«بۇل ولگەندەرگە ەمەس, تىرىلەرگە كەرەك»

جاقىندا رەداكتسيامىزعا اسقار كۇن­تاەۆ ەسىمدى ازامات كەلدى. جانىندا جۇ­بايى جايناگۇل بار. اسقار اعا قولىن­داعى بىرنەشە پاراق قاعازىن بىزگە ۇستاتىپ, اسىقپاي اڭگىمەسىن باستادى. ء«بىر اپتا بۇرىن عانا ەلگە كەلدىك. ۇلكەن اكەمنىڭ اماناتىن ورىنداپ كەلىپ وتىرعان بەتىمىز وسى. ءوزىمىز اقتوبە وبلىسىنىڭ حرومتاۋ اۋدانىنىڭ تۋماسىمىز. اتامىز كۇنتاي ەلۋباەۆ 1907 جىلى دۇنيەگە كەلگەن. 1942 جىلى سوعىسقا شاقىرىلادى. اتاقتى 685-اتقىشتار پولكىندە قاتارداعى جاۋىنگەر بولعان. الايدا سول جىلى پولك ۆورونەج ماڭىنداعى مايدان كەزىندە تۇتقىنعا تۇسەدى. ەكى جىل تۇتقىندا بول­عان­ اتامىز 1944 جىلى 13 ساۋىردە لازارەت­تە­ قايتىس بولعان», دەدى.

كۇنتايدىڭ مايدان دالاسىندا قا­زا­ بولعانى تۋرالى قارا قاعاز وتباسى­نا­ 1944 جىلى كەلەدى. بىراق اۋلەت سوعىس­قا­ اتتانعان ۇلدارىنىڭ ناقتى قاي جەر­دە قايتىس بولىپ, قاي زيراتقا جەر­لەن­گە­نى­نەن 2012 جىلعا دەيىن بەيحابار بولىپ كەل­گەن ەكەن.

كۇنتايدىڭ كىندىگىنەن ەكى ۇل تاراعان – قارا­تاي مەن مىرزاتاي. رەداكتسيامىزعا كەل­گەن اسقار – مىرزاتايدىڭ ۇلى. الايدا اكە­سى تىم ەرتە قايتىس بولعان ەكەن. «اكەم­نەن نەبارى 4 جاسىمدا ايىرىل­دىم.­ الدىمدا ەكى اعام, ەكى اپكەم بار», دەي­دى اسقار اعانىڭ ءوزى. ال ۇلدىڭ ۇلكەنى قارا­تاي اقساقال 2019 جىلى 83 جاسىندا­ باقي­لىق بولعان. الايدا قاريا اقتىق دەمى تاۋسىلعانشا اكەسىنىڭ جاتقان جەرىن تاۋىپ, تۋعان جەردىڭ توپىراعىن سالۋدى ارمان­داپ وتكەن. سول ارمانىن جالعىز ىنى­سىنەن قالعان تۇياقتىڭ ءبىرى اسقارعا اما­نات­تاعان. قاراتاي قاريا اسقارعا اكەسىنىڭ سو­عىسقا قالاي اتتانعانىن, سول جاقتا كونتس­لاگەرگە تۇتقىنعا تۇسكەنى تۋرالى ەستى­گەنىن, مۇلدە حابار-وشارسىز كەتكەنىن ۇدايى اڭگىمەلەپ وتىرادى ەكەن. سول كىسىنىڭ «ارمانىم – اكەمدى تابۋ, سۇيەگى جاتقان جەرگە تۋعان جەردىڭ توپىراعىن جەت­كىزۋ» دەگەن جالعىز اۋىز ءسوزى اسقار اعا­عا ارتىلعان امانات بولىپ قالادى.

2012 جىلى اسقار مىرزاتاي ۇلى رەسەي فەدە­راتسياسى قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ «مەموريال» سايتىنا اتاسى كۇنتاي ەلۋباەۆ تۋرالى سۇراۋ سالادى. ەستەرىڭىزگە سالا كەتەيىك, «مەموريال» – ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جىلدارىندا قازا تاپقان, قايتىس بولعان جانە حابار-وشارسىز كەتكەن كەڭەس جاۋىنگەرلەرى تۋرالى اقپارات جيناقتالعان وتە اۋقىمدى ەلەكتروندىق دەرەكتەر بازاسى. سايت قىزمەتكەرلەرى 70 جىل بۇرىن حابارسىز كەتكەن قازاق جاۋىنگەرى تۋرالى بىرنەشە قۇجاتتى تاۋىپ بەرگەن. تەك سۇراپىل سوعىس جىلدارى قولدان تولتىرىلعان كەي قاعازداردا كۇنتاي ەلۋباەۆتىڭ اتى-ءجونى يلۋباەۆ دەپ قاتە جازىلىپ كەتكەن ەكەن.

ء«بىر ايتا كەتەرلىگى, نەمىستەر تول­تىرعان قۇجاتتىڭ بارلىعىندا اتامىزعا قاتىستى دەرەكتەر – اتى-ءجونى, تۋعان جەرى بارلىعى دۇرىس, قاتەسىز جازىلعان. ماسەلەن, نەمىسشە جازىلعان كارتاتەكادا كۇنتاي ەلۋباەۆتىڭ تۋعان جەرى دەگەن تۇسىندا اقتوبە وبلىسىنىڭ قارعالى اۋدانى ستەپنوي اۋىلىنا دەيىن كورسەتىلگەن. قاراتاي اكەم كوزى ءتىرى كەزىندە بۇل مالىمەتتىڭ راس ەكەنىن ايتىپ وتىراتىن. قاتە كەڭەس ۇكىمەتى تولتىرعان قۇجاتتاردا كەتكەن. بۇل قۇجاتتاردا اتامىزدىڭ اتى-ءجونى يلەۋباەۆ كۋنتاي يلۋباەۆيچ دەپ جازىلادى», دەيدى اسقار اعا. الايدا وزگە دەرەكتىڭ بارلىعى – تۋعان كۇنى, ايى, جىلى – 3 ناۋرىز 1907 جىل; ايەلىنىڭ اتى-ءجونى – احات كۇلدەباەۆا, اسكەري اتاعى – قىزىل اسكەر ساربازى, قاتارداعى جاۋىنگەر; تۇتقىنعا تۇسكەن ۋاقىتى – 1942 جىل 13 ماۋسىم; تۇتقىنعا تۇسكەن جەرى – ۆورونەج; لاگەرى – شتالاگ VI K (326); لاگەردەگى تۇتقىن ءنومىرى – 67 454; تاعدىرى – تۇتقىندا قازا بولعان دەپ تولىق جازىلعان. سايت ۇسىنعان قۇجاتتاردىڭ ىشىندە ءتىپتى نەمىستەردىڭ وزدەرى تولتىرعان كارتاتەكا دا بار. كارتا­تەكادا قالاممەن جازىلعان «ۋمەر. 13.4.44.» دەگەن جازۋدى دا انىق وقۋعا بولادى. قۇجاتتا قاتارداعى جاۋىنگەر كۇنتاي ەلۋباەۆتىڭ 1942 جىلدىڭ 13 ماۋ­سىمدا تۇتقىنعا تۇسكەنى دە كورسەتىلگەن.

«مەموريال» وسى قۇجاتتاردىڭ نە­گى­زىندە اسقاردىڭ اتاسىنىڭ قايدا جەر­لەنگەنىن دە ناقتىلاپ بەرگەن. قان مايداندا جات جەردە وپات بولعان قازاق­تىڭ ماڭگىلىك دامىل تاپقان زيراتى كالينينگراد وبلىسىنداعى باگرا­تيو­نوۆسكي مۋنيتسيپالدى وكرۋگىنىڭ ناگورنوە دەيتىن اۋىلدىڭ وڭتۇستىك-باتىس بەتىندەگى ەكى شاقىرىمداي جەردە ورنالاسقان ەكەن. رەسمي اتاۋى – «شتالاگ 1ا شتابلاك اسكەري تۇتقىندار لاگەرىنىڭ حالىقارالىق زيراتى».

«باۋىرلاستار زيراتى ورماننىڭ ىشىندە ەكەن, – دەپ اڭگىمەنى جالعادى جۇبايى جايناگۇل. – ول جاققا ەكى شاقى­رىم­داي جاياۋ ءجۇرىپ باردىق. رەسمي دەرەكتەرگە قاراعاندا, قابىردە 1939-1944 جىلدارى قازا تاپقان لاگەر تۇتقىندارى جاپپاي جەرلەنگەن. بۇل مالىمەت قابىرگە كىرەبەرىستە ورناتىلعان تاسقا دا قاشالىپ جازىلعان. زيراتتىڭ وڭ جاعىندا كەڭەس جاۋىنگەرلەرى, ال سول جاعىندا فرانتسۋز, پولياك تۇتقىندارى جاتىر. كەڭەس اسكەرى جاۋىنگەرلەرىنىڭ ءتىزىمى جازىلعان ۇزىن قابىردىڭ كەي تۇستارىنا مارقۇمداردىڭ فوتوسۋرەتتەرى, گۇل شوقتارى قويىلعان. سوعان قاراعاندا ءبىز سياقتى كەي ازاماتتار اتالارىن وسى زيراتتان تاۋىپ, تاعزىم ەتكەن بولۋى كەرەك. ەگەر ۇزىن تىزىمگە كوز سالساڭىز, قازاق, تاجىك, تاتار, ورىس ەسىمدەرى وتە كوپ كەزدەسەدى. قابىردەگى قارالى ءتىزىم تولىق بولماۋى دا مۇمكىن. سەبەبى مۇندا تەك اتى-جوندەرى انىقتالعان, دەرەكتەرى تابىلعان جاۋىنگەرلەردىڭ عانا ءتىزىمى جاسالعان».

قابىر باسىنا تۇرعىزىلعان مەموريال 1989 جىلى اشىلعان. رەسمي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, 2021 جىلدىڭ ناۋ­رىزىندا زيراتتا جەرلەنگەن 3 مىڭنان استام كەڭەستىك اسكەري تۇتقىننىڭ جەكە دەرەكتەرى انىقتالعان. جايناگۇلدىڭ ايتۋىنشا, زيراتقا كىرەبەرىستە ىلىنگەن تاقتايشادا «لاگەردە پولياك, فرانتسۋز, بەلگيالىق, كەڭەس اسكەرىنىڭ قاتارداعى جاۋىنگەرلەرى مەن سەرجانتتارى بولدى. جەرلەۋ 1939-1944 جىلدارى وتكىزىلدى. پولياكتار, فرانتسۋزدار, بەلگيالىقتار بولەك قابىرلەرگە, ال كەڭەس اسكەري تۇتقىن­دا­رى ورتاق قابىرگە جەرلەندى. 1971 جىلى 164 قابىر قايتا قازىلىپ, فرانتسۋز اسكەري تۇتقىندارىنىڭ قالدىقتارى ەكسگۋماتسيا­لاندى» دەگەن جازبا بار.

 

دەرەك پەن دايەك

1ا شتابلاگ. اببرەۆياتۋرا قايدان شىققان؟ لاگەردىڭ اتاۋىن ەستىگەندە وسى سۇراقتار بىردەن قىلاڭ بەردى. كەيىن بىلدىك, سويتسەم, بۇل ءسوز بەن ساننىڭ ماعىناسى بىرەۋ-اق. ول – اجال. تاريحي دەرەكتەرگە قاراعاندا, تۇتقىندارعا ارنالعان حالىقارالىق لاگەر 1939 جى­­لى اسكەري پوليگون جەرىندە سالىنعان. لاگەردىڭ ەڭ العاشقى تۇتقىندارى – «پوموجە» اسكەرىنىڭ 40 مىڭ پولياك جاۋىنگەرى سول جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا تۇسكەن. كەيىننەن اجال اپانىنا بەلگيالىقتار, فرانتسۋزدار, يتالياندىقتار كەلە باستايدى. كەڭەس اسكەري تۇتقىندارى 1941 جىلدىڭ شىلدە-تامىز ايلارىندا جەتكىزىلەدى. مۇندا مىڭداعان ەسىم سونگەن, مۇندا مىڭداعان تاعدىر ۇزىلگەن. لاگەرگە تۇسكەن جاۋىنگەردىڭ بارلىعى دەرلىك حابار-وشارسىز كەتكەندەر ساناتىندا. 

«اتامىزدىڭ سۇيەگى ناقتى قاي زيراتتا جاتقانى تۋرالى حاباردى قاراتاي اكەمىز ەستىپ-ءبىلىپ كەتتى. كوزى ءتىرى كەزىندە شامام جەتسە ءوز اياعىممەن بارىپ, تۋعان جەردىڭ ءبىر ۋىس توپىراعىن سالارمىن دەگەن. بىراق, وكىنىشكە قاراي, ول ارمانى ورىندالمادى. الەمدى ابىگەرگە سالعان پاندەميا باستالىپ كەتىپ, ءبىزدىڭ جوسپارىمىز دا كەيىنگە ىسىرىلىپ قالدى. وسىلايشا, تەك بيىل عانا ءساتى ءتۇسىپ, اتامىز جاتقان قابىرگە بارىپ, قازاق جەرىنەن الا بارعان ءبىر ۋىس توپىراعىمىزدى سالىپ, اكە اماناتىن ورىنداپ كەلگەن جايىمىز بار. كالينينگرادتا مۇسىلماندار مەشىتى بار ەكەن. سول جەرگە بارىپ قۇران وقىتتىق», دەيدى اسقار مىرزاتاي ۇلى.

«بۇل, ارينە, كەي ادامدار ءۇشىن ارى كەتسە ءبىر اۋلەتتىڭ قۋانىشى, جەتىستىگى بولىپ سانالار. الايدا كالينينگرادتاعى قابىر باسىنا بارىپ, قارالى ءتىزىمدى كورگەننەن كەيىن, سول تىزىمدەگى قازاققا ءتان ەسىمدەردى وقىعاننان كەيىن وسى اكە اماناتىن سوڭىنا دەيىن جەتكىزگەن ءىسىمىز وزگەلەرگە دە تۇرتكى بولسا ەكەن دەگەن وي پايدا بولدى. ارينە, جات جەردەن ماڭگىلىك مەكەنىن تاپقان باۋىرلارىمىزدىڭ اراسىندا ارتىندا ىزدەۋشىسى جوق, ۇرپاق سۇيە الماي قىرشىننان قيىلعاندار دا بار بولار. ال اتاسى سوعىسقا كەتىپ, سوڭىنان ىلىك بولار ءبىر مالىمەت تابا الماي سارساڭعا ءتۇسىپ, سوڭعى ءۇمىتىن ۇزگەن جاندار ءالى دە بار عوي. ءبىز سولارعا ءۇمىت سىيلاعىمىز كەلەدى. مۇمكىن, سول قابىردە جاتقان بولار. مۇمكىن ءبىزدىڭ وسى ساپارىمىز, زيراتقا جەتكەنگە دەيىن جيناقتاعان «تاجىريبەمىزدىڭ» بىرەۋ بولماسا بىرەۋگە كومەگى تيەر. اماناتتىڭ جۇگى اۋىر بولاتىنىن جۇرەگىممەن سەزىنگەنىم راس. ولگەندى سىيلاپ, ارۋاققا قۇرمەت كورسەتۋ قانىمىزعا سىڭگەن قاسيەت قوي. شىنى كەرەك, ۇلكەن اكەمنىڭ سەنىمىن, اقىرعى ءسوزىن ورىنداي الماي قالار ما ەكەم دەگەن قورقىنىش تا بولدى. وسى اماناتتى ورىنداۋعا, وسىنداي جاۋاپكەرشىلىكتى موينىما الۋعا اكە ورنىنا اكە, باۋىر ورنىنا باۋىر بولعان ۇلكەن اعام ارداق كۇنتاەۆتىڭ بەرگەن تاربيەسى دە تۇرتكى بولعانى راس. بيىل ءبارىن ىسىرىپ تاس­تاپ, بەلدى بۋىپ جايناگۇل ەكەۋمىز جولعا شىقتىق. وسى اماناتتى ورىنداۋ ماعان بۇيىرىپتى. ۇلكەندەردىڭ باتاسىن الدىق, ەندى وكىنىشىم جوق. شىنداپ كەلگەندە, بۇل ولگەن اتا-بابامىزعا ەمەس, بىزگە – تىرىلەرگە كەرەك...».

اسقار اعانىڭ وسى سوزىنەن كەيىن عانا بۇل كىسىلەردىڭ رەداكتسياعا نە ءۇشىن كەلگەندەرىن تۇسىنگەندەي بولدىق.­ اۋلە­تىنىڭ قۋانىشىمەن ءبولىسىپ, اكە الدىنداعى پەرزەنت پارىزىن ورىنداعانىن ماقتان ەتۋ ءۇشىن ەمەس, سوعىس دەيتىن سۇراپىل سولدىرىپ كەتكەن تالاي تاعدىردىڭ ەڭ بولماسا بىرەۋىنە بولسا دا ءۇمىت سىيلاۋ ەكەن عوي ويلارى...

 

ءتۇيىن. ءبىر جاپىراق قاعازدىڭ ارتىن قازبالاپ ءجۇرىپ اتاسىنىڭ سۇيەگىن ىزدەپ تاۋىپ, توپىراق سالىپ قايتقان اسقار اعا: «كۇنتايدىڭ ءوز اكەسى ەلۋباي 1977 جىلى 90-عا تاياپ كوز جۇمدى», دەدى. ال كۇنتايدىڭ قوس ۇلى قاراتايدان – 10, مىرزاتايدان 5 ۇل-قىز تاراعان. قان مايداندا قىرىققا كەلمەي شەيىت بولعان كۇنتايدىڭ شىراعىنىڭ سونبەگەنى بولار بۇل.