ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىس جالعاسادى

سوڭعى جىلدارى الەمدىك ارەنادا سايا­سي كيكىلجىڭدەر مەن قارۋلى قاقتىعىس­تار كوبەيىپ, ول ءوز كەزەگىندە ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستارعا كەدەرگىسى مەن نۇقسانىن تيگىزۋى ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن حالىقارالىق بارىس-كەلىس پەن الىس-بەرىس باعىتتارىمىزدى ءارتاراپتاندىرىپ, ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا دالىزدەرىن قۇرۋ مىندەتىن الدىمىزعا قويدى. بۇعان دەيىن سىرتقى ەكونوميكالىق بايلانىسىمىز نەگىزىنەن رەسەي مەن قىتاي جانە ەۋروپا ەلدەرى اراسىندا جۇرسە, ەندى حالقى كول-كوسىر, نارىعى ۇلكەن ورتالىق جانە وڭتۇستىك ازيا باعىتىنا كوڭىل ءبولۋ قاجەتتىلىگى ارتىپ وتىر. وسى باعىتتاعى ءوزارا ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناسىمىز بۇرىننان ورنىققان سەرىكتەس – اۋعانستان ەلى. جالپى, قازاقستان مەن اۋعانستان اراسىنداعى ساياسي-ديپلوماتيالىق بايلانىس 1992 جىلدىڭ 12 اقپانىندا ورناعان بولاتىن. ىلە-شالا 1993 جىلى الماتىدا اۋعانستاننىڭ ەلشىلىگى اشىلسا, 2002 جىلى كابۋلدا قازاقستاننىڭ ديپلوماتيالىق ميسسياسى جۇمىسىن باستاپ, 2003 جىلى ول ەلشىلىككە اينالدى. ەلىمىز اۋعانستانمەن ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى, شانحاي ىنتىماقتاستىعى ۇيىمى سەكىلدى بىرقاتار حالىقارالىق الاڭدار شەڭبەرىندە بەلسەندى قارىم-قاتىناس جاساپ كەلەدى.

ال ەكونوميكالىق سالادا اۋعانستان – قازاق بيدايىن نەگىزگى ساتىپ الۋشى ەل. ۇزاق ۋاقىتقا جالعاسقان تىعىز ءارى جەمىستى قارىم-قاتىناستارىمىز 2021 جىلى اتالعان ەلدە توڭكەرىس ورىن الىپ, بيلىك اۋىسقاننان كەيىن دە جالعاسىن تاپتى. وسى ورايدا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ اۋعانستانداعى داعدارىستى تۇراقتاندىرۋ, گۋمانيتارلىق كومەك كورسەتۋ جانە الەۋمەتتىك-ەكو­نوميكالىق جاعدايدى قالپىنا كەلتىرۋ, سونداي-اق ەكى ەل اراسىندا ساۋدا بايلانىس­تارىن ارتتىرۋ جونىندە ءجيى ايتىپ ءجۇر. 2021 جىلى اتالعان ەلدە بيلىك اۋىسقاننان كەيىن دە پرەزيدەنت ساياسي كوزقاراستار مەن جەكە مۇددەلەرگە قاراماستان, وزگە مەملەكەتتەردى اۋعانستانداعى ماسەلەگە بەيجاي قاراماۋعا شاقىردى.

«قازىرگى زامان قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى جەتىلدىرۋدى تالاپ ەتەدى. ءبىزدىڭ وسى سالاداعى ءوزارا ءىس-قيمىلىمىزدىڭ نەگىزگى باعىتتارى اسكەري ىنتىماقتاستىق تۇجىرىمداماسىندا, سونداي-اق, 2025 جىلعا دەيىنگى سىرتقى شەكارالاردا قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ جونىندەگى باعدارلامادا بەلگىلەنگەن. بۇل رەتتە تەرروريزمنىڭ, ءدىني ەكسرەميزم مەن ەسىرتكى ساۋداسىنىڭ كۇشەيە باستاعان سىن-قاتەرلەرىنە قارسى بىرلەسىپ كۇرەسۋگە ءمان بەرۋ كەرەك. قازاقستان بۇۇ-نىڭ اۋعانستانعا قاتىستى ۇستانىمىن قۇپتايدى. وسى ەلدەگى اۋىر گۋمانيتارلىق جاعداي حالىقارالىق قاۋىمداستىقتىڭ نازارىندا بولۋ كەرەك. ساياسي ۇستانىمدارىمىزعا نەمەسە جەكە مۇددەمىزگە قاراماستان, اۋعانستان حالقىن بۇل قيىندىقتارمەن بەتپە-بەت قالدىرماۋىمىز قاجەت», – دەدى مەملەكەت باسشىسى.

2021 جىلى بۇۇ باس حاتشىسى انتونيۋ گۋتەرريشپەن كەزدەسۋىندە دە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ اۋعانستانداعى احۋالعا بايلانىستى وڭىرلىك قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىن كوتەردى. مەملەكەت باسشىسى اۋعانستانعا كورسەتىلەتىن كومەكتى جالعاستىرۋعا دا­يىن ەكەنىن جانە سول ەلدەگى تۇراقتىلىق­تى قالپىنا كەلتىرۋگە باعىتتالعان حا­لىق­ارالىق ءىس-قيمىلدارعا اتسالىساتىنىن ايتتى. وتكەن جىلى قاسىم-جومارت توقاەۆ پەن بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ ارناۋلى وكىلى جانە اۋعانستانعا كومەك كورسەتۋ جونىندەگى بۇۇ ميسسياسىنىڭ باسشىسى دەبورا لايونستىڭ كەزدەسۋى بارىسىندا قازاقستان مەن اۋعانستان اراسىنداعى قارىم-قاتىناستار جانە اتالعان مەملەكەتكە كومەك كورسەتۋ بو­يىنشا حالىقارالىق كۇش-جىگەردى بىرىكتىرۋ اياسىندا قازاقستان مەن بۇۇ اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋدىڭ پەرس­پەكتيۆالارى تالقىلاندى. مەملەكەت باسشىسى سول جولى قازاقستاننىڭ تەرروريزم مەن ەكسترەميزمگە قارسى كۇرەس, اۋعانستانعا گۋمانيتارلىق كومەك كورسەتۋ, اۋعان ستۋدەنتتەرى ءۇشىن ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىن جالعاستىرۋ سالالارى بويىنشا حالىقارالىق قوعامداستىقپەن جان-جاقتى ىنتىماقتاستىقتى جال­عاستىرۋعا بەيىلدى ەكەنىن ايتقان بولاتىن. دەبورا لايونس ۇيىمنىڭ اۋعانستانداعى ميسسيا­سىنىڭ قىزمەتىنە قولداۋ كورسەتكەنى ءۇشىن قازاقستان پرەزيدەنتىنە العىس ءبىلدىردى.

بيىل ماۋسىم ايىندا وتكەن استانا حالىقارالىق فورۋمىندا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ اۋعانستان ماسەلەسىن تاعى دا كوتەردى. ەلىمىزدىڭ بارلىق ۋاقىتتا بەيبىتشىلىك پەن حالىقارالىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ جولىندا بار كۇشىن سالاتىنىن, سيريا داعدارىسىن شەشۋ ءۇشىن استانا بەيبىت ۇدەرىسىنە باستاماشى بولعانىن جانە شتاب-پاتەرى استانادا ورنالاسقان ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەس وڭىرلىك جانە جاھاندىق پروبلەمالاردى شەشۋدىڭ بەدەلدى تەتىگىنە اينالعانىن تىلگە تيەك ەتكەن ول ەلىمىزدىڭ اۋعانستانداعى گۋمانيتارلىق داعدارىستى ەڭسەرۋگە بەلسەندى قاتىسىپ كەلە جاتقاندىعىن ايتىپ, اتالعان ەلگە كومەك كورسەتەتىن وڭىرلىك ورتالىق قۇرۋ تۋرالى باستاما كوتەردى.

«بۇۇ قامقورلىعىمەن اۋعان حالقىنا جان-جاقتى كومەك كورسەتۋدى ودان ءارى ارتتىرۋ قاجەتتىگىن اتاپ وتكىم كەلەدى. بۇل تۇرعىدا الماتىدا ورتالىق ازيا مەن اۋعانستان ءۇشىن ورنىقتى دامۋ ماقساتتارى بويىنشا بۇۇ وڭىرلىك ورتالىعىن قۇرۋ ماڭىزدى. قازاقستان جاھاندىق جانە وڭىرلىك سەرىكتەستەرىمەن دوستىق قاتىناستى ۇستانۋعا بار كۇش-جىگەرىن سالادى. جانە دە ءبىز ورتالىق ازياداعى باۋىرلاس ەلدەرمەن وڭىرلىك ىنتىماقتاستىقتى ارتتىرۋعا نيەتتىمىز», – دەدى مەملەكەت باسشىسى.

تاريحي تامىرىمىز ۇشتاسقان اۋعان جۇرتىنا ەلىمىزدىڭ تاراپىنان جاسالىپ جاتقان كومەك شارالارى ناتيجەسىن بەرىپ, ەكى ەلدىڭ بەرىك ىنتىماعىنا نەگىز سالعانىن ۋاقىتتىڭ ءوزى كورسەتىپ وتىر. وعان دالەل – كۇنى كەشە اۋعانستاننىڭ ساۋدا ءمينيسترى نۇريددين ازيزي باستاعان 210 ادامنان قۇرالعان دەلەگاتسيانىڭ ەلوردامىزعا تابان تىرەپ, ەكى ەل بيزنەس-فورۋمىنىڭ وتۋىنە مۇرىندىق بولۋى. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان مەن اۋعانستان اراسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناستاردى دامىتۋدىڭ الەۋەتى وتە زور. جوعارىدا ايتقانداي, اۋعانستان – قازاقستاندىق ۇننىڭ نەگىزگى تۇتىنۋشىسى. ءبىز بارلىق ۇن ەكسپورتىنىڭ 70%-ىن اۋعان حالقىنا جونەلتەمىز. قازاق كاسىپكەرلەرى وسى باعىتتا جەمىستى ىنتىماقتاستىق ورناتىپ كەلەدى. وتكەن جىلى ۇن جەتكىزۋ كولەمى 52%-عا (2021 جىلى 895 مىڭ توننادان 2022 جىلى 1,3 ملن تونناعا دەيىن), بيداي – 20%-عا (2021 جىلى 572 مىڭ توننادان 2022 جىلى 687 مىڭ تونناعا دەيىن), كۇنباعىس مايى – 6,2 ەسە (2021 جىلى 2825 توننادان 2022 جىلى 17,8 مىڭ تونناعا دەيىن) ارتىپ, بيىلدان باستاپ قارا بيداي جونەلتىلە باستاعان. بۇل تاۋارلاردىڭ سۇرانىس الەۋەتى وتە زور. مىسالى, ورتالىق ازياداعى نەگىزگى سەرىك­تەسىمىز, ءوزارا تاۋار اينالىمى 5 ملرد اقش دوللارىن قۇرايتىن وزبەكستان رەس­پۋبليكاسى دا قازاقستاندىق استىق پەن ۇندى تۇتىنۋ كولەمىن ۇلعايتتى.

– اۋعانستان ورتالىق ازيانىڭ بارلىق ەلدەرىنىڭ ىشىندە قازاقستانمەن ەڭ كوپ ساۋدا-ساتتىق جاسايدى. وتكەن جىلى ەكى ەل اراسىنداعى ءوزارا تاۋار اينالىمى 1 ملرد دوللارعا جەتتى. الداعى جىلدارى ءبىز بۇل كورسەتكىشتى 3 ملرد دوللارعا دەيىن جەتكىزۋ جوسپار دا بار. جالپى, ءبىز ءۇشىن دە ساۋدا باعىتتارىن ءارتاراپتاندىرۋ, سونىڭ ىشىندە اۋعانستان باعىتىن دامىتۋ وتە وزەكتى. بۇل ەل ورتالىق ازيا, ءۇندىستان جانە پارسى شىعاناعى ەلدەرىن بايلانىستىرۋشى كوپىر ىسپەتتى. ونىڭ كولىك-لوگيستيكالىق الەۋەتى دە زور. ويتكەنى اۋعانستان – 220 ميلليون حالقى بار پاكىستانعا شىعاتىن ەڭ قىسقا جول. سونداي-اق ول قازاقستانعا كاراچي جانە گۆادار تەڭىز پورتتارىنا, ودان ءارى ۇندىستانعا, تاياۋ شىعىس ەلدەرىنە, افريكاعا شىعۋ مۇمكىندىگىن اشاتىن وتكەل بولماق, – دەيدى سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى قانات تۋمىش.

ونىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە قازاقستان حالقىنىڭ 40 پايىزى اۋىلدىق جەردە مەكەن ەتەدى. اۋىل شارۋاشىلىعى ەل ەكونو­ميكاسىنىڭ ەداۋىر بولىگىن قۇ­راي­دى. وسى ورايدا اۋعانستانمەن ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستا اۋىل شارۋا­شىلىعى تاۋارلارىن ەكسپورتتاۋ ماسەلەسىن تەرەڭىرەك بايىپتاپ, ىسكە اسىرعان دۇرىس. «قازاقستان تاراپى بۇگىندە «ورتا ءدالىز» جوباسىن ۇسىنىپ وتىر. ول قىتاي مەن ەۋروپالىق وداق نارىقتارى اراسىنداعى ساۋ­دا باعىتتارىن جالعايتىن بولادى. وسى ورايدا ەلىمىزدىڭ ۇكىمەتى اۋعانستاننىڭ گەرات پروۆينتسياسىندا «قازاقستاننىڭ ساۋدا ءۇيىن» اشۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. بۇل ەكى ەل كاسىپكەرلەرىنىڭ تىكەلەي بايلانىس ورناتۋلارىنا جانە ساۋدا بايلانىستارىنىڭ ەڭ ۇتىمدى سالالارى مەن باعىتتارىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك اشپاق» دەيدى ول.

ساۋدا جانە ينتەگراتسيا ۆيتسە-ءمينيسترى قايرات تورەباەۆ اۋعانستان ارقىلى پاكىستانمەن ساۋدا-ەكونوميكالىق باي­لانىستاردىڭ دامىپ جاتقانىن, وسى ورايدا سول نارىقتاعى كولىك-لوگيستيكا قىزمەتىن ۇسىناتىن ءىرى ويىنشى – National Logistics Cell كومپانياسىمەن كەلىسىمگە قول قويىلعانىن ايتادى. اتالعان مەكەمە اۋعانستان ارقىلى قازاقستان مەن پاكىستان اراسىندا قاۋىپسىز ءارى جەدەل تاۋار ءترانزيتىن قامتاماسىز ەتۋگە دايىن.

«ەكسپورت جاساۋشىلارعا تارتىمدى جاعداي قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا تۇرىكمەنستان تاراپىمەن اۋعانستان باعىتىنا تاۋارلار جونەلتۋ ءۇشىن 30 پايىز جەڭىلدىك جاساۋ تۋرالى ۋاعدالاستىققا قول جەتكىزىلدى. سونىمەن بىرگە اۋعان نارىعىنا استىق پەن بيدايدى ەكى جاققا دا ءتيىمدى باعادا جەتكىزۋ ءۇشىن وزبەكستان تاراپى دا ءوز اۋماعى ارقىلى وتكىزۋگە جەڭىلدىكتەر ۇسىناتىن بولدى», – دەدى قايرات تورەباەۆ.

ونىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە ەلىمىز مازاري-شاريف – كابۋل – پەشاۆار باعىتىنداعى ترانساۋعان تەمىرجول قۇرىلىسىن سالۋ باس­تاماسىن قولداپ وتىر. بۇل ءدالىز ورتالىق ازيا مەن وڭتۇستىك ازيا جانە تاياۋ شىعىس ەلدەرىنىڭ اراسىندا ۇزدىكسىز ايماقتىق ىنتىماقتاستىقتى قامتاماسىز ەتپەك. قازاقستان وڭىرلىك ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىققا جاڭا ەكپىن بەرەتىن تەمىر جولدىڭ قۇرىلىسىنا اتسالىسۋعا ءازىر.

«اۋعانستان مەن قازاقستاننىڭ جەر قويناۋى مينەرالدى رەسۋرستارعا باي. اتاپ ايتقاندا, مۇناي, گاز, كومىر, مىس, التىن مەن كۇمىس, كوبالت, كۇكىرت, قورعاسىن جانە مىرىش, تەمىر مەن وزگە دە باعالى كەن ورىندارى بار. بۇدان بولەك, اۋعانستان بولاشاقتىڭ مەتالى سانالاتىن ليتي قورى بويىنشا الەمدە 1-ورىن الادى. ەنەرگەتيكا – ەكى ەل اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ نەگىزگى باعىتتارىنىڭ ءبىرى. اۋعانستان ءوزىنىڭ دامۋى ءۇشىن ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستارعا مۇقتاج» دەيدى قايرات تورەباەۆ.

اۋعانستان ءوز كەزەگىندە قازاقستانعا جەمىستەر, كوكونىستەر, جاڭعاقتار جانە ت.ب. ءوزىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ۇسىنا الادى. اۋعان كىلەمدەرى جوعارى ساپالى جانە ەرەكشە ديزاينىمەن تارتىمدى. اۋعانستاننىڭ گەرات پروۆينتسياسىندا وسىرىلەتىن شافراننىڭ دا ساپاسى جوعارى ءارى بريۋسسەلدەگى حالىقارالىق ءدام جانە ساپا ينستيتۋتىنىڭ باعالاۋى بويىنشا بايقاۋلاردا ءبىرىنشى ورىنعا يە بولعان.

«QazTrade» ساۋدا ساياساتىن دامىتۋ ورتالىعى» اق باس ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى نۇرلان قۇلباتىروۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە ەلىمىزدە ساۋدا سالاسىندا 50-دەن استام بىرلەسكەن قازاق-اۋعان كاسىپورنى جۇمىس ىستەيدى. اۋعاندىق تاۋار وندىرۋشىلەرمەن ىنتىماقتاستىق قازاقستاندىق ەكسپورت نومەنكلاتۋراسىن كەڭەيتپەك. «سوڭعى 10 جىل ىشىندە ەلىمىز اۋعانستاندا تۇراقتى تۇردە ساۋدا-ەكونوميكالىق ميسسيالارىن جۇرگىزىپ كەلەدى. اتاپ ايتقاندا, 2013 جىلدان بەرى قازاق كاسىپكەرلەرىنىڭ قاتىسۋىمەن 6 ساۋدا ميسسياسى وتكىزىلدى. سونىڭ ارقاسىندا سوڭعى ۋاقىتتا اۋعانستانعا جونەلتىلەتىن ەكسپورت ءارتاراپتاندىرىلدى» دەيدى ول. كولەمى ارتىپ كەلە جاتقان ەكسپورتتىق تاۋارلاردىڭ ءبىرى – مايلى داقىلدار. مايلى داقىلداردى قايتا وڭدەۋشىلەر ۇلتتىق قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى يادىكار يبراگيموۆ 2018 جىلدان بەرى اۋعانستانعا ساتىلىپ جاتقان كۇنباعىس مايىنىڭ ەكسپورتى 2,8 تونادان 2022 جىلى 17,8 تونناعا دەيىن ارتىپ, 6 ەسەگە وسكەنىن ايتادى. «مايلى داقىلداردى كوپتەگەن ەلدەرگە ەكسپورتتايمىز. سولاردىڭ ىشىندە اۋعانستان 6-ورىندا تۇر. قازىرگى كۇنى جالپى ەكسپورت كولەمىنىڭ 3 پايىزى اۋعان ەلىنە تيەسىلى. ءبىز وسى باعىتتا جۇمىسىمىزدى جالعاستىرا بەرەمىز» دەدى ول.

ەلوردامىزدا ءوتىپ جاتقان بيزنەس-فورۋمدا سىرتقى ىستەر ۆيتسە-ءمينيسترى قانات تۋمىش الماتىدا ورتالىق ازيا مەن اۋعانستان ءۇشىن ورنىقتى دامۋ ماقساتتارى بويىنشا بۇۇ وڭىرلىك ورتالىعى قۇرىلاتىنىن جەتكىزدى. «پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ورتالىق ازيا مەن اۋعانستان ءۇشىن تۇراقتى دامۋ ماقساتتارى بويىنشا بۇۇ وڭىرلىك ورتالىعىن الماتىدا قۇرۋ تۋرالى باستاما كوتەرگەن بولاتىن. اتالعان يدەيا ورتالىق ازيانىڭ بارلىق مەملەكەتتەرى مەن اۋعان تاراپىنان قولداۋ تاپتى. بۇل باستاما حالىقارالىق ۇيىمدار مەن ورتالىق ازيا جانە اۋعانستان ۇكىمەتتەرى اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا ۇلەسىن قوسادى دەگەن پىكىردەمىز», – دەدى ۆيتسە-مينيستر.

بۇگىنگى تاڭدا اۋعانستانداعى ەكونومي­كالىق جانە الەۋمەتتىك جاعداي ءالى دە ۇزاق جىلعى داعدارىستان كەيىن قالپىنا كەلگەن جوق. حالقىنىڭ ۇشتەن ەكىسى گۋمانيتارلىق كومەككە مۇقتاج, 24 ميلليون ادام اشتىق جاعدايىندا. بۇكىلالەمدىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ مالىمەتىنشە, ەلدەگى ەپيدەميولوگيالىق احۋال دا كوڭىل كونشىتپەيدى. مۇنىڭ ءبارى تەرروريزم, قىلمىس, قاراقشىلىق سەكىلدى جايسىز كورىنىستەردىڭ بەلەڭ الۋىنا جول اشادى. ال ول ءوز كەزەگىندە جالپى ورتالىق ازيا ايماعىنىڭ تۇراقتىلىعىنا ءوز كەسىرىن تيگىزبەي قويمايدى.

وسىعان وراي قازاقستان تاراپى ادام­گەرشىلىك جانە كورشىلىك جاۋاپكەرشىلىگىن ۇستانا وتىرىپ, اۋعان حالقىنىڭ زامانعا ساي وركەنيەتتى ەلگە اينالۋىنا, سونىمەن قاتار ەكى ەل اراسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستى دامىتىپ, وڭتۇستىك ازيانىڭ ۇلكەن نارىعىنا جول سالۋعا مۇددەلى. كەشە باستالعان بيزنەس-فورۋم سول ۇلكەن ماقسات جولىنداعى ءساتتى باستامالارىنىڭ ءبىرى بولارىنا سەنىم مول.