جاقىندا تەمىرتاۋدى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتىپ وتىرعان نەگىزگى جەلىنىڭ قۇبىرى جارىلىپ, ءبۇتىن ءبىر شاھار سۋسىز قالعان ەدى. جاسىراتىنى جوق, كەيىنى ۋاقىتتا سۋ قۇبىرى توزىپ, اپات جيىلەپ تۇر. ءبىر جىلدىڭ ىشىندە 500-دەن اسا اپات ورىن الىپتى. قاراعاندىدان تارتىلعان كانالدىڭ 90 پايىزىنىڭ توزىعى ابدەن جەتكەن. قازىر قالا باسشىلىعى قۇبىردىڭ شىرىگەن بولىكتەرىن الماستىرىپ جاتىر. جۇمىسقا شيراپ كىرىستى. سۋ دا تۇرعىندارعا كەستەمەن بەرىلە باستادى.
بۇل كانال 1981 جىلى ىسكە قوسىلعان. سودان بەرى جوندەۋ كورمەگەن. جەرگىلىكتى بيلىك وكىلدەرىنىڭ ءسوزى – بۇل. تالاپ بويىنشا, جەلى ءار 10 جىلدا جاڭارتىلۋى كەرەك-ءتىن. بىراق پايدالانۋعا بەرىلگەننەن بەرى ەشقانداي جوندەۋ كورمەگەن. ءشىرىپ, ابدەن توزىعى جەتىپ تۇر. ءبىر جىلدا 500-دەن اسا اپات بولىپتى. سالا ماماندارى «جەلى تولىعىمەن جاڭارتىلماسا, اپات جىل سايىن, بىرىنەن سوڭ ءبىرى قايتالانا بەرەتىنىن» العا تارتىپ وتىر. ال تۇتاستاي جاڭارتۋعا شامامەن 10 ملرد تەڭگەدەن اسا قاراجات قاجەت. بيىل 5 شاقىرىمى جاڭارتىلادى. مۇنىڭ وزىنە 555 ملن تەڭگە ءبولىنىپتى. ەندىگى شارۋاعا جاۋاپتىلار قۇبىر جەلىلەرىن جەدەلدەتىپ جاڭارتىپ, كۇزگە دەيىن ۇلگەرۋى كەرەك.
– تەمىرتاۋ ءۇش كوزدەن سۋمەن قامتاماسىز ەتىلەدى, ونىڭ نەگىزگىسى – قاراعاندى-تەمىرتاۋ سۋ قۇبىرى. بۇگىنگى تاڭدا ول ءوزىنىڭ نورماتيۆتىك قىزمەت مەرزىمىنەن ەكى رەت اسىپ تۇسكەن. كۇردەلى جوندەۋ مۇلدەم بولماعان. ءبىز ينجەنەرلىك جەلىلەردىڭ جاعدايىنا بايلانىستى سۋدى ۇزدىكسىز بەرە المايمىز, سوندىقتان شەكتەۋلەر ەنگىزىپ, كەستە بويىنشا بەرۋگە ءماجبۇرمىز. شاعىم وتە كوپ. قالا تۇرعىندارىنا جاعدايدىڭ سەبەپتەرى تۋرالى حابارلادىق. قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرعان جوقپىز. جۇمىستى شيراتىپ جاتىرمىز, دەيدى قالا اكىمى وراز تاۋىربەكوۆ.
قازىر كونكۋرستىق راسىمدەر اياقتالۋدا. ەگەر ءبارى ويداعىداي بولسا, تامىزدىڭ ءبىرىنشى ونكۇندىگىندە سۋ قۇبىرىنداعى نەگىزگى جۇمىستار باستالادى. بىراق «وقجەتپەس-ت» جشس مەردىگەردى كۇتپەي, اپاتتى ۋچاسكەلەردى ءوز كۇشىمەن اۋىستىرۋعا كىرىسىپ كەتتى. ويتكەنى ۋاقىت وزدىرىپ الماۋ قاجەت.
– بيىل ءبىز نەگىزگى جۇمىستاردى تامىز جانە قىركۇيەك ايلارىندا ورىندايمىز. ءبىز قالاعا سۋدىڭ كەلۋىن تۇراقتاندىرامىز جانە كەستە بويىنشا سۋ بەرۋدەن ارىلۋعا تىرىسامىز. ماسەلەنى تولىعىمەن شەشۋ ءۇشىن 27 شاقىرىمدى قايتا قۇرۋ ارقىلى قالپىنا كەلتىرەمىز. ەندى ءبىز جوبالاۋشىمەن كەلىسىمشارت جاساسامىز, سودان كەيىن ول جوبالىق جۇمىستارعا كىرىسۋى كەرەك. جوبادا ايداۋ ستانساسىن دا قاراستىرۋ قاجەت, دەپ اتاپ ءوتتى شاھار باسشىسى.
اپاتتان كەيىن تەمىرتاۋعا اۋىز سۋ كەستەمەن, تاڭەرتەڭ جانە كەشكە بەرىلىپ وتىر. «بەرىلگەننىڭ وزىندە سىزدىقتاپ اعادى. تاڭ اتپاي بوشكەلەر مەن قۇتىلارعا سۋ تولتىرىپ الەكپىز. ال شومىلۋ ءۇشىن ماڭايداعى جاعاجايعا تارتامىز», دەيدى قالا تۇرعىنى داريا ۆينوكۋروۆا. مۇنىڭ ءوز سەبەبى بار, قوسالقى رەزەرۆۋاردا قاجەتتى دەڭگەيدە سۋ جينالمايدى. مىسالى, ءبىر رەزەرۆۋارداعى تىرشىلىك ءنارىنىڭ دەڭگەيى قالىپتى جاعدايدا 4 مەترگە جەتۋى كەرەك. توتەنشە جاعدايدان كەيىن 2 مەترگە كوتەرۋدىڭ ءوزى ۇلكەن كۇشتى قاجەت ەتەدى.
ساتباەۆ كانالىنان بولەك, تەمىرتاۋلىقتارعا تىرشىلىك ءنارى قالا ىرگەسىندەگى سۋ قويماسىنان بەرىلەدى. مۇندا دا مىناداي ماسەلە بار: سۋ قورىنىڭ باسىم بولىگى مەتاللۋرگيالىق كومبيناتقا جۇمسالادى.
ومىرلىك ماڭىزى بار سۋ قۇبىرى 2015 جىلعا دەيىن سول «ارسەللورميتتالتەمىرتاۋ» كومپانياسىنىڭ يەلىگىندە بولىپتى. ال وڭىردەگى الىپ ءوندىرىس كومپانياسى 35 جىل ىشىندە جەلىنى جاڭارتقىسى كەلمەگەن سىڭايلى. 2015 جىلدان كەيىن سۋ ارناسى قالا اكىمدىگىنىڭ ەنشىسىنە وتكەن. مىنە, سودان بەرى دە سەگىز جىل سىرعىپ ءوتتى. اپات القىمنان الا بەرگەننەن كەيىن عانا قوزعالىس بار, جۇمىس قولعا الىندى.
بيىلعى مىندەت – اپات جيىلىگەن 5 شاقىرىمدىق جەلىنى جاڭارتۋ. اقاۋدى جويۋ ءۇشىن تەمىربەتون, بولات جانە شويىننان جاسالاعان ءارتۇرلى ديامەتردەگى قۇرىلىس ماتەريالدارى توسەلۋدە. ال كەلەر جىلى ۇزىندىعى 27 شاقىرىم بولاتىن قاراعاندى-تەمىرتاۋ سۋ قۇبىرىن قايتا جاڭعىرتۋ كوزدەلىپ وتىر.
قاسىمحان عالىم,«Egemen Qazaqstan»