراعىن قولىمەن سيپاتتى. جوقتاۋ داۋىس كەڭ دالانى سەلت ەتكىزدى. ۇشبەيىتكە قۇدايبەرگەن قويشى ەكى ۇلىمەن, مەڭزيپا كەمپىر نەمەرەسى مەن قۇراقبايدى ەرتىپ جەتتى. كەيىپكەرلەر تاريحي ءداۋىردىڭ بوياماسىز, قاتىگەز كەسكىنىن يەن دالاداعى ءولىم اتريبۋتتارى – زيرات ماڭىنداعى باس سۇيەك, شاشىلعان قۋ سۇيەكتەر ارقىلى سالماقتايدى. مىڭداعان ادامدار كومۋسىز قالدى. ەسكى قورىم ماڭىندا جەرلەنبەي قالعان اقسوڭكە سۇيەكتەر 1931-1932 جىلعى اشتىق قۇرباندارى ەدى.
«قوش بول, تەڭىز» حيكاياتىندا فيتونيمدەر سۋرەتكەرلىك قىراعى كوزبەن ادەمى بەرىلگەن. قۇم قويناۋىندا وسەتىن بىرقاتار وسىمدىك: قاۋلاعان سوراڭ, قاپتاعان بايالىش, اق تەرىسكەن, تىربىق جىڭعىل, قوڭىراۋلى قارا شەڭگەل, باكەنە سەكسەۋىلدەر, شوق-شوق شاشاقتى شي, ميا وسەدى ەكەن. اۆتور بالقاشتى تەڭىز دەپ تانيدى جانە وندا وسەتىن بالىقتاردى تەگىس اتايدى. بۇل پوۆەستەن بايقاعانىم, جانات اعانىڭ وقۋشى كەيىپكەرلەرى وزىنە وتە ۇقسايدى, بالالار شەتىنەن بىلىمگە قۇشتار, اۋەسقوي, تانىمدىق نارسەلەردى قالت جىبەرمەيدى ەكەن. ەڭ كەرەمەتى, ءبارى دە تابيعات جاناشىرلارى. بالالارعا ارنالعان بۇل شىعارمادا ەرتەرەكتەگى سوۆەتتىك پافوس انىق ءارى سول ۋاقىتتاعى مەملەكەتتىك يدەولوگيانىڭ ەڭ قۇنارلى جاعى – جاس ۇرپاقتىڭ تاربيەلىك مانىنە كوپ توقتالعانى سەزىلەدى.
ايگۇل كەمەلباەۆا,
جازۋشى