اڭگىمە جازۋشى كىتابىنىڭ وقىرمانىنا بەرىلەتىن قولتاڭباسى جونىندە ورىلمەك. قاسيەتتى كىتاپ جونىندە عۇلامالار – مۇحتار اۋەزوۆ: ء«اربىر ادامنىڭ ەڭ جاقسى دوسى, ءومىر دوسى – كىتاپ بولۋعا ءتيىس», عابيت مۇسىرەپوۆ: «كىتاپ دەگەنىمىز – الدىڭعى ۇرپاقتىڭ ارتقى ۇرپاققا قالدىرعان رۋحاني وسيەتى. كىتاپ وقۋدان تيىلساق, وي ويلاۋدان دا تيىلار ەدىك», ءابىش كەكىلباەۆ: «كىتاپ, كىتاپحانا – ماڭگىلىك پاراساتتىڭ ەڭ كيەلى عيماراتى», دەپ ونەگەلى پايىم قالدىرعان ەكەن.
مەن, عۇمىرىن مەكتەپتە شاكىرت تاربيەلەۋمەن وتكەرگەن, سانالى ءومىرىنىڭ جارتى عاسىرىن حان-ءتاڭىرى تاۋىنىڭ بەتكەيىندە ۇلاعاتتى ۇستاز بولعان اكىمقوجا سادىروۆتان مۇراعا قالعان كىتاپتارعا بەرىلگەن قولتاڭبالاردىڭ ەكەۋiنە عانا توقتالۋدى ءجون سانادىم. بۇل تۋرالى قازاق پەداگوگيكالىق ينستيتۋتى ءتىل جانە ادەبيەت فاكۋلتەتىنىڭ 1939 جىلعى تۇلەگى اكىمقوجا سادىروۆتىڭ ەستەلىگىن وقىپ كورەلىك.
«مەن ءۇشىن قولتاڭبالار العان كىتاپتارىمنىڭ ىشىندە ەكى كىتاپتىڭ ورنى ەرەكشە. بiرi – الەمدiك ادەبيەتتiڭ الىپ سەڭگiرلەرiنەن سانالاتىن, كەزiندە تالاي جاسقا قامقورشى بولعان, كوپ ادامنىڭ ەسiندە قاراپايىم دا جايدارى اعا بەينەسiندە قالعان مۇحاڭ, ۇلى مۇحتار اۋەزوۆ قولتاڭباسى تۋراسىندا. ەكiنشiسi – قارنى جارقىراعان بالا كەزi, بوي تiكتەگەن ءوسپiرiم شاعى قاشاندا كوز الدىمنان كەتپەيتiن بەردiبەك سوقپاقباەۆ تۋرالى. بiرi – ۇستاز. ەكiنشiسi – شاكiرت. بارشا قازاق ۇلىنا ۇستاز بولعان قالامگەر, كەمەڭگەر جازۋشىنىڭ ساعان دا iلتيپاتى تۇسكەنiن وزگەشە باقىت دەپ تۇسiنەسiڭ. ال وزiڭنەن ءدارiس العان كەشەگi قارا بالانىڭ ەل تانىعان تالانت يەسi دارەجەسiنە كوتەرiلۋi – ءارi ءسۇيiنiش, ءارi ماقتانىش.
1942 جىلى «اباي» رومانىنىڭ بiرiنشi كiتابى جارىق كوردi. ارينە, ول كەزدە روماننىڭ بولاشاقتا قازاق ادەبيەتiنiڭ مارتەبەسiن ولشەۋسiز وسiرەتiن, روماننان جەري باستاعان ەۋروپا جۇرتشىلىعىن تاڭ قالدىراتىن فەنومەندiك قۇبىلىس ەكەندiگi بەلگiسiز ەدi. ايتكەنمەن قالىڭ وقىرمان ادەبيەتكە جاڭاشا بiر لەپ كەلگەنiن تۇيسiكپەن سەزدi. كiتاپتىڭ بولەك بiتiمiن تولىق تاني الماعانمەن, بۇرىنعى, كوزتانىس دۇنيەلەردەن ايتەۋiر ەرەكشەلەنiپ, وركەشتەنiپ تۇرعانىنا كوڭiل سەندiردi. كiتاپتى ات سابىلتىپ iزدەگەن, بiر-بiرiنە وزگەشە سىي رەتiندە تارتقان جانداردى دا كوزiمiز كوردi. العاشقىلاردىڭ بiرi بولىپ مەن دە روماننىڭ ءتورت-بەس داناسىن الىپ قويدىم. بiرiن وزiمە, قالعانىن كوڭiل قيماس دوس-جاران قالاپ قالسا دەگەن ويمەن (سولاي بولدى دا). باس الماي قۇنىعا, قىزىعا وقىپ شىقتىم. كوپ نارسەنi سوقىر تۇيسiكپەن عانا بولجاعانىمدى, تولىق قابىلداپ, تۇتاس ۇعىنا الماعانىمدى سەزەتiندەيمiن. اراعا بەس-التى كۇن سالىپ «ابايعا» قايتا ورالدىم. كۇن ارتىنان كۇن وزدىرىپ, اسىقپاي, باجايلاپ وقي باستادىم. كوز الدىمدا الىپ تاۋدىڭ جاڭا قويناۋلارى, اسىل تاستىڭ جاڭا قىرلارى اشىلعانداي كۇي كەشتiم. تiپتi بۇرىن وقىماعاندايمىن. مiنە, سودان بەرi وتىزدان استام جىل ءوتتi, «اباي جولىن» الدەنەشە رەت باستان-اياق تۇگەل وقىپ شىقتىم. ءار وقىعان سايىن جاڭادان قولعا العانداي حالدە بولامىن. ءار وقىعان سايىن بۇرىن بايقاماعان, بايىپتاي الماعان قاسيەتتەرi اشىلا بەرەدi. كوپ رەتتە ءوزiمدi ۇلان جازيرانىڭ, ۇلى جىنىستىڭ ءار تاراپىنان بiر iز كەسiپ قانا جۇرگەن جيھانكەزدەي سەزiنەمiن.
حوش... ءاۋ باستا قولما-قول پiكiر جازباق بولىپ ەدiم, ارتىنشا ول نيەتiمنەن باس تارتتىم (ارا-تۇرا رەتسەنزيالار, سىن ماقالالار جازىپ جۇرەتiنمiن). جالپى ماقتاۋ, جايداق مازمۇنداۋ بوپ كەتسە قايتەمiن دەپ جۇرەكسiندiم. كۇردەلi شىعارمانىڭ قاتپار-جىقپىلىن تەگiس زەردەلەپ, پايىمدى پiكiر ايتۋعا, شىنىمدى ايتسام دايىندىعىم از سياقتى كورiندi...
ءسويتىپ جۇرگەنىمدە مۇحاڭمەن ەتەنە ارالاس ءبىر كۋرستاسىم ماعان: «سەنى مۇحتار اۋەزوۆ ۇيگە كەلىپ كەتسىن دەدى», دەمەسى بار ما... كۇتكەنىم بۇيىرىپ, ەرتەسىندە تاڭەرتەڭگi ساعات ون شاماسىندا مۇحاڭنىڭ ۇيiنە كەلدiم. جازۋشى ۇيدە, كابينەتiندە ەكەن. جازۋ ستولىنىڭ ۇستiندە جاتقان التىندى ءتۇپ, بىلعارى تىستى الدەبiر قالىڭ, كونە كiتاپتاردى جاي پاراقتاپ وتىرعان مۇحاڭ اياق تىسىرىن ەستiپ, موينىن بۇردى دا, تولىسا باستاعان دەنەسiن جەڭiل قوزعاپ ورنىنان كوتەرiلدi.
«اۋ, اكiمقوجامىسىڭ؟ ال كiر, كiر, باتىر. كورiنبەي كەتتiڭ عوي», دەپ باپپەن عانا جىميىپ قويدى. ۇمسىنا بارىپ قولىن الدىم. اسقار تاۋداي اعانىڭ ولقىسىنباي ورنىنان تۇرىپ, جىلى قابىلداۋى ءارi ابىرجىتىپ, ءارi ەلجiرەتiپ جiبەردi. «ابايىڭىز» قۇتتى بولسىن, اعا, بيiكتەن بيiككە ورلەي بەرiڭiز», دەي بەرiپپiن ساسقالاقتاپ. مۇحاڭ سالماقتى قولدارىمەن قاۋسىرا تارتىپ, بەتiمنەن ءسۇيدi. سوعان دەيiن دە, سودان كەيiن دە ۇلى اۋەزوۆتىڭ كiشiك مiنەزدەرiنە تالاي كۋا بولدىم. ول مۇحاڭنىڭ سۇتپەن سiڭiپ, سۇيەككە بiتكەن بەكزات قاسيەتi ەدi.
– ال, ۆاليا, – دەدi مۇحاڭ كۇلiپ, كابينەتكە ۆالەنتينا جەڭگەمiز كiرگەن ەكەن. – مىنا اكiمقوجا اتتى جاس ادەبيەتشىنى كەلىپ كەتسىن دەپ ەدىم, ءوزى «ابايدى» وقىپ, مەنi ارنايى قۇتتىقتاي دا كەلiپتi. قۋانىشىن بiلدiرiپ يگi تiلەك ايتىپ جاتقان جاندار از ەمەس قوي, بiراق قاي-قايسىسىنىڭ بولسىن ءوز ورنى بار. ءوز كوڭiلi, ءوز پەيiلiمەن بولەك...
مۇحاڭ ماعان شاقىرتقانداعى از-ماز قولدان كەلەر شارۋانى ءتۇسىندىرىپ بارىپ, ادەبيەت الەمىنەن كەڭىنەن ءبىر كوسىلدى دەرسىڭ... مەن ءۇنسىز بەرىلە تىڭداپ, عاجاپ سىرلى الەمگە سۇڭگiپ شىققانداي سەرپiلدiم. مۇحاڭنىڭ سىرعي لىقسىعان وزەندەي بiر قالىپتى, ىرعاقتى قوڭىر داۋسى ويىمدى بiردە قارلى شىڭعا, بiردە سالقار قىرعا جەتەلەدi دە وتىردى. اراكiدiك مەنi دە سويلەتiپ الادى. «اعا», دەپ قالدىم بiر ورايدا. «اباي» – ونەر ادامى تۋرالى جازىلعان بۇگiنگi بiردەن-بiر تۋىندى عوي, فرانتسۋزدىڭ «جان-كريستوفى» سياقتى كوپ تومدىق رومانعا اينالا ما تۇبiندە؟»
– ءپالi, اكiمقوجا, – دەپ ريزا كوڭiلمەن جىميدى مۇحاڭ. – سەن ءوزiڭ روللاندى وقىعان ەكەنسiڭ-اۋ. ارعى-بەرگi ادەبيەتپەن تانىستىق – قۇپتارلىق iس. اقىن دا ۇزاق ۋاقىت بەدەلiندە قاجەتتi جاعدايلاردىڭ ىقپالىمەن تۇزەلەتiن الماسقا ۇقسايدى. الماستىڭ ساپاسى سول ءتۇرلi فاكتورعا بايلانىستى بولسا, اقىننىڭ قالىپتاسۋىنا دا تابيعي قابiلەتi, جيعان بiلiمi, تۇيگەن بiلiگi, قورشاعان ورتاسى ۇلكەن اسەر ەتەدi. مەن قازاق ولەڭiنiڭ ۇلى رەفورماتورى ابايدىڭ اسقان رەاليست اقىن, وزىق ويلى ازامات رەتiندە قالىپتاسۋ جولىن زەرتتەدiم. گەولوگتىڭ الماستىڭ ءتۇزiلۋ قۇپيالارىن تەكسەرەتiنiندەي. نەگiزگi ارقاۋ سول. سونان سوڭ ساحارا تiرشiلiگiن شىنايى دا, سىنىن بۇزباي جەتكiزۋگە تىرىستىم. قازاق دالاسىنداعى كۇردەلi الەۋمەتتiك ماسەلەلەردi پايىمداۋ دا – باستى ماقساتتىڭ بiرi.
مۇحاڭ جوتالى تۇمسىعىن سيپالاپ, قوس قاباعىنىڭ اراسى سىزاتتانا بiراز ءۇنسiز وتىرىپ بارىپ:
– جانە سونشاما كوپ توم دا بولمايتىن شىعار. ويتكەنi مەن اباي ومiرiندەگi بارلىق وقيعالاردى تiزبەلەۋدi ەمەس, بەتبۇرىس كەزەڭدەردi كورسەتۋدi مۇرات ەتiپ وتىرمىن, – دەپ ءتۇيىن ءسوزىن ايتتى.
كەتەر كەزدە مۇحاڭ شىنىلى شكافتى اشىپ, «ابايدىڭ» بiر داناسىن الىپ مىنانى جازىپ ەدi: «اكiمقوجا, ويلانىپ وقىپ, تەرەڭدەپ سىناپ كومەكشi بولارسىڭ دەگەن سەنiممەن, ۇمiتپەن سىيلايمىن. دوستىق كوڭiلدەن اۆتور. م.اۋەزوۆ. 1 اۆگۋست, 1942 جىل».
ارادا بiرنەشە جىل وتكەننەن كەيiن «اباي» رومانىنىڭ 1945 جىلى ماسكەۋدەن ورىس تiلiندە جارىق كورگەن باسىلىمىنا بىلاي دەپ قولتاڭبا قالدىرعان بولاتىن: «گلۋبوكوۋۆاجاەمومۋ اكيمكوجە س چۋۆستۆوم درۋجبى. م.اۋەزوۆ. 1 يۋليا 1946 گ».
وقىرمان ءۇشiن ءوزi قاستەرلەيتiن جازۋشىنىڭ قولتاڭباسىنان قىمبات مۇرا جوق شىعار-اۋ. قازiر مۇقاباسى اقجەمدەنiپ, كونەتوزدانعان قوس كiتاپتى, مۇحاڭنىڭ قولتاڭبالارى قالعان قوس كiتاپتى قولعا السام, ۇلى اۋەزوۆتىڭ, تiرi اۋەزوۆتىڭ بەينەسi كوز الدىما قايتادان كەلiپ, كوكiرەكتەن وتكەن كۇندەر ەلەسi كوشەتiندەي. جازۋشى اعا سول جولعى ۇيiنە بارعانداعىداي «اۋ, اكiمقوجامىسىڭ سەن وسى», دەپ قالارداي كورiنەدi دە تۇرادى.
مەن – قاتارداعى اۋىل مۇعالiمiمiن. بۇكiل سانالى عۇمىرىمدى, جيعان-تەرگەن بiلiمiمدi شاكiرتتەرگە ارناعان اداممىن. سولاردىڭ جاقسىلىعىنا سۇيiنەمiن, جاماندىعىنا كۇيiنەمiن. بۇرىنعى شاكiرتiم ابىرويلى ازامات بوپ جاتسا, سiڭiرگەن ەڭبەك, توككەن تەردiڭ زايا كەتپەگەنi. اسىلى, بۇل بiر مەن ەمەس, مۇعالiم بiتكەننiڭ بارشاسىنا ءتان مiنەز بولسا كەرەك. ويتكەنi شاكiرت – ۇستازدىڭ كەشكەن عۇمىر, ەتكەن ەڭبەگiنiڭ بەلگiسi. قانداي بەلگi? ول – ەندi ءتۇيiنi شيىر, كەسiمi قيىن ماسەلە. بارلىق ارiپتەستەرiم سياقتى مەن دە ءوزiمنiڭ ەل تانىعان شاكiرتتەرiمدi ماقتان تۇتامىن. سونىڭ بiرi – بەردiبەك, بەلگiلi قازاق جازۋشىسى بەردiبەك سوقپاقباەۆ. شىنىمەن-اق بەردiبەك ءتارiزدi ۇلكەن جازۋشىنىڭ ونەر جولىنا بەت بۇرۋىنا ازدى-كوپتi سەبiم تيسە, نۇر ۇستiنە نۇر, مەن ءۇشiن ۇلىق مارتەبە. شىنشىل دا شەبەر جازۋشى بەردiبەك مەكتەپ قابىرعاسىندا كوپ سويلەمەيتiن, بiربەتكەيلەۋ, تiپتi تەنتەكتەۋ بالا ەدi. زەيiندi, زەردەلi شاكiرت اتانعان. دەگەنمەن قازاق ادەبيەتi ساباعىنا دەگەن ىقىلاسى وزگەشە بولاتىن. ادەتتە كوپ وقۋشىلاردى وكپەدەن قىساتىن شىعارما جازۋ كەزiندە ول سۋىرىلىپ شىعا كەلەتiن. ارينە, بۇگiندە بۋرىل باستانىپ, كەكسەلەنگەن بەردiبەكتi كەشەگi ءتامپىش تاناۋ, تەنتەك قارا دەسەك, ەشكiم سەنە دە قويماس. بiراق سونىڭ ءبارi دە كەشە عانا بولعان. كۇنi بۇگiندە كوز الدىمدا. وقۋشىلاردىڭ شىعارمالارىن جيناپ العان سوڭ, الدىمەن بەردiبەكتiڭ جازباسىن وقۋعا تىرىساتىنمىن. تiپتi كەيبiرiن داۋىستاپ وقىپ, قالعان شاكiرتتەرگە ۇلگi رەتiندە ۇسىناتىنبىز. كەيiن دە بۇرىنعى وقۋشى, بۇگiنگi قالامگەر بەردiبەكتiڭ ءاربiر جاڭا شىعارماسىن ەلدەن بۇرىن وقۋعا اسىعاتىن بولدىم. بiردە 1978 جىلى الماتىداعى جازۋشىلار وداعىنا ادۋىندى اقىن كودەك بايشىعان ۇلىنىڭ شىعارمالارىن «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنە ۇسىنۋعا بارعانىمدا شاكىرتىم بەردiبەك قارسى جولىعىپ, سوندا ادەبي كەڭەسشى بولىپ قىزمەت ىستەيدى ەكەن, بولمەسىنە ەرتىپ اپارىپ, ماعان قولتاڭباسى جازىلعان كiتابىن سىيلادى. «قايداسىڭ, گاۋھار؟» ەكەن. بەردiبەكتiڭ ماعان باسقا ەمەس, ءدال وسى كiتابىن سىيلاۋىندا ءمان بار سياقتى. كiتاپ كەيiپكەرلەرi – بەردiبەكتiڭ قۇربىلارى, تاعدىرلاس زامانداستارى. مەنiڭ العاشقى شاكiرتتەرiم. مەن بۇل شىعارمانى ەڭ بiر قىزىق داۋرەنiن الاپات جالىن شارپىعان شاكiرت ۇلدارىم مەن قىزدارىما ارنالعان ەسكەرتكiش دەپ تانيمىن. «قۇرمەتتi اكە!» دەپ جازىپتى وقۋشىم. «سiز ماعان ۇستاز بولعان ارداقتى ادامسىز. ادەبيەتكە كەلۋiمە مۇرىندىق تا بولدىڭىز, شىن جۇرەكتەن سىيلايمىن. باقىت تiلەيمiن. قۇرمەتپەن بەردiبەك».
مىنە, ۇلى جازۋشى, ۇستازى مۇحتار اۋەزوۆ پەن قارىمدى قالامگەر بەردىبەك سوقپاقباەۆتىڭ ۇلاعاتتى ۇستاز اكىمقوجا سادىروۆقا قالدىرعان قاسيەتتى قولتاڭبالارىنىڭ سىر-ەستەلىك پاراسى وسىنداي.
بەرىك سادىر,
«Egemen Qazaqstan»-نىڭ
ارداگەر ءجۋرناليسى