انشەيىندە بۇيىعى كۇن كەشكەن, قوڭىرقاي تىرلىكتى مىسە تۇتقان ۆوزنەسەنكا اۋىلى بيىل ءدۇر سىلكىنىپ, الپىس ەكى تامىرىنا قان جۇگىرىپ, اجارلانىپ سالا بەردى. قاي تاراپقا قاراساڭ دا, قۇرىلىس ءجۇرىپ جاتىر. اۋىل تۇرعىندارىن قۋانىشقا بولەگەن جاعىمدى جايدىڭ بىرەگەيى سۋ قۇبىرىنىڭ تارتىلۋى ەكەن. ەلدى مەكەن تاريحىندا العاش رەت جۇزەگە اسىپ وتىرعاننان با, كەزدەسكەن جۇرتتىڭ ءبارى وسى قۋانىشتى ايتىپ ءماز-مەيرام.
ءبىر مىڭنان اسا ادام تۇراتىن ەلدى مەكەندە ادامداردىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ, تۇرمىسىن كوركەيتەتىن التى بىردەي جاڭا جوبا قولعا الىنىپتى. وزگەشە رەڭگە بويانىپ, اجارىنىڭ كەلۋى دە سودان. اسىلىندا «اۋىل – ەل بەسىگى» جوباسى شالعايداعى شاعىن ەلدى مەكەندەردىڭ دامۋىنا ەرەكشە ىقپال ەتىپ وتىرعانىن ءبىر اۋىز سوزبەن ايتا كەتۋ – پارىز. وسى باعدارلاما اياسىندا بۇرىن قارا تۇنەك بولىپ تۇراتىن كوشەلەر ءتۇن بالاسى ءبىر سونبەي, جارقىراپ تۇراتىن بولعان. جاڭا مادەنيەت ءۇيى بوي كوتەرۋدە. ەلدى مەكەن ىشىندە اتقان وقتاي جول سالىنىپ جاتىر. وسىنداي جاعىمدى جاڭالىقتارعا 594 ملن تەڭگە قاراجات ءبولىنىپ, ۇزىن-ىرعاسى 42 شاقىرىمدىق ورتالىقتاندىرىلعان سۋ قۇبىرى سالىنىپ جاتقانىن قوسساڭىز, شىن مانىندە اق تۇيەنىڭ قارنى جارىلعان قۋانىش ەمەس پە؟ اۋدان اكىمىنىڭ ورىنباسارى ارداق سمايىلوۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ۆوزنەسەنكا اۋىلىنىڭ الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعدايىن جاقسارتۋعا بيىل 2 ملرد تەڭگە قاراجات بولىنگەن.
اۋداندا بارلىعى 38 ەلدى مەكەن بار. وسى اۋىلداردىڭ التاۋىنا وسى جىلى ورتالىقتاندىرىلعان سۋ قۇبىرى تارتىلا باستاعان. اۋدان ورتالىعىن قوسا ەسەپتەگەندە 8 ەلدى مەكەنگە اۋىز سۋ جەتكىزىلۋى كەرەك. وسىناۋ كەڭ كولەمدى ءىس بيىل باستاۋ الىپ وتىر.
– قاراجات بار. تەك ءوز جۇمىسىن جاۋاپكەرشىلىكپەن اتقاراتىن مەردىگەر تابىلسا دەپ ەدىك. قازىرگى اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستىڭ بەتالىسىنا قاراعاندا, ويعا العان جوسپار وڭعارىلاتىن سىڭايلى. جۇمىستى ساپالى ءارى ۋاقتىلى اياقتاساق, ەل ەڭسەسى ءبىر كوتەرىلىپ قالار ەدى, دەيدى اۋدان اكىمىنىڭ ورىنباسارى.
ازىرگە پاۆلودارلىق «سپەتسستروي گرۋپپ لتد» سەرىكتەستىگىنىڭ اتقارعان شارۋاسىنا ەسكەرتۋ ايتىلعان ەمەس. اتقارىلعان ءىس تە ءجىتى قاداعالانۋدا. مەردىگەرلەردىڭ وكىلى داستان ءحامزيننىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, 42 شاقىرىمدىق سۋ قۇبىرىنىڭ سەگىز شاقىرىمىن توسەپ ۇلگەرىپتى. بيىلعى جاز ايلارىندا قۇرىلىسشىلار سۋ تارتىلۋعا ءتيىستى اۋىلدارعا دەيىن قاجەتتى جىرانى قازىپ, قۇبىر ورنىن دايىنداماق. ال كەلەسى جىلى بار شارۋا تاپ-تۇيناقتاي ەتىپ تىندىرىلادى. ءسوز اراسىندا مەردىگەرلەر وسى ەلدى مەكەندەردە تۇراتىن تۇرعىنداردىڭ ىشىندەگى جالعىزىلىكتى زەينەتكەرلەر مەن كوپبالالى وتباسىلارىنا, مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ادامداردىڭ ۇيلەرىنە سۋ قۇبىرىن تەگىن تارتىپ بەرمەكشى. كوپ-كورىم كومەك. قازىر ەكى كىسىنىڭ باسى قوسىلسا, سۋ قۇبىرى تارتىلىپ جاتقانىن سۇيىنشىلەپ ايتۋدان جالىقپايدى. ازىرگە اۋپىرىمدەپ كۇن كورۋدە. اۋىز سۋدى تاسىمالداپ ىشەدى. 40 ليترلىك ءبىر ىدىسى – 40 تەڭگە. راس, كوپتەگەن وتباسىندا ۇڭعىما قۇدىق بار, بىراق ونداعى سۋدىڭ ساپاسى كۇماندى. زەينەتكەر ءومىرتاي ءجۇنىسوۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ەلدى مەكەننىڭ تۇرعىندارى تابانى كۇرەكتەي 20 جىلدان بەرى اۋىز سۋدى تاسىمالداپ كۇن كورۋدە ەكەن. وسىنداي قيىندىقتىڭ تەزىنە شىداماعان ەل ىرگەسى بىرتىندەپ سوگىلە باستاعان. بۇگىنگى سەرپىلىس كوكىرەكتەرىندە ءۇمىت وتىن لاۋلاتىپ وتىر.
– ەندى ەل قايتا ورالىپ قونىستانار. اۋىلدىڭ اجارى بۇرىنعى بازارىن قايتا ورناتسا, عاجاپ ەمەس پە؟! دەيدى ەل اعاسى ءو.ءجۇنىسوۆ.
اۋىلداعى 1969 جىلى پايدالانۋعا بەرىلگەن كونە مەكتەپ تە جوندەۋدەن وتكىزىلۋدە. بۇعان دەيىن قابىرعاسى قاۋساۋدىڭ از-اق الدىندا تۇرعان ءبىلىم وشاعىنىڭ شاتىرلارى دا جارىلىپ, جاۋىندى كۇندەرى ءىشىن سۋ باسىپ كەتەدى ەكەن. بيىل 191 ملن تەڭگە قاراجات ءبولىنىپ, كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىلۋدە. جاڭا وقۋ جىلىندا 157 وقۋشى ءبىلىم وشاعىنىڭ تابالدىرىعىن اتتايدى. 20 ءبۇلدىرشىن شاعىن ورتالىققا بارسا, 23 مەكتەپالدى دايارلىق سىنىبىنا بارماق.
«اۋىل – ەل بەسىگى» جوباسىنىڭ اياسىندا قاراوزەك اۋىلىنداعى 1976 جىلى سالىنعان مەكتەپكە كۇردەلى جوندەۋ جۇرگىزىلۋدە. بۇل جۇمىسقا 314 ملن تەڭگە قاراجات ءبولىنىپ وتىر. مەكتەپ ديرەكتورى قاليماش دايىروۆانىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, جوبانىڭ اياقتالۋ مەرزىمى – ەكى جىل. بيىل ەسىك-تەرەزەسى, ەدەنى جاڭارتىلماق. سونداي-اق ەلەكتر جەلىلەرى اۋىستىرىلىپ, ورتالىق كارىزدەندىرۋ جۇيەسىنە قوسىلادى. مەردىگەرلەر جۇمىستى الدىن الا بەكىتىلگەن جوسپارعا سايكەس اتقارىپ جاتىر.
اۋدانداعى ءبىلىم سالاسىندا اۋىز تولتىرىپ ايتاتىن جاڭالىق از ەمەس. بيىل مۇنداعى ءبىلىم وشاقتارىنا 1 ملرد 600 ملن تەڭگە قاراجات ءبولىنىپ وتىر. مىنە, وسىنداي جاندى قامقورلىق اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ەت جۇرەگىن ەلجىرەتىپ, ريزاشىلىق سەزىمگە بولەپ جاتىر. وزدەرى دە قاراپ وتىرماي قونىستارىن كوگالداندىرۋعا, جاقسى ىستەرگە ۇيىتقى بولۋعا ۇمتىلۋدا.
شورتاندى اۋدانىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارى اقتىلى مال ءوسىرىپ, اقىق ءدان ايالاۋمەن بىرگە, وسى ولكەنى جايلاعان تۇرعىندارعا قامقورلىق قولىن سوزۋدا. ماسەلەن, نوۆوكۋبانكا سەلوسى – اۋدانداعى اجارلى ەلدى مەكەننىڭ ساناتىندا. بۇل ەلدى مەكەننىڭ ەڭسەسىن تىكتەۋگە وسىنداعى «نوۆوكۋبانسكوە» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگى سەپتىگىن تيگىزۋدە. ءسوز اراسىندا ماقتاۋلى مەكەننىڭ ادام قىزىعارلىقتاي سيپاتىن باستان جاقتى ايىرعانداي ەتىپ ايتا كەتەلىك. ماسەلەن, مۇندا بالالار جانە ەرەسەكتەر باسسەينى بار. وسى جىلدىڭ 1 ناۋرىز كۇنى دەنە شىنىقتىرۋ-ساۋىقتىرۋ كەشەنى اشىلدى. وتكەن جىلى سەلولىق مادەنيەت ءۇيىنىڭ جانىنداعى الاڭ كوگالداندىرىلدى. قاي كەزدە قاراساڭ دا ۇقىپتى قولدىڭ تابى انىق بايقالادى. اۋىلداعى وسىنداي شارۋالارعا سەرىكتەستىك ديرەكتورى يۋري شۋلتس 20 ملن تەڭگە قاراجات ءبولىپ وتىر. الاڭنىڭ ءدال ورتاسىندا اق مونشاقتارىمەن قۋانىش نۇرىن سەپكەن سۋ بۇرقاق ورنالاسقان. ۇجىمشاردىڭ العاشقى توراعاسى, وسى ەلدى مەكەننىڭ تۇڭعىش قازىعىن قاققان ازاماتتاردىڭ ءبىرى, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى كان دە حانعا ەسكەرتكىش ورناتىلىپتى. وتكەن جىلى شارۋاشىلىق وندىرىستىك نىساندارىن جاڭارتۋعا 200 ملن تەڭگە قاراجات باعىتتالعان. سەلو تۇرعىنى, ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ ءتورايىمى ليۋدميلا ليپسكايانىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ەلدى مەكەن كۇننەن-كۇنگە جارقىراي جايناپ, ءوسىپ كەلەدى. سۋ قۇبىرى بار, دۇكەندەر جۇمىس ىستەپ تۇر, ەڭ باستىسى تۇراقتى ەڭبەكاقى الاتىن جۇمىس ورنى جەتكىلىكتى. ەلمەن بىرگە كۇن كەشەمىن دەگەن ادامعا بۇدان ارتىق نە كەرەك؟!
ەلدى مەكەننىڭ ەڭسەسىن قاشاندا جاناشىر جاندار كوتەرمەك. وسى ءبىر ادال پەيىلگە تالاي اۋىلدىڭ شىراعىن قايتا جاعۋعا سەپتەسكەن «اۋىل – ەل بەسىگى» باعدارلاماسىنىڭ ىقىلاستى ىقپالى مولىنان ءتيىپ تۇر. وزگە وڭىرلەر دە ءدال وسىلاي بار شارۋاسىن ساتىمەن ساباقتاسا, تۇتاس ەلدىڭ تاڭدايى اعارار ەدى.
اقمولا وبلىسى